Oải hương ở Provence (miền đông nam nước Pháp) thường nở từ khoảng giữa tháng 6 đến đầu tháng 8; cao nguyên Valensole rộ nhất vào cuối tháng 6 – giữa tháng 7, vùng cao quanh Sault muộn hơn, khoảng giữa tháng 7 đến đầu tháng 8. Ngay khi hoa đạt độ, nông dân bắt đầu thu hoạch, nên từ giữa tháng 7 nhiều cánh đồng ở Valensole đã chỉ còn những hàng gốc cắt tròn. Đến quá muộn là lỡ, dù trời vẫn đang hè.
Những cánh đồng tím trong ảnh không phải một loại cây duy nhất. Phần lớn diện tích là lavandin, giống lai năng suất cao trồng ở vùng thấp hơn; oải hương thật (Lavandula angustifolia) mọc ở vùng cao, cây nhỏ, hương tinh tế hơn. Bài này giúp bạn phân biệt hai loại, đọc lịch nở và lịch cắt, chọn vùng ngắm, nhìn chi tiết và cư xử đúng ở những ruộng là kế sinh nhai của nhà nông.
Oải hương thật và lavandin: phân biệt tại ruộng
Hai loại cây cùng chi, nhìn từ xa đều tím, nhưng đứng gần có thể tách ra khá rõ:
| Đặc điểm | Oải hương thật (L. angustifolia) | Lavandin (L. × intermedia) |
|---|---|---|
| Nơi trồng nhiều | Vùng cao, như cao nguyên quanh Sault, chân núi Ventoux | Vùng thấp hơn, như cao nguyên Valensole |
| Dáng bụi | Nhỏ, thấp, gọn | To, tròn như những quả cầu, cao hơn |
| Cành hoa | Mỗi cành một bông, thân mảnh | Thân dài, thường có thêm hai nhánh bông phụ hai bên |
| Màu | Tím xanh đến tím đậm | Tím sáng hơn, đồng đều trên cả cánh đồng |
| Mùi | Ngọt, dịu | Nồng hơn, có mùi hơi hắc như long não |
| Thời gian nở | Muộn hơn do ở cao | Sớm hơn, rộ cuối tháng 6 – đầu tháng 7 |
Lavandin là cây lai, thường không cho hạt mọc được, nên được nhân giống bằng giâm cành; vì cùng một dòng, cả cánh đồng nở đồng loạt, đó là lý do những dải tím ở Valensole đều màu đến vậy. Oải hương thật lại được giới làm nước hoa và tinh dầu đánh giá cao về hương.
Vì sao Provence, vì sao tháng 7
Oải hương là cây bụi Địa Trung Hải, ưa nắng nhiều, đất đá vôi nghèo, thoát nước tốt, và chịu được mùa hè khô nóng. Các cao nguyên ở vùng Alpes-de-Haute-Provence, Vaucluse và Drôme đáp ứng đúng những điều đó: đất đá, nắng gắt, mưa ít vào mùa hè, mùa đông đủ lạnh để cây nghỉ.
Cây ra hoa khi ngày dài và nhiệt độ tích luỹ đủ từ mùa xuân. Ở độ cao thấp hơn, như Valensole, tích luỹ nhiệt nhanh nên nở sớm; lên các vùng cao hơn quanh Sault, trời mát hơn nên muộn hơn vài tuần. Một mùa xuân ấm và khô có thể đẩy cả mùa sớm lên một tuần; một mùa xuân mưa lạnh làm hoa nở muộn.
Mùa hè cũng là mùa thu hoạch. Nông dân cắt khi phần lớn bông đã nở nhưng chưa tàn, lúc hàm lượng tinh dầu cao nhất, rồi chở đi chưng cất. Việc thu hoạch diễn ra từ đầu tháng 7 ở vùng thấp, kéo sang tháng 8 ở vùng cao. Vì vậy lịch ngắm thực chất là "khoảng giữa lúc tím đậm và lúc máy cắt đến", thường chỉ vài tuần ở mỗi vùng.
Những năm gần đây, nắng nóng, hạn hán và một bệnh gây suy kiệt cây do vi khuẩn truyền qua côn trùng đã làm nhiều ruộng oải hương ở Provence yếu đi; nhiều nông dân phải trồng lại hoặc chuyển cây. Điều đó giải thích vì sao có những ruộng trông lưa thưa, và vì sao giữ gìn ruộng khi đến thăm càng đáng làm.
Chọn vùng ngắm theo thời gian bạn đến
Provence rộng; mỗi vùng hoa có lịch và kiểu cảnh riêng. Một số vùng tiêu biểu:
- Cao nguyên Valensole: những cánh đồng lavandin phẳng, hàng thẳng tắp kéo đến chân trời, xen ruộng lúa mì vàng và ruộng hướng dương vào tháng 7. Đẹp nhất cuối tháng 6 đến giữa tháng 7.
- Vùng Sault và cao nguyên Albion: oải hương thật trên vùng cao, ruộng nhỏ hơn, uốn theo địa hình, nền là núi Ventoux. Đẹp từ giữa tháng 7, có nơi đến đầu tháng 8.
