Hoa dã quỳ và cỏ hồng nở tháng mấy: mùa vàng, mùa hồng cuối năm ở Đà Lạt, Tây Nguyên

Hoa dã quỳ ở Đà Lạt (Lâm Đồng) và các cao nguyên Tây Nguyên thường nở từ cuối tháng 10 đến giữa tháng 12, rộ nhất khoảng tháng 11. Cùng thời gian đó, cỏ hồng trổ bông trên những ngọn đồi trống quanh Đà Lạt, phủ lên sườn đồi một lớp hồng phấn ánh bạc. Hai mùa trùng nhau vì cùng một nhịp: mùa mưa vừa dứt, ngày ngắn dần, nắng khô trở lại trên cao nguyên.

Điều ít người để ý là cả dã quỳ lẫn cỏ hồng đều không phải cây bản địa. Dã quỳ (Tithonia diversifolia) có gốc từ Mexico và Trung Mỹ; cỏ hồng (Melinis repens) có gốc châu Phi. Cả hai đến Việt Nam qua con người rồi tự lan, và giới bảo tồn xem chúng là loài ngoại lai có xu hướng xâm lấn. Biết điều này không làm cảnh bớt đẹp, nhưng giúp bạn đọc cảnh đúng hơn: một sườn đồi vàng rực dã quỳ thường là đất đã từng bị phát quang.

Vì sao cả hai cùng nở vào cuối năm

Tây Nguyên có hai mùa rõ rệt: mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4. Suốt mùa mưa, dã quỳ lớn rất nhanh, có bụi cao hơn đầu người, lá to xẻ thuỳ, xanh đậm. Khi mưa thưa dần và ngày ngắn lại sau thu phân, cây chuyển sang ra hoa. Nhiều quan sát cho thấy dã quỳ ra hoa theo kiểu cây ngày ngắn, nghĩa là độ dài ngày giảm là tín hiệu chính, còn việc dứt mưa quyết định hoa có bền và rộ đều hay không.

Cỏ hồng là cỏ, nên "hoa" của nó thật ra là những chùm bông nhỏ mang hạt, phủ lông tơ màu hồng tím. Cỏ mọc mạnh trên đất trống, đất nghèo, sườn đồi bị đốt hay bị bóc lớp phủ. Cuối mùa mưa, cỏ trổ bông đồng loạt; khi hạt già, lông tơ chuyển từ hồng sang trắng bạc, đó là lúc gió mang hạt đi xa.

Năm nào mưa kéo dài sang tháng 11, có bão muộn ảnh hưởng tới Nam Trung Bộ, hai mùa hoa thường lùi lại và kém rộ: dã quỳ nở lác đác, cánh dập, cỏ hồng bị ướt rạp. Năm mùa khô đến sớm và nắng ráo, dã quỳ có thể vàng từ cuối tháng 10 và cỏ hồng đẹp nhất vào đầu tháng 11.

Lịch ngắm theo vùng

Khoảng thời gian dưới đây là thường gặp, không cố định. Vùng thấp hơn và khô sớm hơn thường nở trước.

Một cách đọc nhanh: khi người địa phương bắt đầu thu hoạch cà phê rộ, khoảng tháng 11, thì dã quỳ ở Tây Nguyên thường cũng đang vào độ đẹp. Hai mùa này đi theo cùng nhịp mùa khô.

Nhận ra dã quỳ và cỏ hồng khi đứng gần

Dã quỳ không phải hoa hướng dương con. Cùng họ Cúc với hướng dương, dã quỳ có một vòng cánh vàng quanh một đĩa nhỏ màu vàng đậm, nhưng bông nhỏ hơn hướng dương nhiều, cỡ miệng chén. Cây là bụi thân gỗ mềm, cao từ ngang vai đến vài mét, lá xẻ ba đến năm thuỳ, mặt lá ráp.

Hoa dã quỳ "quay theo nắng"? Không như lời đồn. Bông dã quỳ đã nở không quay theo mặt trời trong ngày. Nhưng vì cây vươn về phía có nhiều sáng, bụi dã quỳ ven đường thường có phần lớn hoa hướng ra khoảng trống, tức là hướng ra mặt đường. Đó là lý do đứng giữa đường nhìn vào luôn thấy nhiều hoa hơn đứng trong rẫy nhìn ra.

Cỏ hồng nhìn gần trông như len. Mỗi chùm bông của cỏ hồng gồm nhiều bông con phủ lông mịn. Ánh nắng xiên chiếu qua lớp lông đó tạo ánh bạc, nên cả đồi cỏ đổi màu theo góc nhìn: thuận sáng thì hồng tím, ngược sáng thì sáng như phủ sương.

Cỏ hồng già là cỏ trắng. Cuối mùa, lông tơ bạc đi, cả đồi chuyển từ hồng sang trắng ngà. Ảnh "đồi cỏ tuyết" đôi khi bạn thấy chính là cỏ hồng đã già.

