Mùa sen Đồng Tháp: sen nở tháng mấy, ngắm đầm sen lúc nào và nhìn gì ngoài bông hoa

Sen ở Đồng Tháp nở rộ vào mùa mưa, khoảng từ tháng 5 đến tháng 9, đẹp nhất thường là tháng 6 đến tháng 8. Mỗi bông sen chỉ sống chừng ba ngày, và mỗi ngày chỉ nở đẹp trong vài giờ buổi sáng. Vì vậy câu hỏi quan trọng không chỉ là đi tháng mấy mà là có mặt ở đầm lúc mấy giờ: từ rạng sáng đến khoảng 9 giờ là quãng sen tươi nhất, trời còn mát và ánh sáng còn mềm.

Đồng Tháp sau sáp nhập gồm cả tỉnh Tiền Giang cũ, nhưng vùng sen gắn với tên tuổi vẫn là Đồng Tháp Mười, nơi đất trũng phèn từng là đầm lầy rộng. Sen ở đây là sen hồng (Nelumbo nucifera), trồng để lấy hạt, ngó, lá và để đón người đến ngắm. Bài này đi qua lịch sen, cách một bông sen nở và tàn, nơi ngắm, những chi tiết người vội bỏ qua, và cách cư xử ở những đầm sen vốn là ruộng của người ta.

Một bông sen sống ba ngày như thế nào

Ngày đầu, nụ sen hé ra từ lúc trời còn tối, đến sáng sớm thì mở như một cái chén, rồi khép lại vào gần trưa. Ngày thứ hai là ngày đẹp nhất: hoa mở rộng hết cỡ vào buổi sáng, để lộ đài sen màu vàng xanh ở giữa, vòng nhị vàng dày xung quanh, hương thơm rõ nhất. Đến ngày thứ ba, cánh hoa ngả màu, mở bung không khép lại được nữa, và bắt đầu rụng từng cánh trong ngày.

Nhịp mở – khép đó gắn với nhiệt độ và ánh sáng. Các nhà sinh học còn ghi nhận một đặc điểm hiếm ở sen: đế hoa có thể tự sinh nhiệt, giữ phần lòng hoa ấm hơn không khí xung quanh trong những ngày đầu, được cho là giúp thu hút côn trùng thụ phấn. Bạn không cần dụng cụ để cảm nhận điều đó, nhưng biết nó sẽ hiểu vì sao sáng sớm ong, bọ cánh cứng chui vào lòng sen nhiều đến thế.

Hệ quả cho người đi ngắm: đầm sen lúc 7 giờ sáng và lúc 2 giờ chiều là hai cảnh rất khác. Buổi chiều, phần lớn hoa ngày một đã khép, hoa ngày hai đã thu lại một phần, chỉ còn hoa ngày ba mở bung và rụng cánh. Đi buổi chiều vẫn có cảnh lá sen xanh rì và gương sen, nhưng nếu đến vì hoa thì nên dậy sớm.

Muốn tự đếm tuổi một bông sen ngay tại đầm, nhìn ba dấu hiệu: nụ hé, cánh còn ôm sát là ngày một; cánh mở rộng nhưng vẫn cong đều, nhị vàng tươi, đài sen vàng nhạt là ngày hai; cánh ngả ra gần nằm ngang, mép cánh hơi thâm, nhị bắt đầu rơi, đài sen chuyển xanh là ngày ba. Chỉ cần vài phút tập nhìn là bạn chọn được đúng những bông đang ở độ đẹp nhất để ngắm và chụp.

Lịch mùa sen trong năm

Đầm sen ở miền Tây có thể có hoa rải rác nhiều tháng tuỳ cách người trồng xuống giống, nhưng mùa sen rộ theo nhịp mùa mưa. Khoảng thường gặp:

Khác với hoa núi, sen ít lệch năm do rét. Thứ làm lịch xê dịch là thời điểm người trồng xuống giống và mực nước đầu mùa mưa. Đầm được bơm nước, chăm kỹ có thể có sen gần như quanh năm.

Ngắm sen ở đâu trong vùng Đồng Tháp

Vùng Tháp Mười là nơi có nhiều đầm sen lớn nhất, nhiều đầm được tổ chức thành điểm tham quan có cầu tre, xuồng chở khách vào giữa đầm, chòi nghỉ. Gần đó, khu di tích Gò Tháp với những gò đất cổ thuộc nền văn hoá Óc Eo, vùng quanh đó cũng có đầm sen, ghép được với việc xem di tích trong cùng buổi.

Vườn quốc gia Tràm Chim nổi tiếng với chim và đồng cỏ ngập nước; ở đó mặt nước có súng và nhiều loài cây thuỷ sinh mọc tự nhiên, kiểu cảnh khác hẳn đầm trồng: thưa, xen cỏ năng, lẫn chim nước, hợp với ai thích cảnh hoang. Dọc các tuyến kênh trong vùng Đồng Tháp Mười, bạn cũng gặp những đầm sen nhỏ của từng gia đình, ngắm từ bờ kênh là đủ.

