Mùa lá đỏ ở Nhật Bản bắt đầu từ vùng núi cao Hokkaido vào khoảng giữa đến cuối tháng 9, rồi lan dần về phía nam và xuống thấp; Tokyo, Kyoto và Osaka thường đẹp nhất từ cuối tháng 11 đến đầu tháng 12. Ngược với hoa anh đào đi từ nam lên bắc, lá đỏ đi từ bắc xuống nam và từ đỉnh núi xuống thung lũng. Mỗi nơi đẹp nhất chừng hai tuần, và một trận bão hay gió mạnh có thể rút ngắn thời gian đó.
Momiji là chữ người Nhật dùng cho lá đỏ nói chung và cho cây phong lá nhỏ (Acer palmatum) nói riêng; việc đi ngắm lá đỏ gọi là momijigari. Mùa thu ở Nhật không chỉ có đỏ: lá bạch quả vàng rực, lá các loài sồi, dẻ ngả nâu cam. Bài này giải thích vì sao lá chuyển màu, điều kiện cho một mùa lá đẹp, cách đọc mặt trận lá đỏ, những nơi ngắm tiêu biểu, và cách cư xử trong những khu vườn rêu mỏng manh.
Vì sao lá chuyển vàng, chuyển đỏ
Trong mùa hè, lá xanh vì chứa nhiều diệp lục. Bên dưới màu xanh đó luôn có sẵn những sắc tố vàng, cam thuộc nhóm carotenoid, chỉ bị lấn át. Khi ngày ngắn lại và trời lạnh dần, cây ngừng sản xuất diệp lục và bắt đầu phân giải nó để thu hồi chất dinh dưỡng trước khi rụng lá. Diệp lục mất đi, màu vàng lộ ra. Đó là lý do bạch quả, một số loài phong và nhiều loài cây khác chuyển vàng.
Màu đỏ thì khác: nó không có sẵn mà được cây tạo mới. Vào mùa thu, trong lá của phong Nhật và nhiều loài khác, đường tích tụ lại vì cuống lá dần bị bịt, rồi được chuyển thành anthocyanin, sắc tố đỏ tím. Quá trình này mạnh khi ban ngày nắng nhiều, tạo nhiều đường, và ban đêm lạnh, làm chậm việc đường thoát khỏi lá. Các nhà khoa học vẫn còn bàn về lý do cây phải tốn công tạo màu đỏ; giả thuyết được nhắc nhiều là anthocyanin giúp che chắn lá khỏi ánh nắng mạnh trong lúc cây đang thu hồi dinh dưỡng.
Khi lá chết hẳn, các sắc tố phân huỷ, chỉ còn tanin màu nâu. Một khu rừng có cả xanh, vàng, cam, đỏ, nâu cùng lúc là khu rừng có nhiều loài cây ở những giai đoạn khác nhau, và đó chính là cảnh mà nhiều người thấy đẹp hơn một vùng đỏ đồng màu.
Điều kiện cho một mùa lá đẹp
Người Nhật hay nói lá đỏ đẹp cần ba thứ: ngày nắng, đêm lạnh và đủ ẩm. Bảng dưới diễn giải từng điều kiện và điều xảy ra khi thiếu:
| Điều kiện | Vì sao cần | Khi thiếu thì sao |
|---|---|---|
| Nhiệt độ thấp nhất trong ngày xuống dưới khoảng 8°C | Lá bắt đầu chuyển màu; xuống dưới khoảng 5°C thì chuyển nhanh | Thu ấm kéo dài: lá đổi màu muộn, chậm, nhạt |
| Ngày nắng, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn | Ngày tạo nhiều đường, đêm lạnh giữ đường lại trong lá | Trời âm u nhiều ngày: đỏ không đậm, ngả cam nâu |
| Đủ ẩm, không hạn | Lá còn khoẻ để kịp tạo màu trước khi rụng | Hè thu khô hạn: lá cháy mép, nâu và rụng sớm |
| Ít bão, gió mạnh vào cuối mùa | Lá ở lại trên cây lâu hơn | Bão muộn: lá rách, rụng trước khi đỏ hết |
Hai con số 8°C và 5°C là ngưỡng kinh nghiệm hay được các bản tin thời tiết Nhật nhắc, không phải định luật. Dùng chúng để đọc dự báo: khi bản tin nói nhiệt độ thấp nhất ở một vùng bắt đầu xuống quanh mức đó, mùa lá ở vùng ấy đang tới.
