Ở Bắc Bộ, hoa gạo thường đỏ rộ từ cuối tháng 2 đến hết tháng 3 dương lịch, nơi muộn kéo sang đầu tháng 4. Dân gian gắn gạo với "tháng ba" vì mùa hoa rơi vào quãng tháng hai, tháng ba âm lịch. Ở Tây Nguyên, cùng loài cây này được gọi là pơ lang và nở vào khoảng tháng 2 – tháng 3, giữa mùa khô. Mỗi cây đỏ đẹp nhất chừng hai tuần, và hoa nở đẹp nhất khi cây đã rụng gần hết lá.
Cây gạo (Bombax ceiba), còn gọi là mộc miên, là loài cây gỗ lớn của vùng nhiệt đới châu Á. Ở làng quê Bắc Bộ, cây gạo thường đứng một mình ở đầu làng, bến sông, giữa cánh đồng, cao vượt mọi thứ xung quanh. Bài này đi qua mùa hoa, vì sao cây nở trên cành trơ, chuyện chim và mật hoa, nơi ngắm, cách phân biệt gạo với vài cây đỏ hoa cùng mùa, và cách giữ những cây gạo già đang ngày càng ít đi.
Vì sao gạo nở trên cành trơ lá
Gạo là cây rụng lá mùa khô. Từ khoảng cuối năm, lá vàng và rụng dần; đến tháng 2, phần lớn cây chỉ còn cành trơ. Nụ hoa đã hình thành từ trước, nằm chờ ở đầu các cành nhỏ. Khi trời ấm lên sau những đợt rét cuối đông, nụ lớn nhanh và bung đồng loạt. Hoa đến trước lá cho cây hai lợi thế: hoa phô hết ra ngoài cho chim và côn trùng nhìn thấy từ xa, và cây không phải chia nước cho cả hoa lẫn lá giữa lúc khô hạn.
Vì thế, một mùa đông rét đậm kéo dài thường làm gạo nở muộn và dồn; một mùa đông ấm cho gạo lác đác từ đầu tháng 2, cây nọ cây kia không đều nhau. Cây đứng ở chỗ thoáng, đón nắng, như giữa đồng hay bờ sông, thường nở sớm hơn cây khuất sau dãy nhà.
Thành phố cũng làm lệch lịch. Cây gạo trong nội đô Hà Nội, giữa bê tông và nhựa đường giữ nhiệt, thường đỏ sớm hơn cây cùng tuổi ngoài đê vài ngày. Ngược lại, cây ở vùng trung du cao hơn, gió lạnh hơn, có khi nở muộn hơn đồng bằng cả tuần. Nếu thấy ảnh gạo đỏ ở phố mà ra đồng chưa thấy, cứ chờ thêm ít hôm.
Sau hoa là quả. Khoảng tháng 4, tháng 5, quả gạo chín nứt ra, giải phóng những túm bông trắng mang hạt bay theo gió. Ngày trước, người ta nhặt bông gạo để nhồi gối, nhồi đệm. Một cây gạo vì thế có ba mùa nhìn được trong năm: mùa hoa đỏ, mùa bông trắng bay, và mùa lá xanh mướt che bóng cả bến sông.
Nhìn gần một bông gạo
Cánh dày và nặng. Bông gạo có năm cánh dày, mọng, màu đỏ tươi đến đỏ cam, to cỡ lòng bàn tay. Khác với nhiều hoa khác rụng từng cánh, hoa gạo rụng cả bông, rơi xuống đất vẫn giữ nguyên hình, nên dưới gốc gạo mùa hoa là một thảm bông đỏ nguyên vẹn.
Chùm nhị dày. Giữa hoa là rất nhiều nhị, xếp thành những bó, đầu nhị sẫm màu. Khi nhìn ngược sáng, chùm nhị và cánh đỏ sáng lên như đèn.
Mật và chim. Lòng hoa gạo chứa nhiều mật. Sáng sớm, chim sáo, chào mào và nhiều loài chim nhỏ khác kéo đến, chuyền cành ồn ào để uống mật; chúng cũng là kẻ thụ phấn chính. Đứng dưới một cây gạo đang rộ lúc 7 giờ sáng, tai nghe trước mắt thấy.
Gai trên thân. Cây gạo non có thân phủ gai hình nón, cây già gai mòn dần nhưng vẫn còn vết. Gốc cây già thường phình ra thành những bạnh vè lớn, như những bức vách tựa vào thân.
Tán cây xếp tầng. Cành gạo mọc gần như nằm ngang, xếp thành từng tầng quanh thân thẳng. Đứng xa nhìn vào, hình dáng tán tầng đó là dấu hiệu nhận ra cây gạo ngay cả khi không có hoa.
