Mưa sao băng Anh Tiên (Perseids) hoạt động từ khoảng giữa tháng 7 đến cuối tháng 8 mỗi năm, cực điểm vào đêm 12 rạng sáng 13 tháng 8, có thể lệch một ngày tuỳ năm. Ở Việt Nam, khung giờ tốt nhất là từ sau nửa đêm đến trước bình minh, khi điểm phát xạ ở chòm Anh Tiên đã lên cao trên bầu trời phía đông bắc.
Con số "100 sao băng mỗi giờ" hay được nhắc là tần suất lý tưởng, khi điểm phát xạ ở ngay trên đỉnh đầu và trời tối hoàn hảo. Ở vĩ độ Việt Nam, điểm phát xạ không lên được tới đỉnh đầu, lại thêm tháng 8 là giữa mùa mưa ở phần lớn đất nước, nên số bạn thấy thực tế thấp hơn nhiều; dưới trời tối ở vùng quê, vài chục sao băng mỗi giờ lúc gần sáng là một đêm tốt. Bài dưới đây giải thích vì sao, chọn vùng nào để tránh mây, và chuẩn bị một đêm ngắm cho ra kết quả.
Mưa sao băng Anh Tiên là gì, vì sao năm nào cũng đúng hẹn
Sao chổi 109P/Swift–Tuttle, có chu kỳ khoảng 133 năm, để lại dọc quỹ đạo của nó một dải bụi gồm vô số hạt nhỏ cỡ hạt cát. Mỗi năm vào tháng 8, Trái Đất đi xuyên qua dải bụi ấy. Các hạt lao vào khí quyển với vận tốc khoảng 59 km/giây, ma sát và nén khí làm chúng bốc cháy ở độ cao chừng 80 đến 100 km, để lại vệt sáng ta gọi là sao băng. Vì Trái Đất đi qua cùng một chỗ trên quỹ đạo vào cùng một thời điểm mỗi năm, mưa sao băng cũng đến đúng hẹn.
Các vệt sao băng nhìn như toả ra từ một điểm trên trời, gọi là điểm phát xạ, nằm trong chòm sao Anh Tiên, tên tiếng Anh là Perseus, nên mưa sao băng mang tên chòm này. Đây là hiệu ứng phối cảnh: các hạt bụi bay song song, giống như những đường ray song song trông như hội tụ ở chân trời. Sao băng có thể xuất hiện ở bất cứ đâu trên bầu trời; chỉ khi kéo dài vệt của chúng ngược lại, chúng mới gặp nhau ở điểm phát xạ.
Vận tốc cao khiến sao băng Anh Tiên thường nhanh, sáng, và một tỷ lệ đáng kể để lại vệt khói mờ sau khi tắt, kéo dài một hai giây. Mưa sao băng này cũng nổi tiếng vì nhiều cầu lửa, những sao băng sáng hơn cả sao Kim, đôi khi đổi màu khi cháy.
Vì sao ở Việt Nam thấy ít hơn con số quảng bá
Tần suất được công bố, ký hiệu ZHR, là số sao băng một người quan sát thấy trong một giờ nếu điểm phát xạ ở ngay đỉnh đầu và bầu trời tối đến mức thấy được sao cấp 6,5. Với Anh Tiên, con số này thường quanh 100. Hai điều kiện đó hiếm khi đúng ở bất cứ đâu, và ở Việt Nam có thêm một yếu tố bất lợi riêng.
Chòm Anh Tiên nằm khá xa về phía bắc trên bầu trời. Ở vĩ độ Hà Nội, điểm phát xạ chỉ lên cao tối đa khoảng 50 độ trên chân trời, vào lúc gần sáng; ở TP.HCM còn thấp hơn, khoảng 40 độ. Điểm phát xạ càng thấp, càng nhiều hạt bụi đi vào khí quyển theo góc xiên, phần lớn bay qua phía dưới chân trời của bạn. Một cách ước lượng thô: số thấy được bằng ZHR nhân với sin của độ cao điểm phát xạ, rồi giảm tiếp theo độ sáng nền trời. Ví dụ giả định: điểm phát xạ ở độ cao 40 độ, sin khoảng 0,64, trời quê tối vừa phải chỉ thấy được khoảng một nửa số sao băng mờ, thì 100 còn khoảng 30 mỗi giờ.