Đọc mặt trận lá đỏ và lịch theo vùng
Cũng như với anh đào, Cơ quan Khí tượng Nhật Bản quan sát những cây mẫu cố định, gồm cây phong Nhật và cây bạch quả, và ghi ngày lá chuyển màu ở từng thành phố. Các công ty thời tiết tư nhân thì phát dự báo đỉnh lá đỏ cho hàng trăm điểm ngắm, thường cập nhật hằng tuần vào mùa thu. Bản đồ nối các nơi có cùng ngày đổi màu được gọi là mặt trận lá đỏ, và nó trôi dần từ bắc xuống nam.
Một khung thô theo các năm gần đây: vùng núi cao Hokkaido, như khối núi Daisetsuzan, đổi màu từ giữa đến cuối tháng 9, sớm nhất cả nước; thung lũng và đồng bằng Hokkaido, vùng núi Tohoku và các cao nguyên miền Trung vào tháng 10; Nikko, Hakone, quanh hồ Kawaguchi gần núi Phú Sĩ từ cuối tháng 10 đến giữa tháng 11 tuỳ độ cao; Tokyo, Kyoto, Osaka cuối tháng 11 đến đầu tháng 12; phía nam Kyushu có thể kéo sang tháng 12.
Quy tắc dễ nhớ nhất: cùng một vùng, càng lên cao càng sớm. Ở Nikko chẳng hạn, lá trên các đèo cao đã đỏ khi thị trấn bên dưới còn xanh, rồi màu "chảy" dần xuống trong vài tuần. Nếu đến một nơi thấy lá còn xanh, lên cao; nếu thấy đã trụi, xuống thấp hoặc đi về phía nam.
Những năm gần đây, nhiều nơi ghi nhận mùa lá đỏ đến muộn hơn so với các thập kỷ trước, một xu hướng được gắn với mùa thu ấm lên. Điều đó có nghĩa lịch đi dựa trên kinh nghiệm cũ có thể sớm quá vài ngày đến một tuần.
Những nơi ngắm tiêu biểu
Nhật Bản có vô số điểm ngắm lá đỏ; vài nơi dưới đây đại diện cho những kiểu cảnh khác nhau:
- Kyoto: những khu vườn cổ, hành lang gỗ và cầu nhìn xuống thung lũng phủ phong đỏ; vùng Arashiyama có núi đỏ bên sông; nhiều nơi chiếu đèn ban đêm. Đây là nơi đông nhất vào cuối tháng 11.
- Nikko (tỉnh Tochigi): đường đèo nhiều khúc cua với rừng lá đỏ hai bên, hồ Chuzenji và các thác nước; mùa đẹp sớm hơn Tokyo nhiều do độ cao.
- Hồ Kawaguchi: hành lang phong đỏ ven hồ với núi Phú Sĩ phía xa, đẹp khi trời trong vào giữa tháng 11.
- Suối Oirase (tỉnh Aomori): lối đi dọc dòng suối trong rừng, lá vàng đỏ, thác nhỏ, đẹp vào khoảng cuối tháng 10.
- Tokyo và Osaka: đại lộ bạch quả vàng trong thành phố, vườn Nhật trong các công viên lớn; tiện cho người chỉ có vài ngày.
Giá vé vào vườn, giờ chiếu đèn và lối đi một chiều trong mùa cao điểm thay đổi theo năm; kiểm thông tin của từng nơi trước khi đến.
