Tulip ở Hà Lan rộ nhất thường vào khoảng giữa đến cuối tháng 4; vườn Keukenhof ở thị trấn Lisse chỉ mở cửa trong vài tuần mùa xuân, đại thể từ cuối tháng 3 đến giữa tháng 5. Ai đến cuối tháng 3 sẽ gặp chủ yếu nghệ tây và thuỷ tiên; đầu tháng 4 là dạ lan hương thơm ngát; tulip vào độ đẹp nhất từ giữa tháng 4, cùng lúc những cánh đồng hoa củ xung quanh vẽ thành từng dải màu thẳng tắp.
Keukenhof và các cánh đồng ngoài kia là hai thứ khác nhau. Keukenhof là vườn trưng bày, được thiết kế để có hoa suốt mùa. Các cánh đồng là ruộng sản xuất củ giống, trồng theo lịch nhà nông, và có thể bị cắt hết đầu hoa đúng vào lúc đẹp nhất. Bài này giải thích lịch nở, vì sao năm sớm năm muộn, nhìn gì trong vườn, đọc cánh đồng thế nào và cư xử ra sao với ruộng hoa của người khác.
Tulip cần một mùa đông lạnh
Tulip là cây thân củ có gốc từ vùng núi và thảo nguyên Trung Á, nơi mùa đông lạnh buốt, mùa xuân ngắn và mùa hè khô nóng. Cây thích nghi bằng cách sống phần lớn năm dưới dạng củ nằm im dưới đất; củ phải trải qua nhiều tuần lạnh thì mầm hoa bên trong mới phát triển bình thường. Thiếu lạnh, cây vẫn lên nhưng thân ngắn, hoa nhỏ hoặc không nở.
Hà Lan có mùa đông mát và ẩm, đất cát pha thoát nước ở vùng ven biển phía tây, thích hợp để củ qua đông và để nông dân đào củ lên dễ dàng. Từ khi tulip được đưa vào trồng ở vườn thực vật Leiden cuối thế kỷ 16, vùng đất cát giữa Leiden và Haarlem dần thành trung tâm trồng hoa củ, người Hà Lan gọi là vùng hoa củ (Bollenstreek). Câu chuyện đầu cơ củ tulip thế kỷ 17 thuộc lĩnh vực kinh tế, ở đây chỉ nhắc rằng tulip đã gắn với vùng đất này hơn bốn thế kỷ.
Thời điểm nở hằng năm phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt độ tháng 3 và tháng 4. Một tháng 3 ấm có thể đẩy tulip nở sớm một, hai tuần; một tháng 4 lạnh, nhiều gió biển làm hoa nở chậm nhưng bền. Hoa tulip còn có thói quen khép cánh khi lạnh hoặc chiều tối và mở ra khi trời ấm, nên cùng một luống, buổi sáng sớm trông như nụ, đến trưa nắng đã mở toang.
Thứ tự các loài hoa củ trong mùa xuân
Keukenhof trồng nhiều loài hoa củ để vườn có hoa suốt mùa. Thứ tự dưới đây là thường gặp trong một năm bình thường; năm ấm thì cả chuỗi dịch sớm.
| Khoảng thời gian | Đang nở nhiều | Gợi ý |
|---|---|---|
| Cuối tháng 3 | Nghệ tây (crocus) dưới gốc cây, thuỷ tiên vàng, tulip sớm lác đác | Vườn mới mở, vắng hơn, trời còn lạnh |
| Đầu tháng 4 | Thuỷ tiên, dạ lan hương (hyacinth) thơm, tulip sớm | Cánh đồng dạ lan hương bắt đầu tím hồng, mùi thơm theo gió |
| Giữa tháng 4 | Tulip vào rộ, dạ lan hương còn | Thường là quãng cân bằng nhất giữa vườn và cánh đồng |
| Cuối tháng 4 | Tulip muộn, tulip kép, tulip viền tua | Cánh đồng tulip đẹp nhưng có thể bắt đầu bị cắt đầu hoa |
| Đầu – giữa tháng 5 | Tulip muộn cuối cùng, hành cảnh (allium), các cây hoa bụi | Vườn đã qua đỉnh, cánh đồng phần lớn đã cắt |
Nếu chỉ chọn một tuần, khoảng 15 đến 25 tháng 4 thường là lúc an toàn nhất trong nhiều năm. Theo dõi bản tin tình trạng hoa của vườn và vùng hoa củ trong tháng 3 để chỉnh lại.
