Ở Tokyo và Kyoto, hoa anh đào thường bắt đầu nở vào khoảng cuối tháng 3 và đạt độ rộ trong khoảng một tuần sau đó, tức cuối tháng 3 đến đầu tháng 4. Trên toàn Nhật Bản, mùa hoa kéo dài từ tháng 1 ở Okinawa đến đầu tháng 5 ở Hokkaido, đi dần từ nam lên bắc và từ thấp lên cao. Từ lúc những bông đầu tiên nở đến khi cánh rơi như mưa, mỗi nơi chỉ có chừng mười ngày đến hai tuần.
Vì thời gian ngắn và lệch năm, người Nhật theo dõi hoa anh đào bằng dự báo như theo dõi thời tiết. Hiểu hai mốc "khai hoa" và "mãn khai", hiểu vì sao mùa đông ấm lại có thể làm hoa nở muộn, và biết vài loài anh đào nở lệch nhau, bạn sẽ đặt được lịch đi hợp lý hơn nhiều so với việc chọn đại "đầu tháng 4". Phần cuối bài nói về hanami, tục ngồi ngắm hoa, và những phép tắc người đến lần đầu hay lỡ phạm.
Vì sao cả một vùng nở gần như cùng ngày
Phần lớn cây anh đào trồng ở công viên, bờ sông, sân trường Nhật Bản thuộc giống Somei Yoshino, một giống lai được nhân giống từ thời Edo. Giống này không mọc từ hạt mà được nhân bằng ghép cành, nên hầu hết các cây là bản sao di truyền của nhau. Cùng một gen, cùng một kiểu thời tiết, chúng phản ứng gần như giống hệt nhau: cả một thành phố hồng lên trong vài ngày rồi trút cánh trong vài ngày.
Chính đặc điểm đó biến Somei Yoshino thành một "nhiệt kế sống". Cơ quan Khí tượng Nhật Bản theo dõi những cây mẫu cố định ở từng thành phố, và các mốc nở của cây mẫu được ghi chép trong nhiều thập kỷ. Nhờ có chuỗi số liệu dài, người ta thấy rõ ngày nở trung bình ở nhiều thành phố đã sớm dần lên theo thời gian, phù hợp với xu hướng ấm lên và hiệu ứng đô thị.
Ở Kyoto còn có một chuỗi ghi chép dài hơn nhiều, ghép từ nhật ký, thơ và văn bản triều đình từ thế kỷ thứ 9, ghi lại ngày ngắm hoa trong hơn một nghìn năm. Theo các nhà nghiên cứu tổng hợp chuỗi này, năm 2021 Kyoto có đỉnh hoa sớm nhất trong toàn bộ chuỗi ghi chép. Đó là lý do mùa anh đào ở Nhật vừa là chuyện ngắm cảnh, vừa là một trong những bằng chứng khí hậu được nhắc nhiều nhất.
Ngủ đông, giờ lạnh và vì sao đông ấm lại nở muộn
Nụ anh đào hình thành từ mùa hè năm trước. Sang thu, nụ bước vào trạng thái ngủ: dù trời có ấm cũng không nở. Muốn thoát khỏi trạng thái này, nụ cần trải qua một quãng lạnh đủ dài trong mùa đông, gọi là phá ngủ. Sau khi phá ngủ, nụ mới bắt đầu lớn theo lượng nhiệt tích luỹ; càng ấm, nụ càng nhanh nở.
Nghe có vẻ ngược đời, nhưng ở những nơi phía nam như Kyushu, một mùa đông quá ấm có thể làm nụ phá ngủ chậm và không đều, nên hoa nở muộn hơn thường lệ hoặc nở lác đác. Ngược lại, ở Tokyo, một mùa đông đủ lạnh rồi tháng 3 ấm nhanh sẽ cho hoa nở sớm và rộ đồng loạt. Người Nhật có những quy tắc truyền miệng để ước lượng, như cộng nhiệt độ cao nhất mỗi ngày từ đầu tháng 2 và chờ tổng đạt khoảng 600 độ thì hoa ở Tokyo nở. Đó là mẹo dân gian gần đúng, không phải mô hình chính thức, nhưng cho thấy điều cốt lõi: ngày nở là kết quả của cả mùa đông lẫn đầu xuân.