Nhìn gì khi đứng dưới tán phong
Đếm thuỳ lá. Lá phong Nhật nhỏ, xẻ sâu thành năm đến bảy thuỳ như bàn tay xoè, mép có răng cưa nhỏ. Lá phong ở Bắc Mỹ, như lá trên quốc kỳ Canada, to và thô hơn. Nhìn kỹ một chiếc lá rơi, bạn sẽ thấy màu thường chuyển từ mép vào gân, phần sát cuống đổi màu sau cùng.
Một cây, nhiều màu. Phía tán đón nắng đỏ trước, phía khuất vẫn còn vàng xanh. Một cây phong đang chuyển màu có thể có đủ dải từ xanh đến đỏ thẫm, và đó là lúc nó đẹp nhất trong mắt nhiều người Nhật, hơn cả khi đã đỏ đều.
Thảm lá trên rêu. Các vườn ở Kyoto nhiều rêu; lá đỏ rơi trên nền rêu xanh tạo cặp màu bổ túc rất mạnh. Cảnh này đẹp nhất vào cuối mùa, khi nhiều người nghĩ đã quá muộn.
Ngược sáng. Đứng dưới tán nhìn lên khi nắng chiếu xuyên qua, lá phong mỏng sáng lên như kính màu. Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, nắng xiên làm hiệu ứng này rõ nhất.
Phản chiếu. Mặt hồ, mặt sàn gỗ bóng trong một số không gian nội thất cổ được dùng để phản chiếu khung cửa đầy lá đỏ. Ở những nơi này thường cấm chạm vào sàn bằng tay hay đặt máy ảnh lên mặt sàn; quan sát từ chỗ được phép.
Một lộ trình mười ngày đuổi theo lá đỏ
Vì lá đỏ đi từ cao xuống thấp, từ bắc xuống nam, một chuyến đi có thể được sắp để luôn đứng ở chỗ đang đẹp nhất. Ví dụ dưới đây cho người đến vào khoảng giữa tháng 11, chỉ để hình dung cách sắp xếp; ngày cụ thể phải theo dự báo năm đó:
- Ngày 1 – 3: vùng có độ cao vừa phải như quanh hồ Kawaguchi hoặc Hakone, nơi lá thường đang đỏ vào giữa tháng 11; sáng sớm ngắm lá với núi Phú Sĩ khi trời trong.
- Ngày 4 – 5: Tokyo, xem các đại lộ bạch quả và vườn Nhật trong công viên; nếu còn xanh, đây là chặng nghỉ và chờ.
- Ngày 6 – 9: Kyoto và vùng lân cận vào lúc lá gần đỉnh; chia ngày theo khu để đỡ di chuyển, ưu tiên sáng sớm cho các vườn đông khách, chiều muộn cho núi bên sông, tối cho các nơi chiếu đèn.
- Ngày 10: một nơi ít người hơn gần Kyoto hoặc Osaka, hoặc quay lại chỗ đẹp nhất mấy hôm trước để xem lá rụng phủ rêu.
- Trong suốt chuyến: mỗi tối xem bản cập nhật lá đỏ của các công ty thời tiết; nếu nơi định đến ngày mai báo "còn xanh", đổi thứ tự các chặng.
Đi sớm hơn, vào tháng 10, thì đảo hướng: bắt đầu ở Hokkaido hoặc Tohoku và vùng núi cao miền Trung như Nikko, rồi mới xuống phía nam. Đi muộn, đầu tháng 12, thì dành nhiều ngày hơn cho Kyoto, Osaka và phía nam.
Ứng xử trong mùa lá đỏ
Mùa lá đỏ ở các thành phố cổ đông không kém mùa anh đào. Mấy điều nên giữ:
- Không bẻ cành, không hái lá trên cây để chụp ảnh hay làm kỷ niệm. Lá đã rơi trên lối đi công cộng thì có thể nhặt ngắm, nhưng đừng nhặt trong vườn rêu.