Keukenhof: một khu vườn được trồng như xếp lớp
Keukenhof nghĩa là "khu vườn bếp", theo tên một điền trang cũ từ thế kỷ 15 từng trồng rau thơm cho một lâu đài gần đó. Vườn hoa như ngày nay được mở từ giữa thế kỷ 20 như một nơi các nhà trồng hoa củ trưng bày giống mới. Mỗi mùa thu, người làm vườn trồng hàng triệu củ hoa bằng tay, thường được nhắc là khoảng bảy triệu củ, rồi đến mùa hè lại dỡ bỏ để năm sau thiết kế lại từ đầu.
Bí quyết để vườn có hoa liên tục là trồng nhiều lớp củ chồng lên nhau trong cùng một luống: củ nở muộn, to, ở dưới sâu; củ nở sớm, nhỏ, ở trên nông. Khi hoa lớp trên tàn, lớp dưới vừa lên tới. Nhìn kỹ một luống vào giữa mùa, bạn có thể thấy lá của một lớp hoa đã tàn lẫn với nụ của lớp sắp nở.
Vì vậy nhìn Keukenhof đừng chỉ nhìn từng bông mà nhìn cách phối màu. Có luống tulip đỏ thẫm chạy như một dòng sông giữa thảm nghệ tây tím; có luống đặt tulip trắng dưới hàng cây cao để ánh sáng lọc qua tán làm hoa trắng sáng lên; có những khu vườn chủ đề thay đổi mỗi năm. Bố cục của vườn là một kiểu thiết kế cảnh quan, và nhận ra các lớp, các trục nhìn chính là cách thưởng thức nó.
Một chi tiết ít người để ý là cây cao và mặt nước trong vườn. Keukenhof nằm trong một khu rừng cũ với nhiều cây sồi, dẻ lớn, có hồ, kênh và những con đường uốn lượn theo phong cách vườn cảnh quan Anh. Hoa củ được trồng dưới tán cây còn chưa ra lá đầu xuân, nên đủ nắng; vài tuần sau, khi tán cây xanh lại, vườn đã chuyển sang các loài hoa khác. Nhịp mùa của cây lớn và hoa củ ăn khớp với nhau là một phần tính toán của người thiết kế.
Cánh đồng hoa củ: vì sao đẹp và vì sao bị cắt
Cánh đồng là ruộng sản xuất củ. Phần lớn ruộng tulip quanh Lisse, Hillegom, Noordwijkerhout trồng để bán củ giống, không phải để bán hoa. Hoa chỉ là giai đoạn nông dân kiểm tra giống có đúng màu, đúng dáng, có bị bệnh không.
Cắt đầu hoa ngay lúc rộ. Sau khi kiểm xong, nông dân cho máy cắt đầu hoa để cây dồn chất dinh dưỡng xuống củ thay vì nuôi hạt. Một cánh đồng đỏ rực hôm nay có thể chỉ còn thân xanh ngày mai. Đây là điều đáng biết nhất với người đi ngắm.
Dải màu thẳng tắp. Mỗi dải là một giống, trồng bằng máy theo hàng thẳng để chăm và thu hoạch. Chính cách canh tác công nghiệp đó tạo ra những bức tranh hình học mà nhìn từ trên cao rất ấn tượng.