Phân biệt gạo với các cây hoa đỏ cùng mùa
Cuối mùa khô có vài loài cây ra hoa đỏ trên cành trơ, dễ nhầm với gạo khi nhìn từ xa:
| Cây | Hoa | Dáng cây | Mùa và nơi gặp |
|---|---|---|---|
| Gạo, mộc miên, pơ lang (Bombax ceiba) | Năm cánh dày, to, đỏ tươi, rụng cả bông | Thân thẳng rất cao, cành ngang xếp tầng, gốc có bạnh | Tháng 2 – 3, làng quê Bắc Bộ, Tây Nguyên |
| Vông nem (Erythrina) | Hoa đỏ dạng chùm, cánh dài hẹp như mỏ chim | Cây nhỏ hơn, thân có gai, hay trồng làm hàng rào | Cuối đông – đầu xuân, ven ruộng, bờ ao |
| Phượng vĩ | Chùm hoa đỏ cam, cánh mỏng có một cánh lốm đốm | Tán xoè rộng như cái ô, lá kép lông chim | Tháng 5 – 6, đầu mùa hè, sân trường, phố |
| Gòn, bông gòn (Ceiba pentandra) | Hoa trắng ngà, nở ban đêm | Thân thẳng, cành ngang, hay gặp ở miền Nam | Mùa khô, Nam Bộ; quả cũng cho bông |
Gạo và gòn đều cho bông nên hay bị gọi lẫn. Cách nhớ đơn giản: gạo hoa đỏ, quen ở Bắc và Tây Nguyên; gòn hoa trắng, quen ở Nam.
Ngắm gạo ở đâu
Cây gạo không mọc thành rừng để đến một chỗ là thấy cả trăm cây. Vẻ đẹp của nó là một cây đơn độc lớn trong một khung cảnh rộng: cây gạo đầu làng soi bóng xuống ao, cây gạo trên đê nhìn xuống bãi sông, cây gạo giữa đồng lúa xuân xanh non. Vì vậy cách ngắm là đi các con đê, đường làng ở đồng bằng Bắc Bộ vào sáng sớm, nhìn lên đường chân trời tìm những đốm đỏ.
Những vùng đồng bằng ven sông Hồng, sông Đuống, sông Cầu, sông Thương còn nhiều cây gạo già trên đê và ở bến đò cũ. Ở Hà Nội, vẫn có những cây gạo lớn trong khu dân cư cũ, công viên, ven hồ và dọc một số tuyến phố; mùa gạo, người Hà Nội hay chụp những cây này với nền mái nhà, đường phố. Vùng trung du phía Bắc như Phú Thọ (gồm cả Vĩnh Phúc cũ), Bắc Ninh (gồm cả Bắc Giang cũ) có cây gạo trên gò, bên ruộng chè, ruộng lúa.
Ở Tây Nguyên, pơ lang mọc trong rừng khộp, ven buôn, ven rẫy ở Gia Lai, Đắk Lắk và vùng Kon Tum cũ (nay thuộc Quảng Ngãi). Pơ lang giữa rừng khộp mùa khô, khi rừng rụng lá trơ trụi, nổi lên như những ngọn đuốc. Với người Jrai, Ê Đê, cây pơ lang gắn với nhiều câu chuyện và lễ hội; người đến ngắm nên tôn trọng các cây được buôn làng gìn giữ.
Ánh sáng và khoảnh khắc đáng chờ
Sáng sớm là giờ của chim. Từ khoảng 6 đến 8 giờ, chim đến uống mật đông nhất, cây ồn ào và sống động. Trời Bắc Bộ tháng 3 hay có sương mù, nồm; cây gạo đỏ nổi lên trên nền trắng đục của sương là hình ảnh rất riêng của mùa này, đẹp hơn nhiều so với một ngày nắng gắt.
Mưa phùn cũng có phần của nó. Sau một đêm mưa nhỏ, cánh hoa gạo bóng nước, đỏ thẫm hơn, và thảm hoa rụng dưới gốc nổi bật trên nền đất ướt sẫm màu. Người thích ảnh tĩnh, ít tương phản sẽ thấy những sáng nồm ẩm đầu tháng 3 là lúc cây gạo có vẻ trầm nhất, khác hẳn sự rực rỡ của ngày nắng.
Buổi chiều, đứng dưới gốc nhìn ngược lên tán khi mặt trời xuống thấp, bông gạo sáng lên như được thắp. Đó cũng là lúc dễ thấy nhất những bông rơi: chúng rơi thẳng, nặng, có tiếng bộp nhẹ trên mặt đất, khác hẳn kiểu bay lả tả của những hoa nhẹ cánh.
Gạo đứng bên mặt nước, như ao làng hay bãi sông, cho thêm một lớp ảnh: bóng tán đỏ dưới nước, và những bông rụng trôi lềnh bềnh. Mùa gạo cũng thường trùng mùa cấy lúa xuân ở Bắc Bộ, nên cây gạo đỏ trên nền ruộng nước lấp loáng mạ non là cặp màu đặc trưng của tháng 3 đồng bằng.
Một gợi ý nhỏ cho người thích quan sát: chọn một cây gạo gần nhà hay trên đường đi làm, ghé nhìn nó vài lần trong mùa. Bạn sẽ thấy rõ cây nở từ phía nào trước, thường là phía đón nắng; thấy loài chim nào đến sớm, loài nào đến muộn; thấy ngày nào hoa rụng nhiều sau một đêm gió. Một cây gạo theo dõi đủ một mùa dạy bạn về nhịp mùa của đồng bằng nhiều hơn cả chục tấm ảnh đẹp.