Đừng nhầm với cỏ lau, cỏ tranh. Lau có bông to, dài, trắng xám, mọc ven suối và chỗ ẩm. Cỏ tranh bông trắng mịn, thường nở mùa xuân. Cỏ hồng thấp hơn, bông nhỏ, màu hồng rõ khi còn non.

Ngắm ở đâu và đi theo kiểu nào

Dã quỳ đẹp nhất là thành dải dọc đường, vì nó mọc nhiều ở mép đất trống, bờ rẫy, taluy đường. Ở Đà Lạt và vùng phụ cận, nhiều đoạn đường đèo, đường vào các xã ven thành phố, đường quanh các hồ có dã quỳ hai bên. Ở Gia Lai, dã quỳ vàng quanh khu vực Biển Hồ, dọc các đường liên xã giữa rẫy chè, rẫy cà phê; khu núi lửa Chư Đăng Ya ở Gia Lai cũng là điểm quen, có điều đó là một cảnh riêng với lịch riêng về mùa hoa trên miệng núi lửa.

Cỏ hồng cần những sườn đồi trống, ít cây cao. Quanh Đà Lạt, các đồi thông thưa và đồi đất trống ở phía ngoại ô là nơi cỏ hồng mọc thành mảng. Nhiều đồi được người dân hoặc khu du lịch giữ lại làm điểm chụp ảnh và có thu phí, nhiều đồi khác vẫn để tự nhiên. Vì đồi cỏ có thể bị cày xới, trồng rau, xây nhà từ năm này sang năm khác, tên đồi nổi tiếng năm ngoái không bảo đảm năm nay còn nguyên.

Cách hợp lý nhất là chọn một cung đường và đi chậm vào buổi sáng, khi trời cao nguyên trong. Dã quỳ vàng đậm nhất trên nền trời xanh đậm, thứ trời mà mùa khô Tây Nguyên cho rất nhiều. Cỏ hồng thì đẹp nhất lúc nắng chiều xiên và lúc sương sớm còn đọng trên bông.

Ai đi đường dài từ Đà Lạt lên Buôn Ma Thuột, Pleiku có thể gặp dã quỳ gần như suốt chặng vào tháng 11, xen giữa rẫy cà phê đang chín đỏ. Đó là bảng màu riêng của mùa khô Tây Nguyên: vàng dã quỳ, đỏ đất bazan, đỏ quả cà phê, xanh lá thông.

Đầu mùa, giữa mùa, cuối mùa: mỗi lúc một vẻ

Đầu mùa, khoảng cuối tháng 10, dã quỳ nở lác đác trên những bụi còn xanh rậm; hoa vàng chanh, tươi, cánh căng. Đây là lúc nhìn từng bông đẹp hơn nhìn cả dải. Cỏ hồng đầu mùa có màu đậm nhất, hồng tím rõ, vì lông tơ trên bông còn non.

Giữa mùa, thường là nửa đầu tháng 11, dã quỳ phủ kín bụi, nhiều đoạn đường vàng liền hai bên, ong mật và bướm vàng bay dày đặc. Đứng trên một điểm cao nhìn xuống, những dải vàng chạy theo đường, theo bờ rẫy, vẽ lại cả mạng lưới đường đất trên đồi. Cỏ hồng lúc này chuyển sang hồng phấn, đồi cỏ nhìn mềm như nhung, rất ăn ảnh khi có nắng xiên.

Cuối mùa, sang tháng 12, cánh dã quỳ bắt đầu cong lại, ngả vàng cam, đĩa hoa thành một nhúm hạt nâu. Bụi dã quỳ rụng lá dưới gốc, trông xơ xác hơn, nhưng màu vàng cam ấm dưới nắng chiều cuối năm lại có cái buồn riêng. Đồi cỏ hồng đã chuyển trắng bạc, gió thổi qua cả sườn đồi gợn như sóng. Người chỉ thích ảnh rực rỡ nên đi giữa mùa; người thích cảnh lặng có thể thích cuối mùa hơn.

Cây ngoại lai: đẹp nhưng cần hiểu cho đúng

Dã quỳ được cho là theo chân người Pháp đến Tây Nguyên từ đầu thế kỷ 20, dùng làm hàng rào, làm phân xanh, rồi tự phát tán. Cây mọc nhanh, chịu đất xấu, sinh khối lớn, tái sinh mạnh từ gốc sau khi bị chặt. Trên những vùng đất bị bỏ trống, nó có thể lấn át cây bản địa. Nhiều nông dân Tây Nguyên vẫn dùng thân lá dã quỳ ủ làm phân xanh cho rẫy, một cách tận dụng thông minh.

