Trên cao nguyên Mộc Châu (Sơn La), hoa mơ thường nở trước, khoảng cuối tháng 12 đến giữa tháng 1 dương lịch; hoa mận rộ sau, quanh dịp Tết Nguyên đán, thường từ giữa tháng 1 đến giữa tháng 2. Trước cả hai là mùa hoa cải trắng tháng 11 – tháng 12 trên những thửa ruộng nghỉ. Một chuyến đi vào khoảng tháng 1 có cơ hội thấy cả ba, nhưng mỗi năm thời điểm xê dịch một, hai tuần.
Mơ và mận đều là cây ăn quả họ Hoa hồng, hoa đều trắng, đều nở trên cành chưa nhiều lá, nên người đến lần đầu hay gọi chung "hoa mận". Bài này giúp bạn tách hai loài bằng mắt thường, hiểu vì sao có năm vườn mận nở sớm trước Tết cả tháng, có năm nở rời rạc, và ngắm thế nào trong khi vườn là đất trồng của người ta.
Vì sao mơ và mận cần một mùa đông lạnh
Cây ăn quả ôn đới như mơ, mận, đào, lê có một cơ chế gọi là ngủ đông. Cuối thu, nụ hoa đã hình thành nhưng bị khoá lại; để mở khoá, cây phải trải qua một lượng giờ lạnh nhất định, thường được tính bằng số giờ có nhiệt độ thấp, nằm trong một khoảng mát chứ không cần băng giá. Khi đủ giờ lạnh, nụ sẵn sàng; sau đó chỉ cần vài ngày ấm là hoa bung.
Mộc Châu nằm ở độ cao khoảng một nghìn mét, mùa đông đủ lạnh để mơ và mận đáp ứng nhu cầu đó, điều mà đồng bằng Bắc Bộ không làm được. Cũng vì vậy mà thời điểm nở rất nhạy với thời tiết. Một mùa đông lạnh đều, rồi đột ngột ấm lên cuối tháng 1, cho mùa mận rộ đồng loạt, cả thung lũng trắng trong vài ngày. Một mùa đông ấm, thiếu giờ lạnh, làm nụ phá ngủ không đều: cây này nở cây kia chưa, có cành nở có cành không, và mùa hoa kéo dài nhưng thưa.
Mơ cần ít giờ lạnh hơn mận nên phá ngủ sớm hơn, đó là lý do mơ nở trước. Đợt rét đậm, có sương muối giữa mùa hoa thì nguy hiểm cho cả hai: cánh hoa bị cháy lạnh, ngả nâu sau một đêm, và chủ vườn mất luôn một phần vụ quả.
Sau hoa là quả, và lịch quả cũng đi theo đúng thứ tự đó: mơ chín sớm, khoảng tháng 3, tháng 4, thường được hái xanh để ngâm; mận hậu chín muộn hơn, khoảng tháng 5, tháng 6. Một năm hoa bị sương muối đốt thì đến mùa quả, cả thung lũng nói về nó. Vì vậy với người trồng, ngắm hoa không chỉ là chuyện cảnh: họ nhìn độ dày của hoa để đoán vụ quả năm đó.
Phân biệt hoa mơ và hoa mận bằng mắt thường
Hai loài trông giống nhau từ xa nhưng có những khác biệt khá chắc khi đứng gần. Bảng dưới gom các dấu hiệu dễ thấy nhất:
| Dấu hiệu | Hoa mơ | Hoa mận |
|---|---|---|
| Thời điểm | Sớm hơn, cuối tháng 12 – tháng 1 | Muộn hơn, quanh Tết, tháng 1 – tháng 2 |
| Cách mọc | Bông đơn hoặc từng đôi, cuống rất ngắn, bám sát cành | Mọc thành chùm vài bông trên cuống dài hơn, trông xù hơn |
| Cánh và nhị | Cánh tròn, hơi ngà, nhị dài nhiều, trông như tua | Cánh trắng tinh, nhỏ, nhị ngắn hơn |
| Lá | Nở khi cành gần như trụi lá | Thường có lá non xanh nhú cùng lúc với hoa |
| Mùi | Thơm rõ, ngọt dịu khi đứng gần | Thơm nhẹ, khó nhận hơn |
| Thân cành | Cành non xanh lục, vỏ nhẵn | Cành nâu sẫm, nhiều cành ngắn như gai |
Dấu hiệu chắc nhất là lá non: vườn trắng xen sắc xanh non gần như chắc là mận. Vườn trắng thuần, cành trơ, có mùi thơm khi gió thổi thì nhiều khả năng là mơ.
Ngắm ở đâu trên cao nguyên
Vườn mận, mơ ở Mộc Châu không tập trung một chỗ mà rải khắp các bản. Sau sáp nhập, vùng này gồm nhiều xã, phường thuộc tỉnh Sơn La; người đi ngắm vẫn quen gọi theo tên các thung lũng và bản. Các thung lũng như Nà Ka, các bản người Thái, người H'Mông ven đường lên cao nguyên đều có những vườn mận lớn, phần nhiều trên sườn đồi thoai thoải.