Sau khi đã nở, thời tiết quyết định hoa bền bao lâu. Những ngày mát, lặng gió kéo dài độ rộ; một trận mưa lớn hay gió xuân mạnh có thể làm cánh rụng hàng loạt chỉ sau một đêm. Vì vậy người đã có vé máy bay vẫn nên theo dõi dự báo mưa gió trong tuần mình ở đó.
Đọc dự báo: các mốc và mặt trận hoa
Dự báo anh đào ở Nhật có vài thuật ngữ lặp đi lặp lại. Hiểu đúng chúng là đọc được mọi bản tin:
| Thuật ngữ | Nghĩa | Ý nghĩa với người đi ngắm |
|---|---|---|
| Khai hoa (kaika) | Cây mẫu có khoảng năm, sáu bông nở | Mới bắt đầu, cây còn chủ yếu là nụ |
| Mãn khai (mankai) | Khoảng 80% nụ trên cây mẫu đã nở | Đẹp nhất; thường sau khai hoa khoảng một tuần |
| Mưa cánh hoa (hanafubuki) | Cánh rơi hàng loạt khi có gió | Cuối mùa, đẹp theo kiểu khác, kéo dài vài ngày |
| Anh đào lá (hazakura) | Lá non đã xanh, hoa gần hết | Mùa ở nơi đó đã qua, đi tiếp lên phía bắc hoặc lên cao |
| Mặt trận anh đào | Đường nối các nơi có cùng ngày khai hoa dự báo | Đọc để biết hoa đi tới đâu, vùng nào còn kịp |
Từ năm 2010, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản thôi phát dự báo anh đào và chỉ công bố mốc quan sát thực tế; các bản dự báo hiện nay do những công ty thời tiết tư nhân đưa ra, cập nhật nhiều lần từ đầu năm. Các bản đó có thể lệch nhau vài ngày; càng gần ngày nở, dự báo càng chính xác.
Khung tham khảo theo vùng, lệch theo từng năm: Okinawa với giống anh đào đỏ đậm nở từ tháng 1; Kyushu, Shikoku, Tokyo, Kyoto, Osaka khoảng cuối tháng 3 – đầu tháng 4; vùng Tohoku giữa đến cuối tháng 4; Hokkaido cuối tháng 4 đến đầu tháng 5. Vùng núi luôn muộn hơn đồng bằng gần đó.
Không chỉ một loài anh đào: lịch nở lệch nhau
Somei Yoshino. Hoa năm cánh, trắng phớt hồng, nở trước lá. Đây là mùa "chính" mà các bản dự báo nói tới, và cũng là kiểu cảnh hồng nhạt phủ bờ sông quen thuộc nhất.
Anh đào rủ (shidarezakura). Cành rủ xuống như liễu, hoa thường hồng đậm hơn, nở sớm hơn Somei Yoshino vài ngày. Một cây anh đào rủ cổ thụ đứng một mình trong vườn hay sân chùa thường là trung tâm của cả khu vườn, và vào mùa, có nơi chiếu đèn ban đêm.
Anh đào kép (yaezakura). Nhiều lớp cánh, bông to, hồng đậm, mọc thành chùm nặng. Nở muộn hơn Somei Yoshino khoảng một đến hai tuần. Đây là "phao cứu sinh" cho người đến trễ: Somei Yoshino đã thành lá xanh nhưng yaezakura trong các công viên lớn vẫn còn rộ.
Anh đào núi (yamazakura). Loài hoang dã, hoa ra cùng lá non màu đỏ nâu. Những sườn núi trồng nhiều anh đào núi, như núi Yoshino ở tỉnh Nara, nở dần từ chân lên đỉnh trong nhiều ngày.
Anh đào nở sớm. Một số giống như Kawazu-zakura hồng đậm nở từ tháng 2 đến đầu tháng 3 ở bán đảo Izu và một số nơi khác. Ai đi Nhật cuối tháng 2 vẫn có thể ngắm hoa ở những chỗ trồng giống này.