Cỏ hồng cũng là loài được nhiều nước xếp vào nhóm xâm lấn: nó chiếm nhanh đất trống, dễ cháy vào mùa khô, và cháy xong lại mọc lại trước các loài khác. Trên những sườn đồi Đà Lạt, sự hiện diện của cỏ hồng phần nào kể câu chuyện về rừng thông bị thu hẹp và đất bị phơi ra.

Hiểu như vậy không phải để ngừng ngắm. Nó giúp bạn có thái độ đúng: không mang hạt cỏ hồng, cành dã quỳ về trồng ở nơi khác vì thấy đẹp, không cổ vũ việc đốt đồi để "cỏ lên đều màu", và trân trọng những mảng rừng thông, cây bản địa còn sót lại xung quanh những đồi hoa nổi tiếng.

Ứng xử khi ngắm và chụp

Mùa dã quỳ, cỏ hồng cũng là mùa khô, mùa cháy. Mấy điều nên giữ:

• Tuyệt đối không hút thuốc, không đốt lửa, không đốt pháo khói màu trên đồi cỏ. Cỏ hồng khô bắt lửa rất nhanh, một mồi lửa nhỏ có thể cháy cả sườn đồi, lan sang rừng thông.
• Đồi cỏ, vườn dã quỳ có người giữ và thu phí thì trả phí, đi đúng lối. Đồi không có lối thì ngắm từ mép, đừng lăn, nằm trên cỏ làm rạp cả mảng.
• Không bẻ cành dã quỳ ven rẫy. Bụi dã quỳ ở bờ rẫy thường là hàng rào hoặc nguồn phân xanh của nhà người ta.
• Dừng xe chụp dã quỳ ven đường đèo thì chọn chỗ có lề rộng, bật đèn khẩn cấp, không đứng giữa làn xe. Nhiều tai nạn mùa hoa xảy ra chính ở những đoạn này.
• Thả flycam trên đồi cỏ phải tuân thủ quy định cấp phép bay hiện hành và kiểm tra vùng hạn chế; khu vực gần sân bay Liên Khương và các khu quân sự có quy định riêng.
• Mang rác về, kể cả vỏ hạt, đầu lọc thuốc lá. Đồi cỏ không có thùng rác.

Chuyện mua hoa dã quỳ cắm, mua hạt giống thuộc phạm vi các trang hoa và cây giống. Ở đây chỉ nhắc: dã quỳ cắt cành héo rất nhanh, đẹp nhất là để nó trên cây.

Câu hỏi thường gặp

Dã quỳ ở Đà Lạt và Gia Lai, nơi nào nở trước?

Thường không chênh nhiều, cùng rơi vào tháng 11. Đà Lạt cao và lạnh hơn nhưng mùa mưa dứt sớm hơn ở một số năm, nên có năm vàng từ cuối tháng 10. Gia Lai thường rộ vào giữa tháng 11. Tin thực tế của năm đó đáng tin hơn mọi quy luật chung.

Dã quỳ có độc không?

Lá và thân dã quỳ có vị đắng, chứa nhiều hợp chất sinh học và được một số nơi dùng trong dân gian, nhưng không phải thứ để ăn hay tự làm thuốc. Chạm vào hoa, chụp ảnh với hoa thì không sao. Trẻ nhỏ nên được dặn không cho vào miệng như với mọi loài cây lạ.

Cỏ hồng có phải được trồng để du lịch không?

Phần lớn cỏ hồng mọc tự nhiên trên đất trống; một số khu du lịch giữ lại hoặc để cỏ mọc dày hơn để làm điểm chụp ảnh. Không có nhiều người chủ động gieo cỏ hồng vì nó tự lan rất mạnh. Đồi cỏ có thể biến mất khi đất được canh tác hoặc xây dựng.

Mùa cỏ hồng có bị ngứa hay dị ứng không?

Bông cỏ mịn, ít gây ngứa như lau sậy, nhưng người dễ dị ứng phấn hoa, phấn cỏ vẫn có thể hắt hơi khi đi giữa đồi cỏ khô. Mặc áo dài tay, đeo khẩu trang nếu cơ địa nhạy cảm, và tránh lăn trên cỏ.

Đi Đà Lạt tháng 12 còn dã quỳ không?

Đầu tháng 12 thường vẫn còn ở nhiều đoạn đường, nhất là các vùng cao và khuất gió. Giữa tháng 12 dã quỳ tàn nhanh, chuyển sang kết hạt nâu. Đổi lại, tháng 12 ở Đà Lạt có mai anh đào bắt đầu lác đác ở vài nơi và trời khô đẹp.

Có nên mang hạt cỏ hồng về trồng?

Không nên. Cỏ hồng là loài lan mạnh, dễ thoát ra khỏi chậu hoặc vườn và chiếm đất xung quanh, nhất là ở vùng có mùa khô. Nếu thích hiệu ứng cỏ bông trong vườn, nên hỏi các loại cỏ cảnh không xâm lấn ở cơ sở cây giống.