Nên để ý hướng đồi. Vườn ở sườn đón nắng thường nở sớm hơn vườn ở sườn khuất vài ngày; vườn ở đáy thung lũng, nơi khí lạnh dồn xuống ban đêm, đôi khi lại muộn hơn cả vườn trên cao. Thấy một vườn còn nụ, đi thêm một quả đồi có khi gặp vườn đang rộ.
Nhiều chủ vườn đã mở cửa cho khách vào chụp và có thu phí, có lối đi, có chỗ ngồi. Đó là cách ngắm thuận tiện, và là nguồn thu chính đáng của họ. Những vườn không có người đón khách thì chỉ ngắm từ đường. Đồi chè, rừng thông và những trang trại bò sữa quanh đó là chủ đề riêng; trong mùa hoa, chúng là nền xanh làm cho những khoảnh trắng thêm nổi.
Ngoài Mộc Châu, mận còn nở trắng ở nhiều vùng cao khác của phía Bắc như Bắc Hà (Lào Cai), vùng cao Sơn La, Điện Biên. Nhưng cái riêng của Mộc Châu là những vườn mận liền nhau trên một cao nguyên khá bằng, đi lại dễ, kết hợp được với hoa cải và đồi chè.
Một lưu ý về độ cao: cao nguyên Mộc Châu không phẳng như cái tên gợi ra mà là những đồi thấp nối nhau, chênh nhau vài chục đến hơn trăm mét. Chênh lệch nhỏ đó đủ làm lịch nở khác nhau. Thay vì dựa vào một tấm ảnh "Mộc Châu đã trắng", hãy hỏi cụ thể bản nào, thung lũng nào, rồi chuẩn bị đi một vòng vài bản trong cùng buổi.
Cuối mùa mận, khi hoa bắt đầu rụng, những con đường đất giữa vườn phủ một lớp cánh trắng mỏng. Nhiều người coi đó là lúc đã muộn, nhưng với ai thích cảnh lặng, vườn mận lúc hoa tàn, lá non xanh lên và cánh rơi đầy lối lại có vẻ đẹp riêng, ít người hơn hẳn.
Hoa cải trắng: mùa trắng đầu tiên
Cải trắng là ruộng để giống. Những thửa ruộng trắng muốt tháng 11 – tháng 12 là cải được để già cho ra hoa lấy hạt giống, hoặc trồng thêm để đón khách. Hoa nhỏ, bốn cánh, mọc thành chùm trên thân cao ngang hông.
Đẹp nhất khi có nắng nhẹ. Trời âm u làm ruộng cải lẫn vào nền trời trắng đục. Một buổi sáng có nắng xiên, hoặc chiều ngược sáng, mới tách được lớp hoa khỏi nền.
Ruộng có chủ, có rào. Phần lớn ruộng cải gần đường chính đều có chủ, nhiều nơi thu phí vào chụp. Không vượt rào, không giẫm luống.
Ghép lịch. Nếu đi vào khoảng cuối tháng 12, bạn có cơ hội gặp cải trắng đang tàn và mơ đang nở, một cặp hiếm khi trùng nhau quá vài tuần.
Nhìn gần. Cúi xuống một luống cải sẽ thấy những quả cải dài mảnh như que tăm đã đậu ở phần dưới thân, trong khi ngọn vẫn còn nở. Hoa nở dần từ dưới lên, nên một cây cải có cả ba giai đoạn cùng lúc; đó cũng là cách nhận ra ruộng đã qua đỉnh hay chưa: quả càng chiếm nhiều thân, ruộng càng gần tàn.
Một ngày trong vườn mận: giờ nào nhìn gì
Sáng sớm tháng 1 trên cao nguyên thường có sương. Vườn mận lúc đó trắng mờ, các thân cây đen sẫm nổi lên như nét mực, mặt đất ẩm thẫm màu. Nếu đêm trước trời lạnh và quang, có khi cánh hoa đọng một lớp sương li ti, nhìn sát thấy như rắc muối. Đây là lúc vườn vắng nhất, chỉ có chủ vườn đi thăm cây.
Khoảng chín, mười giờ, sương tan, nắng lên, ong bắt đầu làm việc. Một vườn mận đang rộ vào giờ này kêu vo ve rất rõ; đứng giữa vườn, tiếng ong là thứ đầu tiên bạn nhận ra, trước cả mùi hoa. Nắng giữa trưa làm hoa trắng loá, ảnh dễ cháy sáng, nhưng là lúc dễ nhìn rõ cách mọc của hoa và lá non để phân biệt mơ với mận.
Chiều muộn là giờ của những ai thích ngược sáng. Đứng ở phía dưới sườn đồi nhìn lên, nắng xiên xuyên qua tán làm cánh hoa phát sáng như giấy dó soi đèn, những cánh rụng lơ lửng trong không khí cũng hiện rõ. Trời cao nguyên tháng 1 tắt nắng sớm và lạnh nhanh, nên mang thêm áo nếu định ở lại đến hoàng hôn.