Mai anh đào Đà Lạt không phải anh đào Nhật. Cây mà người Việt quen gọi là mai anh đào ở Đà Lạt (Lâm Đồng) là loài anh đào Himalaya, nở vào khoảng tháng 12 đến tháng 2. Cùng chi, nhưng lịch nở và dáng hoa khác giống Somei Yoshino.
Những nơi ngắm quen và cách tránh lỡ mùa
Nhật Bản có rất nhiều chỗ ngắm hoa nổi tiếng; danh sách dưới chỉ là vài nơi tiêu biểu kèm đặc điểm, để bạn hình dung kiểu cảnh:
- Tokyo: công viên Ueno với hàng cây dài và không khí hanami đông vui; hào Chidorigafuchi cạnh khu Hoàng cung với anh đào rủ xuống mặt nước; vườn quốc gia Shinjuku Gyoen nhiều giống, nở kéo dài; bờ sông Meguro với vòm hoa trên kênh hẹp.
- Kyoto: Đường Triết gia chạy dọc một con kênh nhỏ; công viên Maruyama với cây anh đào rủ lớn; vùng Arashiyama có hoa xen núi.
- Lâu đài: lâu đài Himeji trắng giữa hoa hồng; lâu đài Hirosaki ở tỉnh Aomori, nở muộn hơn, cuối tháng 4, có hào nước phủ cánh rụng.
- Núi Yoshino (Nara): hàng vạn cây anh đào núi nở theo tầng, dành cho ai thích cảnh núi hơn công viên.
- Cách tránh lỡ: chọn một lộ trình đi từ nam lên bắc, hoặc từ đồng bằng lên vùng núi, trong 10 – 14 ngày; nếu đến muộn ở Tokyo, đi lên Tohoku; nếu đến sớm, chờ vài ngày hoặc tìm anh đào rủ, anh đào sớm.
Giá vé tàu, giá vào cửa vườn quốc gia và giờ mở cửa thay đổi theo năm; kiểm tra thông tin của ban quản lý từng nơi trước khi đi.
Vài hiểu lầm phổ biến về hoa anh đào
"Cây anh đào cho quả cherry." Quả cherry bán ở chợ đến từ những loài anh đào ăn quả khác, trồng ở vùng ôn đới khô hơn. Somei Yoshino trồng để ngắm gần như không đậu quả ăn được; nếu có thì quả nhỏ, đắng.
"Hoa nở cả tháng." Ở một nơi cụ thể, từ khai hoa đến khi gần hết hoa chỉ khoảng mười ngày đến hai tuần. Cảm giác "cả tháng" có được là vì mặt trận hoa di chuyển qua nhiều vùng, và vì có nhiều giống nở lệch nhau.
"Hoa anh đào màu hồng đậm." Somei Yoshino thật ra gần như trắng, chỉ phớt hồng ở tâm hoa, càng về cuối càng ngả trắng. Những tán hồng đậm thường là anh đào kép, anh đào rủ hoặc các giống anh đào sớm.
"Chỉ Nhật Bản mới có mùa anh đào." Hàn Quốc, Đài Loan, nhiều thành phố ở châu Âu và Bắc Mỹ cũng có mùa anh đào. Hàng anh đào quanh hồ Tidal Basin ở Washington chẳng hạn bắt nguồn từ món quà cây giống của Tokyo năm 1912. Cái riêng của Nhật là mật độ, độ đồng loạt của Somei Yoshino và tục hanami.
"Đi đúng ngày mãn khai mới đáng." Mãn khai là lúc tán cây dày nhất, nhưng những ngày mưa cánh hoa, khi cánh rơi phủ mặt kênh, mặt hào, lại cho cảnh mà nhiều người Nhật thích hơn. Đến muộn vài ngày không phải là lỡ.