Ngoài Đồng Tháp, mùa sen phía Bắc đến muộn hơn một chút, rộ khoảng tháng 6, tháng 7, nổi tiếng nhất là sen Bách Diệp ở Hồ Tây (Hà Nội), loại sen nhiều cánh xếp lớp dày. Sen ở Huế trên các hồ trong và quanh Kinh thành cũng vào độ đẹp tháng 6, tháng 7. Nếu so sánh, sen Đồng Tháp là cảnh đầm rộng, mênh mông; sen Hồ Tây và sen Huế là cảnh hồ trong đô thị, gắn với kiến trúc xung quanh.

Chọn đầm thế nào khi đến nơi? Một đầm đáng ngắm thường có lá sen đứng cao, xanh đều, nụ nhiều xen hoa, và mặt nước còn lộ ra ở vài chỗ để thấy phản chiếu. Đầm toàn gương già và cuống trơ là đầm sắp hoặc vừa thu hoạch. Đầm quá dày lá, cao quá đầu người đứng trên bờ, thì chỉ nên ngắm từ cầu tre hay xuồng; đứng ở bờ sẽ chỉ thấy một bức tường lá. Hỏi người giữ đầm hôm nay hoa nhiều ở góc nào, họ biết rõ nhất.

Sen trong đời sống vùng Đồng Tháp Mười

Với người trồng, một đầm sen là một vòng thu hoạch nhiều lần trong mùa. Gương sen già được hái để lấy hạt, hạt bóc vỏ, lấy tim phơi khô làm trà; ngó sen, phần thân rễ non dưới bùn, được nhổ làm gỏi, xào; lá sen to được cắt để gói cơm, gói xôi, gói bánh. Hoa sen được hái một phần để bán cho người cắm, người ướp trà. Không bộ phận nào của cây bị bỏ phí.

Vì vậy cảnh đầm sen thay đổi theo ngày thu hoạch. Đầm vừa được hái gương trông thưa hơn, nhiều cuống trơ; đầm sắp hái thì gương xanh dày đặc. Những người đến ngắm hay thắc mắc vì sao có đầm "xấu" giữa mùa, câu trả lời thường đơn giản là chủ đầm vừa thu hoạch hôm trước.

Ở nhiều điểm du lịch sen, chủ đầm làm thêm chòi, cầu tre, cho thuê áo bà ba, áo dài, xuồng, nấu món ăn từ sen. Đó là cách họ chuyển một phần đầm từ thu hạt sang đón khách. Ngắm sen ở những nơi đó là đổi công sức của họ lấy cảnh đẹp, và là lý do chính đáng để trả phí đầy đủ, đi đúng lối họ chừa.

Nhìn gì ngoài bông hoa

Hạt nước trên lá. Mặt lá sen phủ những gai sáp li ti, khiến nước không thấm được mà vo tròn lăn đi, kéo theo bụi. Hiện tượng này được giới khoa học gọi là "hiệu ứng lá sen" và từng truyền cảm hứng cho các loại sơn, kính tự làm sạch. Sáng sớm, hạt sương đọng trên lá sen như những viên thuỷ ngân, lăn theo gió.

Đài sen non và gương sen. Ở giữa hoa ngày hai là đài sen vàng xanh, trên mặt có những lỗ nhỏ sẽ thành hạt. Sau khi cánh rụng, đài lớn lên thành gương sen xanh, rồi già thành gương nâu. Một đầm vào giữa mùa có đủ cả nụ, hoa ba ngày tuổi và gương sen các độ già, nhìn vào là đọc được cả vòng đời.

Lá đứng và lá nổi. Lá sen non nổi sát mặt nước, lá già vươn cao khỏi mặt nước trên cuống có gai nhỏ. Đó là cách phân biệt nhanh sen với súng: lá súng luôn nằm trên mặt nước và có một khe xẻ, lá sen tròn nguyên, không xẻ.

Ngó và cuống. Bẻ một cuống sen sẽ thấy những sợi tơ mảnh kéo dài; ruột cuống và ngó có những ống khí giúp cây thở dưới bùn. Đừng bẻ thử ở đầm người ta, nhưng nếu được người trồng cho xem thì nhìn kỹ những sợi tơ đó.

Người trong đầm. Sáng sớm, người trồng sen lội đầm hái gương, cắt lá, đội nón lá, lưng ngang mặt nước. Họ là phần sống động nhất của cảnh đầm sen; xin phép trước khi chụp và đừng chặn lối xuồng của họ.