Lên lịch một chuyến ngắm mận, mơ
Vì mùa hoa nhạy thời tiết, lịch nên linh hoạt. Trình tự gợi ý:
- Từ đầu tháng 12, theo dõi diễn biến rét ở vùng núi phía Bắc. Mùa đông lạnh đều thì nhiều khả năng hoa mận rộ đồng loạt.
- Chú ý thời điểm Tết năm đó. Tết sớm (cuối tháng 1) thường trùng mận vừa bung; Tết muộn (giữa tháng 2) có thể mận đã qua đỉnh ở vườn sớm.
- Cuối tháng 12 – đầu tháng 1 hỏi tin từ người địa phương hoặc cơ quan du lịch của tỉnh về vườn mơ. Mơ nở nghĩa là mận còn khoảng hai đến bốn tuần.
- Chọn ngày giữa tuần nếu được. Cuối tuần sát Tết là lúc đông nhất, đường lên cao nguyên kẹt xe.
- Xem dự báo sương muối. Một đêm sương muối có thể làm hoa cháy; nếu dự báo có đợt rét hại, cân nhắc đi trước đợt rét.
Một ghi nhớ: mận Mộc Châu nổi tiếng nhất là quả vào khoảng tháng 5 – tháng 6. Nếu lỡ mùa hoa, mùa quả là một lý do khác để quay lại; còn chuyện mua bán quả thì thuộc trang đặc sản.
Chụp và ngắm có ý tứ trong vườn mận
Vườn mận đẹp nhất cũng là vườn đang nuôi vụ quả. Mỗi bông hoa bị bẻ là một quả mất đi. Vài điều nên nhớ:
- Không bẻ cành mận, cành mơ để làm đạo cụ hay mang về cắm. Ở đây hoa không phải để cắm; nó là quả của tháng 5.
- Không đu, không kéo cành xuống thấp để chụp cận mặt. Cành già giòn, dễ toác ở chạc.
- Đi theo lối chủ vườn chừa. Đất dưới gốc thường mới được xới, bón; giẫm nhiều làm chặt đất.
- Không trải bạt, mở tiệc dưới gốc khi chưa được phép. Nhiều vườn có quy định riêng về chỗ ngồi và rác.
- Thuê trang phục dân tộc để chụp là lựa chọn của bạn, nhưng tránh tạo dáng trên hàng rào, cổng nhà người ta.
- Trẻ em bản bán hoa, bán quả khô ven đường: mua hay không tuỳ bạn, nhưng đừng chụp các em như đạo cụ.
Một bức ảnh có hồn ở vườn mận thường là thứ không cần dàn dựng: con đường đất uốn qua vườn trắng, mái nhà gỗ thấp thoáng, khói bếp buổi sớm.
Câu hỏi thường gặp
Tết có hoa mận ở Mộc Châu không?
Phần lớn các năm là có, vì mận thường rộ từ giữa tháng 1 đến giữa tháng 2. Năm Tết rơi đúng giữa mùa thì gặp hoa đẹp; năm đông ấm hoặc Tết quá muộn thì có thể chỉ còn vườn muộn. Nên kiểm tin thực tế trước một tuần.
Hoa đào và hoa mận ở Mộc Châu khác nhau thế nào?
Hoa đào màu hồng phấn đến hồng đậm, cánh to hơn, thường là đào phai hoặc đào rừng ở vùng cao. Hoa mận trắng, nhỏ, mọc thành chùm. Mộc Châu có cả đào nhưng ít hơn mận nhiều, thường gặp lẻ trong vườn nhà hoặc ven đường.
Vì sao năm nay mận nở thưa?
Nguyên nhân hay gặp là mùa đông ấm thiếu giờ lạnh, làm nụ phá ngủ không đều; hoặc một đợt sương muối đúng lúc hoa đang nở. Cây già, vườn bị cắt tỉa mạnh năm trước cũng ra hoa ít hơn. Một mùa thưa không có nghĩa là năm sau cũng thưa.
Đi Mộc Châu tháng 3 còn hoa gì?
Tháng 3 mận, mơ thường đã đậu quả non. Đổi lại có hoa ban lác đác trên đồi, hoa sơn tra ở vùng cao hơn, và đồi chè bắt đầu ra búp mới xanh mướt. Cảnh không trắng xoá như tháng 1 nhưng dịu và vắng hơn.
Hoa mơ có phải là hoa mai trắng không?
Cây mơ ta (Prunus mume) ở nhiều nước được gọi là mai, như hoa mai trong tranh thủy mặc Trung Hoa, Nhật Bản. Nó khác hẳn mai vàng của miền Nam Việt Nam, vốn là loài thuộc họ khác. Gọi "hoa mai Mộc Châu" vì thế không sai theo nghĩa chữ Hán, chỉ dễ gây nhầm với mai vàng ngày Tết.