Phép tắc hanami cho người đến lần đầu
Hanami, nghĩa đen là "ngắm hoa", ở Nhật thường là trải bạt ngồi dưới gốc, ăn uống cùng bạn bè, đồng nghiệp. Có những phép tắc không viết thành luật nhưng ai cũng giữ, và nhiều công viên có quy định riêng:
- Không bẻ cành, không hái hoa, không rung cây cho cánh rụng. Người Nhật có câu nói vui rằng chặt cành anh đào là dại, vì vết cắt trên anh đào dễ thối và làm cây yếu đi.
- Không leo lên cây, không đứng trên rễ nổi. Đất quanh gốc bị nén chặt làm rễ khó thở; nhiều công viên rào hoặc trải lối gỗ để bảo vệ.
- Xem quy định của từng công viên về giữ chỗ, đồ uống có cồn, bếp nướng và giờ đóng khu vực ngồi. Có nơi cấm giữ chỗ qua đêm, cấm trải bạt ở một số khu.
- Mang toàn bộ rác về, hoặc phân loại đúng vào điểm tập kết tạm nếu công viên có. Nhật Bản ít thùng rác công cộng, người ta quen mang rác về nhà.
- Giữ âm lượng vừa phải, nhất là khi ngắm hoa đêm. Khu ngắm hoa thường sát nhà dân.
- Khi chụp ảnh ở lối đi hẹp, không đứng chắn dòng người; không dùng gậy chụp ảnh ở nơi đông; hỏi trước khi chụp cận mặt người khác.
Hanami ban đêm (yozakura) dưới đèn chiếu sáng là một trải nghiệm đáng có, nhưng trời đầu tháng 4 về đêm còn lạnh, mang theo áo khoác.
Câu hỏi thường gặp
Đi Nhật đầu tháng 4 có chắc gặp hoa anh đào không?
Ở Tokyo, Kyoto, Osaka, đầu tháng 4 thường rơi vào cuối giai đoạn mãn khai hoặc bắt đầu mưa cánh hoa, nên khả năng gặp là cao. Năm nở sớm, đầu tháng 4 có thể đã sang lá xanh; khi đó đi tiếp lên vùng phía bắc hoặc tìm anh đào kép nở muộn.
Dự báo anh đào cập nhật khi nào?
Các công ty thời tiết thường phát bản dự báo đầu tiên từ khoảng đầu năm và cập nhật nhiều lần cho tới khi hoa nở. Bản dự báo gần ngày nở chính xác hơn nhiều so với bản đầu mùa. Nếu đặt lịch sớm, nên chừa vài ngày linh hoạt.
Hoa anh đào có mùi thơm không?
Somei Yoshino gần như không có mùi rõ rệt. Một số giống khác có mùi nhẹ. Thứ người Nhật gắn với mùi anh đào là lá anh đào muối dùng gói bánh mochi, mùi đó đến từ hợp chất trong lá khi được muối, không phải từ hoa tươi.
Vì sao hoa anh đào được người Nhật quý đến vậy?
Ngoài vẻ đẹp, hoa nở rộ rồi rụng rất nhanh, gợi cảm thức về sự ngắn ngủi của mọi thứ đẹp, một chủ đề lớn trong văn chương, thơ ca Nhật. Mùa hoa cũng trùng đầu năm học, đầu năm tài chính, nên gắn với cảm giác khởi đầu và chia tay.
Ngắm anh đào ở Việt Nam thì ở đâu?
Anh đào Nhật đúng nghĩa ít được trồng thành mùa ở Việt Nam. Thứ gần nhất là mai anh đào ở Đà Lạt nở khoảng tháng 12 đến tháng 2, và hoa đào, hoa mận ở vùng núi phía Bắc. Một số lễ hội văn hoá Nhật ở các thành phố có trưng bày cành anh đào, nhưng đó không phải mùa hoa trên cây.
Ngắm hoa anh đào ban đêm có gì khác?
Nhiều công viên, lâu đài, vườn cổ chiếu đèn trong mùa hoa. Dưới đèn, hoa hiện màu trắng ngà trên nền trời tối, mặt nước phản chiếu rõ. Đông người nhưng không khí trầm hơn ban ngày. Nhớ rằng mỗi nơi có giờ chiếu đèn riêng và quy định riêng về ăn uống, nên kiểm trước.