Thứ tự trên cánh đồng. Dạ lan hương thường rộ trên đồng trước tulip một, hai tuần; ruộng dạ lan hương tỏa mùi thơm đến tận đường xe đạp. Tulip trên đồng thường rộ vào nửa sau tháng 4.
Đọc bản tin cánh đồng. Vào mùa, các tổ chức du lịch vùng hoa củ thường cập nhật tình trạng nở theo tuần, gồm cả ước lượng phần trăm ruộng đã cắt. Đó là nguồn đáng tin hơn ảnh đẹp đăng lại từ năm trước.
Nhìn một bông tulip cho kỹ
Sáu cánh mà không hẳn là cánh. Tulip trông có sáu cánh, nhưng về thực vật học đó là ba cánh hoa và ba lá đài giống hệt nhau, gọi chung là bao hoa. Nhìn từ dưới lên sẽ thấy ba cánh ngoài và ba cánh trong xếp so le.
Lòng hoa. Khi hoa mở rộng giữa trưa, nhìn vào lòng sẽ thấy sáu nhị đen hoặc vàng quanh một bầu nhụy ba khía; nhiều giống có một mảng màu khác ở đáy cánh, như một vòng sao nhỏ. Đó là chi tiết chỉ thấy được khi đứng sát và đúng giờ.
Các nhóm dáng hoa. Ngoài dáng chén cổ điển còn có tulip dáng hoa ly với cánh nhọn cong ra ngoài, tulip viền tua với mép cánh xẻ như răng lược, tulip "vẹt" cánh xoăn rách, tulip kép nhiều lớp như mẫu đơn. Keukenhof thường trồng đủ các nhóm, mỗi nhóm một khu.
Tulip sọc lửa trong tranh cổ. Những bông tulip có sọc như ngọn lửa trong tranh tĩnh vật Hà Lan thế kỷ 17 thật ra mang một loại virus làm màu cánh vỡ thành vệt. Ngày nay, giống sọc bán trên thị trường được tạo bằng chọn giống ổn định, không do virus; vài vườn sưu tập giữ các giống cổ để người xem so sánh.
Lá và thân. Lá tulip dày, xanh xám, phủ phấn mờ; thân mọng nước, mọc thẳng rồi cong dần theo phía có ánh sáng. Một luống tulip vài ngày tuổi trong vườn có thân nghiêng đều về một hướng, chỉ cho bạn hướng nắng chính.
Ngắm cánh đồng bằng xe đạp
Vùng hoa củ phẳng, mạng đường xe đạp dày đặc, nên xe đạp là cách ngắm hợp nhất. Đường xe đạp chạy dọc các con kênh nhỏ và bờ ruộng, đủ gần để thấy từng dải hoa, đủ chậm để dừng lại khi gặp cảnh đẹp. Nhiều nơi quanh Lisse có cho thuê xe đạp vào mùa hoa.
Khi đạp xe ở Hà Lan, nhớ rằng đường xe đạp là làn giao thông thật, có người đi làm, đi học, đi nhanh. Không dừng giữa làn để chụp, không đứng thành nhóm chắn lối; tấp hẳn vào lề hoặc chỗ rộng. Người địa phương rất khó chịu với khách đứng giữa đường xe đạp, và điều đó dễ hiểu.
Ánh sáng đẹp nhất trên cánh đồng là sáng sớm và chiều muộn, khi nắng xiên làm các dải màu nổi khối và trời bớt loá. Gió biển miền tây Hà Lan mạnh và lạnh hơn bạn tưởng vào tháng 4, mang áo gió dù trời nắng. Những ngày có mây trôi nhanh cho ánh sáng đổi liên tục, cánh đồng lúc sáng lúc tối như có ai bật tắt đèn từng dải.