- Không bước ra khỏi lối đi. Rêu và lớp đất mặt của vườn cổ rất mỏng, một dấu chân để lại vết nhiều tháng.
- Tôn trọng quy định về chân máy và gậy chụp ảnh; nhiều khu vườn cấm hoặc hạn chế trong mùa cao điểm, và một số cầu, lối hẹp không cho dừng lại chụp.
- Trong các công trình gỗ cổ, cởi giày khi được yêu cầu, không chạm tay vào cột, vách giấy, không dùng đèn flash ở nơi cấm.
- Đi đường đèo vùng núi vào cuối mùa thì để ý dự báo băng giá sớm buổi sáng và giờ đóng đường; trời trên núi tối rất nhanh.
- Giữ yên lặng ở những khu vườn vốn được thiết kế để ngồi ngắm; nói chuyện điện thoại, mở nhạc ở đó làm hỏng trải nghiệm của mọi người.
Muốn tránh đông, đến ngay khi vườn mở cửa buổi sáng hoặc chọn ngày giữa tuần. Những nơi ít nổi tiếng hơn ở gần các điểm lớn thường đẹp không kém mà vắng hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Momiji và koyo khác nhau thế nào?
Koyo là từ chung chỉ hiện tượng lá cây đổi màu mùa thu, bao gồm cả vàng, cam, đỏ. Momiji vừa dùng để chỉ lá đỏ, vừa là tên thường gọi của cây phong lá nhỏ. Khi người Nhật nói đi ngắm momiji, họ thường nghĩ tới phong đỏ, nhưng thực tế ngắm cả rừng nhiều màu.
Đi Nhật giữa tháng 11 thì nên ngắm lá đỏ ở đâu?
Giữa tháng 11, Tokyo và Kyoto thường mới bắt đầu chuyển màu, chưa đẹp nhất. Các vùng cao vừa phải như quanh hồ Kawaguchi, Hakone hay vùng núi gần Kyoto thường đang vào độ đẹp. Kiểm dự báo lá đỏ của năm đó để chọn chính xác hơn.
Lá bạch quả vàng có cùng lúc với lá đỏ không?
Gần cùng thời gian nhưng không trùng hẳn. Ở Tokyo, đại lộ bạch quả thường vàng rực vào cuối tháng 11, có năm sớm hơn phong đỏ vài ngày. Bạch quả vàng đều và rụng gần như đồng loạt, nên một trận gió có thể biến cả hàng cây thành thảm vàng trên vỉa hè.
Hàn Quốc hay Nhật Bản ngắm lá đỏ đẹp hơn?
Đây là chuyện gu, không có câu trả lời đúng. Hàn Quốc có những vùng núi lá đỏ rất đẹp và mùa sớm hơn Nhật ở cùng vĩ độ do khí hậu lục địa lạnh hơn. Nhật nổi bật ở sự kết hợp lá đỏ với vườn cổ và công trình gỗ. Chọn theo kiểu cảnh bạn muốn.
Có nên ép lá phong mang về?
Lá rơi ở nơi công cộng, ngoài khu vườn được bảo vệ, có thể nhặt vài chiếc ép vào sách làm kỷ niệm. Tuy nhiên, khi mang thực vật qua biên giới, nên kiểm quy định kiểm dịch của nơi đến; lá khô thường ít bị hỏi nhưng quy định mỗi nước mỗi khác.
Vì sao năm nay lá không đỏ mà ngả nâu?
Nguyên nhân thường gặp là mùa thu quá ấm, ít đêm lạnh, hoặc mùa hè khô hạn làm lá yếu, hoặc mưa âm u kéo dài trong lúc lá đang đổi màu. Gió bão cuối mùa cũng làm lá rách và rụng trước khi kịp đỏ. Một năm lá kém không phải dấu hiệu cây bị bệnh.