Một buổi sáng ở đầm sen, theo trình tự

Để không biến chuyến ngắm sen thành một buổi nắng gắt và hoa đã khép, có thể đi theo trình tự sau:

1. Ngủ gần vùng sen hoặc xuất phát thật sớm, có mặt ở đầm từ khoảng 5 giờ 30 đến 6 giờ.
2. Đi dọc bờ hoặc cầu tre trước để nhìn tổng thể đầm khi mặt trời còn thấp, mặt nước còn yên và có thể có sương mỏng.
3. Từ 6 đến 8 giờ, nếu đầm có xuồng chở khách, đi xuồng vào giữa đầm để nhìn ngang tầm hoa; đây là lúc hoa ngày hai mở đẹp nhất.
4. Sau 8 giờ, dành thời gian xem cận cảnh: hạt nước trên lá, ong trong lòng hoa, gương sen.
5. Khoảng 9 – 10 giờ, nắng gắt, rời đầm; ghé quán của người địa phương thử món làm từ sen như chè hạt sen, gỏi ngó sen nếu có.

Mùa sen trùng mùa mưa, nên mang áo mưa mỏng, nón rộng vành, và thuốc chống muỗi. Đường bờ đầm có thể trơn sau mưa đêm.

Ứng xử ở đầm sen

Đầm sen là ruộng. Hạt sen, ngó sen, lá sen, tim sen đều được thu hoạch và bán. Vì vậy:

• Không hái hoa, không ngắt gương, không bẻ lá để làm đạo cụ chụp ảnh, trừ khi chủ đầm đã cho phép hoặc dịch vụ của họ có bao gồm.
• Không lội xuống đầm khi chưa được phép. Bùn đầm sâu, có thể lún, và bước chân của bạn làm gãy những ngó non dưới bùn.
• Đi xuồng thì ngồi yên, không đứng dậy chụp, không chồm ra ngoài mạn để với hoa. Xuồng nhỏ dễ lật.
• Thuê trang phục, thuê xuồng của người địa phương là cách đóng góp trực tiếp cho người giữ đầm.
• Mang rác về; đầm sen không có thùng rác giữa nước, và rác nhựa rơi xuống bùn ở lại rất lâu.
• Tôn trọng giờ làm việc của người trồng sen: sáng sớm cũng là giờ họ thu hoạch, đừng chiếm lối đi trên bờ.

Những chuyện như mua sen tươi cắm, đặt hoa sen cho dịp lễ thuộc phạm vi các trang hoa tươi.

Câu hỏi thường gặp

Ngắm sen buổi chiều có đẹp không?

Vẫn có cảnh lá sen xanh và một ít hoa, nhưng phần lớn hoa đã khép hoặc đang tàn, ánh nắng chiều miền Tây cũng gắt và nóng. Nếu chỉ đi được buổi chiều, hãy chọn sau 4 giờ khi nắng dịu, tập trung ngắm lá, gương sen và cảnh đầm hơn là hoa.

Sen và súng khác nhau thế nào?

Sen có lá tròn nguyên, lá già vươn cao khỏi mặt nước, hoa mọc trên cuống cao, giữa hoa có đài sen. Súng có lá xẻ một khe, luôn nằm trên mặt nước, hoa nổi sát mặt nước, không có đài sen. Súng thường nở rộ vào mùa nước nổi.

Mùa nước nổi có còn sen không?

Đầu mùa nước nổi, khoảng tháng 8, tháng 9, nhiều đầm vẫn còn sen nhưng thưa dần. Đến khi nước lên cao, phần lớn đầm chuyển sang thu gương, thu ngó hoặc để nước tràn. Lúc đó cảnh chuyển sang bông điên điển, hoa súng và cánh đồng ngập nước.

Sen Bách Diệp ở Hồ Tây khác sen Đồng Tháp ở đâu?

Sen Bách Diệp có rất nhiều cánh xếp thành lớp dày, bông to, hương được người Hà Nội dùng để ướp trà. Sen ở Đồng Tháp phần lớn là sen hồng ít cánh hơn, trồng thành đầm rộng để lấy hạt và ngó. Hai mùa sen khác nhau về giống, quy mô và bối cảnh.

Mang trẻ nhỏ đi ngắm sen có an toàn không?

Được, nếu giữ trẻ sát người khi đi trên cầu tre, bờ đầm và khi ngồi xuồng. Cho trẻ mặc áo phao nếu đi xuồng, đội nón, bôi thuốc chống muỗi. Bùn đầm sâu, trẻ không được tự ý xuống nước dù trông có vẻ cạn.

Vì sao có đầm sen nở quanh năm?

Một số đầm được chủ động bơm nước, bón phân và xuống giống nhiều đợt, hoặc trồng những giống sen ra hoa dài ngày. Nhờ đó có hoa gần như quanh năm, nhưng độ dày và cảnh quan không bằng đầm vào mùa rộ tự nhiên giữa mùa mưa.