- Quanh Gordes: những ruộng oải hương trước một tu viện đá cổ ở thung lũng, là khung cảnh rất hay được chụp; ruộng nhỏ, nở cuối tháng 6 – giữa tháng 7.
- Vùng Drôme provençale: quanh các làng như Grignan, Nyons, cảnh oải hương xen ô liu và đồi đá, ít đông hơn.
- Vùng ven hồ Sainte-Croix: ghép được với cảnh hồ nước xanh ngọc và hẻm núi Verdon gần đó.
Khi lên lịch, hãy coi mỗi vùng là một "cửa sổ" ba đến bốn tuần. Đến đầu tháng 7 thì ưu tiên Valensole; đến cuối tháng 7 thì lên vùng Sault; đến tháng 8 thì chỉ còn vùng cao và các ruộng thu muộn.
Dự báo cho oải hương không chính thức như anh đào ở Nhật. Nguồn tốt nhất là văn phòng du lịch các làng trong vùng, những nông trại có trang thông tin riêng và người vừa đi về. Khi đọc tin, hỏi hai câu: hoa đang ở độ nào, và đã bắt đầu cắt chưa. Một cánh đồng "đang tím" có thể chỉ còn vài ngày trước khi máy cắt vào; tin cũ hai tuần gần như vô giá trị vào cuối tháng 7.
Nhìn gì ngoài màu tím
Ong và tiếng ong. Ruộng oải hương mùa hoa là nơi ong mật làm việc dày đặc; nhiều ruộng có thùng ong đặt ở mép, mật ong oải hương là một sản vật riêng của vùng. Đứng yên trong vài phút, bạn sẽ nghe cả cánh đồng rì rầm.
Đường hàng dẫn mắt. Các hàng bụi trồng song song chạy về phía chân trời, đất đá trắng giữa các hàng. Đứng thấp, nhìn dọc một hàng, mắt bị kéo về một điểm xa như một cây sồi đơn độc, một nhà đá, một hàng cây. Đứng ngang thì cánh đồng thành những vạch sọc.
Ánh sáng đầu và cuối ngày. Buổi trưa mùa hè ở Provence nắng gắt, màu tím bị phai trong ánh sáng trắng. Sáng sớm và chiều muộn, màu tím chuyển sâu hơn, bóng các bụi đổ dài, và gió thường lặng hơn.
Ruộng sau khi cắt. Những hàng gốc cắt tròn, màu xanh xám, xếp đều trên đất trắng là một cảnh lạ mắt khác. Bên cạnh có thể là đống thân cây vừa chưng cất xong, mùi hương còn đặc quánh trong không khí.
Cặp màu tím – vàng. Tháng 7, ở Valensole, ruộng oải hương thường nằm cạnh ruộng hướng dương hoặc lúa mì đã chín. Tìm những chỗ hai ruộng giáp nhau để thấy tím đặt cạnh vàng, cặp màu bổ túc.
Những chuyện người đến lần đầu hay bất ngờ
Thứ nhất là cái nóng. Trưa tháng 7 trên cao nguyên có thể rất nóng và gần như không có bóng mát giữa ruộng. Người đi ngắm hay đánh giá thấp điều này, đi bộ giữa trưa không đội mũ, không mang nước. Hãy dồn việc ngắm vào sáng sớm và chiều muộn, giữa trưa vào làng nghỉ.
Thứ hai là khoảng cách. Các vùng hoa nằm rải trên nhiều cao nguyên, nối với nhau bằng đường đồi uốn lượn; đi từ Valensole lên Sault mất cả buổi. Chọn một, hai vùng và ở lại thay vì cố đi hết trong một ngày.
Thứ ba là sự đông đúc ở một vài điểm nổi tiếng. Vài ruộng nằm sát đường lớn, có cây đơn độc hay nhà đá đẹp, có thể kín người vào cuối tuần. Đi thêm vài cây số trên đường nhỏ, bạn sẽ gặp những ruộng không kém mà vắng người.
Thứ tư là mùi. Nhiều người tưởng đứng giữa ruộng sẽ ngập mùi oải hương, nhưng mùi rõ nhất lại là ở gần các xưởng chưng cất vào mùa thu hoạch, hoặc khi chà nhẹ một bông giữa hai ngón tay. Ruộng giữa trưa nắng, mùi bay lên nồng hơn sáng sớm.
Thứ năm là ong. Ruộng đang nở có rất nhiều ong làm việc, và người đến lần đầu hay giật mình khi cúi xuống chụp cận. Ong mải hút mật, hiếm khi đốt nếu không bị đập hay đè lên; cứ di chuyển chậm, không vung tay, là có thể đứng ngay mép ruộng giữa tiếng ong rì rầm mà không có chuyện gì.
Từ ruộng đến nồi chưng cất
Phần lớn oải hương ở Provence không trồng để ngắm mà để lấy tinh dầu. Sau khi cắt, thân hoa được để héo ngoài ruộng một thời gian ngắn rồi chở về xưởng, chất vào những nồi lớn và cho hơi nước nóng đi xuyên qua. Hơi nước mang theo tinh dầu bay lên, gặp lạnh ngưng tụ lại, và tinh dầu nổi thành lớp trên mặt nước. Quy trình chưng cất bằng hơi nước này đã có từ lâu, chỉ thay đổi về quy mô và thiết bị.