Ứng xử với vườn và cánh đồng
Cánh đồng hoa là tài sản và sinh kế của nông dân; củ giống dễ lây bệnh từ đất bám giày. Vì vậy:
- Không bước vào ruộng hoa, kể cả "chỉ một bước ra chụp". Đất và mầm bệnh trên giày có thể lây cho cả lô củ, và luống bị giẫm là luống mất giá.
- Không hái hoa trên cánh đồng hay trong vườn. Muốn có hoa mang về, mua ở chợ hoa hoặc quầy bán của chính nông trại.
- Một số nông trại có khu ruộng mở cho khách vào chụp, có lối đi, có thu phí; đó là chỗ hợp lệ để chụp giữa hoa.
- Không đỗ xe ô tô trên bờ ruộng, trên đường xe đạp hay lối vào ruộng của máy nông nghiệp.
- Thả flycam ở Hà Lan chịu quy định hàng không của nước này và châu Âu; vùng hoa củ nằm gần sân bay lớn, nhiều nơi bị hạn chế bay. Kiểm quy định hiện hành trước khi mang theo.
- Mang củ tulip về Việt Nam phải tuân quy định kiểm dịch thực vật của cả hai nước; củ mua làm quà ở cửa hàng sân bay thường có giấy tờ, củ đào ngoài ruộng thì không.
Giá vé Keukenhof, lịch mở cửa từng năm và các phương tiện đi lại thay đổi hằng năm; kiểm thông tin của ban quản lý vườn trước khi đặt lịch.
Câu hỏi thường gặp
Có thể ngắm tulip ở Hà Lan mà không vào Keukenhof không?
Có. Các cánh đồng hoa củ quanh Lisse và dọc vùng ven biển phía tây đều ngắm được từ đường xe đạp, đường làng mà không mất phí. Nhưng cánh đồng có thể đã bị cắt đầu hoa, còn Keukenhof thì được chăm để có hoa suốt mùa; mỗi bên một kiểu trải nghiệm.
Đi Keukenhof đầu tháng 5 có còn tulip không?
Thường vẫn còn những giống tulip muộn trong vườn, nhờ cách trồng nhiều lớp và chọn giống. Tuy nhiên vườn đã qua đỉnh và nhiều luống chuyển sang các loài hoa khác. Ngoài cánh đồng, đầu tháng 5 phần lớn ruộng tulip đã cắt hoặc tàn.
Vì sao tulip khép cánh vào buổi tối?
Cánh tulip mở ra khi trời ấm và khép lại khi lạnh, do mặt trong và mặt ngoài cánh tăng trưởng với tốc độ khác nhau theo nhiệt độ. Vì vậy sáng sớm lạnh hoặc chiều tối, luống tulip trông như toàn nụ; đến trưa nắng, hoa mở rộng.
Thời điểm nào đông khách nhất ở Keukenhof?
Cuối tuần, các ngày lễ mùa xuân và quãng giữa đến cuối tháng 4 là lúc đông nhất. Đến ngay khi vườn mở cửa buổi sáng hoặc vào cuối chiều, chọn ngày giữa tuần, sẽ vắng hơn đáng kể. Thời tiết xấu cũng làm vườn bớt đông.
Dạ lan hương và tulip loài nào đẹp hơn?
Mỗi loài một vẻ. Tulip cho màu đậm, dáng thanh và rất nhiều giống. Dạ lan hương thấp, bông dày, thơm rất mạnh, cánh đồng dạ lan hương đi qua là nhớ mùi. Đi đầu tháng 4 để thấy cả hai, đi giữa tháng 4 nếu muốn tulip là chính.
Ở Việt Nam có nơi trồng tulip để ngắm không?
Có một số vườn và khu du lịch, nhất là ở Đà Lạt và các lễ hội hoa, trưng bày tulip trồng từ củ nhập đã xử lý lạnh. Hoa nở một vụ ngắn trong mùa mát, không thành cánh đồng như Hà Lan. Chuyện mua củ tulip trồng thuộc các trang hạt giống, hoa củ.