Đi sớm hay đi muộn trong mùa gạo
Tuần đầu, cây gạo mới đỏ lấm tấm trên ngọn, phần dưới còn nụ và vài chiếc lá vàng sót lại. Nhìn từ xa chưa thành khối đỏ, nhưng là lúc hoa tươi nhất, cánh căng, chưa có bông nào dập. Dưới gốc còn sạch, chưa có thảm hoa rơi.
Giữa mùa, khoảng tuần thứ hai, thứ ba, cả tán phủ đỏ, chim đến đông nhất, và hoa bắt đầu rụng dày dưới gốc. Đây là quãng mà người ta thường gọi là "gạo rộ"; một cây gạo lớn đứng một mình lúc đó có thể nhìn thấy từ rất xa trên cánh đồng phẳng.
Cuối mùa, lá non màu xanh nhạt bắt đầu nhú, xen giữa những bông đỏ cuối cùng. Tán cây không còn đỏ rực mà chuyển sang đỏ xen xanh, nhìn dịu hơn. Thảm hoa dưới gốc đã thâm lại. Với người thích sự chuyển mùa, đây lại là lúc cây gạo kể rõ nhất câu chuyện từ đông sang xuân. Biết ba giai đoạn này, bạn không còn thất vọng khi đến "sớm" hay "muộn": mỗi tuần có một vẻ.
Giữ cây gạo và ứng xử khi ngắm
Nhiều cây gạo đầu làng đã hàng trăm tuổi, gắn với ký ức của cả cộng đồng, nhưng đô thị hoá, mở đường, làm đê khiến không ít cây bị đốn. Khi đến ngắm:
- Không leo lên cây gạo để chụp. Cành gạo giòn, cây cao, và thân có gai; ngã từ cây gạo là tai nạn nặng.
- Không ném đá, rung cành để hoa rụng. Hoa sẽ tự rơi; cây già bị tổn thương ở vỏ dễ nhiễm bệnh.
- Nhặt hoa rụng dưới gốc để ngắm, chụp là được, nhưng đừng hốt cả rổ khi đây là chỗ sinh hoạt chung của làng.
- Cây gạo ở sân đình, đầu làng có thể được người dân coi trọng theo tập quán riêng; quan sát và cư xử theo cách người làng cư xử.
- Đỗ xe trên đê cẩn thận: đê hẹp, xe tải chở vật liệu chạy nhiều, đừng dừng giữa đường để chụp.
- Không khắc tên, đóng đinh, buộc dây treo đồ trang trí lên thân cây.
Một việc nhỏ có ích: nếu thấy cây gạo già đang bị chặt hạ, chụp ảnh và báo cho chính quyền xã, phường. Nhiều cây cổ thụ đã được giữ lại nhờ người dân lên tiếng kịp thời.
Câu hỏi thường gặp
Hoa gạo có ăn được không?
Ở một số vùng, hoa và nhị gạo được dùng làm rau hoặc làm thuốc theo kinh nghiệm dân gian, nhất là ở các nước Nam Á. Ở Việt Nam việc này ít phổ biến. Người đi ngắm không nên hái hoa trên cây; hoa rụng dưới gốc cũng nhanh dập và không còn tươi.
Bông gạo và bông gòn có giống nhau không?
Cả hai đều là sợi bông mịn bao quanh hạt trong quả, được dùng nhồi gối, đệm. Bông gòn thường nhiều hơn và phổ biến ở miền Nam, bông gạo ở miền Bắc. Hai cây khác loài: gạo hoa đỏ, gòn hoa trắng nở đêm.
Tháng 4 còn hoa gạo không?
Đầu tháng 4 vẫn có những cây nở muộn, nhất là năm rét kéo dài hoặc cây ở chỗ khuất. Sang giữa tháng 4, phần lớn cây đã ra lá non và bắt đầu đậu quả. Đến tháng 5 là mùa bông gạo bay trắng.
Vì sao có cây gạo năm nay không ra hoa?
Cây gạo còn non, cây vừa bị chặt tỉa mạnh, cây bị tổn thương rễ do làm đường, hoặc một năm thời tiết bất thường đều có thể khiến cây ra hoa ít hoặc không ra. Cây già khoẻ thường ra hoa đều đặn, nhưng không phải năm nào cũng dày như nhau.
Hoa gạo có màu khác ngoài đỏ không?
Phần lớn là đỏ tươi đến đỏ thẫm, nhưng có những cây cho hoa màu cam hoặc đỏ cam, và hiếm hơn có cây hoa vàng nhạt. Màu sắc có thể thay đổi theo cây, theo tuổi hoa và theo đất. Gặp một cây gạo hoa cam là một điều thú vị để nhớ.
Cây gạo sống được bao lâu?
Gạo là cây gỗ lớn, sống được rất lâu, nhiều cây ở làng quê được người dân nhắc là đã hàng trăm năm. Tuổi chính xác của từng cây thì khó xác định nếu không có tư liệu hay phương pháp đo chuyên môn, nên nên hiểu các con số truyền miệng là ước đoán.