Tinh dầu oải hương thật được giới làm nước hoa ưa chuộng vì mùi tinh tế; tinh dầu lavandin thì sản lượng lớn hơn nhiều, dùng cho xà phòng, nước giặt, sản phẩm gia dụng. Đó là lý do kinh tế đằng sau việc Valensole phủ lavandin còn vùng cao giữ oải hương thật: mỗi loại đi vào một thị trường khác nhau.
Vào mùa thu hoạch, một số xưởng chưng cất ở các làng cho khách xem, có nơi kèm gian trưng bày nhỏ về lịch sử nghề. Đứng cạnh nồi chưng cất là lúc mùi oải hương đậm nhất, đậm hơn cả khi đứng giữa ruộng. Nếu muốn mang chút hương về, mua trực tiếp ở các xưởng, nông trại là cách vừa có sản phẩm rõ gốc vừa góp phần cho người trồng.
Ứng xử ở ruộng oải hương
Ruộng oải hương là đất canh tác. Một số nông dân đã phải rào ruộng, đặt biển nhắc, hoặc thu phí vì khách giẫm nát hàng cây. Vài điều nên giữ:
- Đi theo lối đất giữa các hàng nếu chủ ruộng cho phép, không chen vào giữa bụi, không nằm, ngồi đè lên cây. Một bụi bị đè gãy cành mất nhiều năm mới hồi.
- Không hái, không cắt bó hoa mang đi. Muốn có oải hương khô, túi thơm, mật ong hay tinh dầu thì mua ở quầy của chính nông trại hoặc chợ làng.
- Ruộng có rào hoặc có lời nhắc cấm vào thì chỉ ngắm từ đường.
- Không đỗ xe chắn lối máy kéo, lối vào ruộng. Mùa hoa cũng là mùa thu hoạch, máy móc ra vào liên tục.
- Cẩn thận với ong: không vẫy tay xua đuổi, không mặc đồ quá sặc sỡ, người dị ứng nọc ong nên mang thuốc theo chỉ định của bác sĩ và tránh lại gần thùng ong.
- Flycam ở Pháp chịu quy định hàng không riêng, nhiều vùng có hạn chế; kiểm quy định hiện hành và xin phép nếu bay gần nhà dân, ruộng có người làm việc.
Lễ hội mùa oải hương ở các làng vùng này diễn ra vào mùa hè với ngày cụ thể đổi theo năm; nếu muốn ghép vào chuyến đi, kiểm lịch của văn phòng du lịch địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Đi Provence tháng 8 còn oải hương không?
Đầu tháng 8 vẫn còn một số ruộng ở vùng cao như quanh Sault, nhưng phần lớn ruộng ở Valensole đã thu hoạch xong từ cuối tháng 7. Giữa tháng 8 trở đi, cơ hội gặp ruộng tím rất ít. Nếu chỉ đi được tháng 8, đừng đặt kỳ vọng chính vào oải hương.
Oải hương tím đậm nhất vào lúc nào?
Bông oải hương đậm màu nhất khi phần lớn hoa trên cành vừa nở, trước khi tàn và trước khi thu hoạch. Ở Valensole thường là cuối tháng 6 đến đầu tháng 7. Trong ngày, màu trông đậm nhất vào sáng sớm và chiều muộn, khi ánh sáng không quá gắt.
Có thể mang cây oải hương về trồng ở Việt Nam không?
Oải hương cần nắng nhiều, khô ráo và mùa đông mát, khó sống lâu ở vùng nóng ẩm. Một số vùng cao như Đà Lạt có trồng thử với kết quả hạn chế. Mang cây sống qua biên giới còn chịu quy định kiểm dịch thực vật; chuyện mua cây giống thuộc trang khác.
Valensole và Sault nên chọn nơi nào?
Valensole cho cảnh cánh đồng rộng, hàng thẳng, đều màu, đến sớm hơn. Sault cho cảnh ruộng nhỏ uốn theo đồi, oải hương thật thơm dịu, nền núi, đến muộn hơn. Nếu đi cuối tháng 6 – đầu tháng 7 chọn Valensole, giữa – cuối tháng 7 chọn Sault.
Ngắm oải hương có cần trả phí không?
Ngắm từ đường công cộng thì không. Một số nông trại mở ruộng cho khách vào chụp có thu phí hoặc yêu cầu mua sản phẩm; đó là cách hợp lệ để vào giữa ruộng. Mức phí, quy định thay đổi theo từng nơi và từng năm.
Vì sao một số ruộng trông thưa và có nhiều bụi chết?
Ruộng già thường thưa dần vì oải hương chỉ cho năng suất tốt trong một số năm. Hạn hán, nắng nóng và bệnh suy kiệt cây do côn trùng truyền cũng làm nhiều bụi khô chết. Nông dân sẽ trồng lại theo chu kỳ, nên một ruộng thưa năm nay có thể là ruộng non tím đều vài năm sau.