Đầu hôm, điểm phát xạ còn rất thấp hoặc chưa mọc ở phía đông bắc, nên những giờ trước nửa đêm thường chỉ thấy lác đác. Đổi lại, đôi khi có những sao băng sượt chân trời rất dài, chạy chậm ngang trời vì hạt bụi đi gần như song song với khí quyển. Gặp một vệt như vậy là đáng thức.
Tháng 8 và mây: vùng nào có cơ hội
Tháng 8 là giữa mùa mưa ở Bắc Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Mây chứ không phải ánh trăng thường là lý do phổ biến nhất khiến một đêm sao băng thất bại ở Việt Nam. Bảng dưới là xu hướng khí hậu chung, không phải dự báo:
| Vùng | Tháng 8 thường thế nào | Cơ hội trời quang ban đêm |
|---|---|---|
| Bắc Bộ và miền núi phía bắc | Mùa mưa, mưa dông chiều tối, ẩm | Thấp; có đêm quang sau dông |
| Bắc Trung Bộ đến Huế, Đà Nẵng | Nắng nóng, gió tây khô; mùa mưa chính của vùng là cuối năm | Khá |
| Nam Trung Bộ ven biển (Khánh Hoà, gồm Ninh Thuận cũ; Lâm Đồng phần Bình Thuận cũ) | Khô, ít mưa nhất cả nước | Tốt nhất |
| Tây Nguyên | Mùa mưa | Thấp |
| Nam Bộ | Mùa mưa, mưa thường chiều và đêm | Thấp đến trung bình |
| Hải đảo xa bờ | Tuỳ áp thấp, bão | Thất thường |
Vùng khô ven biển Nam Trung Bộ, chỗ đồi cát, đồng cừu và núi đá quanh khu vực Ninh Thuận cũ, là lựa chọn đáng cân nhắc nhất cho đêm Anh Tiên. Dù chọn đâu, xem dự báo mây theo giờ của hai ngày trước, và sẵn sàng dời đi một đêm: mưa sao băng hoạt động vài đêm quanh cực điểm, đêm 11 hay đêm 13 vẫn có nhiều sao băng.
Trăng và chỗ tối: hai thứ quyết định sau mây
Pha trăng mỗi năm khác nhau. Cực điểm Anh Tiên cố định theo lịch dương, còn pha trăng xoay vòng theo chu kỳ khoảng 29,5 ngày, nên có năm cực điểm rơi vào trăng non, có năm rơi vào trăng tròn. Trăng sáng làm mất phần lớn sao băng mờ, chỉ còn những vệt rất sáng. Kiểm lịch thiên văn của năm đó trước khi lên kế hoạch.
Năm trăng xấu vẫn có cách. Nếu trăng lặn sau nửa đêm, khoảng thời gian từ lúc trăng lặn đến bình minh vẫn ngắm được. Nếu trăng thượng huyền mọc muộn thì ngược lại, đầu hôm tối hơn nhưng điểm phát xạ lại thấp. Ngắm vài đêm trước cực điểm, khi trăng ít sáng hơn, cũng là lựa chọn hợp lý vì mưa sao băng đã tăng dần từ đầu tháng 8.
Chỗ tối là chỗ cách đô thị. Mỗi đô thị tạo một vòm sáng thấy từ xa vài chục cây số. Đi khỏi thành phố ít nhất ba bốn mươi cây số, hoặc ra một bờ biển, đỉnh đồi mà thành phố nằm sau lưng bạn, không nằm ở phía đông bắc.
Tầm nhìn rộng quan trọng hơn hướng nhìn. Sao băng xuất hiện khắp trời. Chỗ tốt là chỗ trống trải, ít cây cối, núi cao che khuất, để mắt bạn bao được càng nhiều bầu trời càng tốt.
Những hiểu lầm hay gặp về mưa sao băng tháng 8
"Mưa sao băng là sao rơi." Không có ngôi sao nào rơi. Mỗi vệt sáng là một hạt bụi nhỏ bốc cháy trong khí quyển, ở độ cao hàng chục cây số. Các ngôi sao thật vẫn đứng yên tại chỗ suốt đêm.
"Chỉ có một đêm duy nhất." Anh Tiên hoạt động hơn một tháng. Đêm cực điểm nhiều nhất, nhưng hai ba đêm trước và sau vẫn có tần suất khá. Nếu đêm cực điểm mưa, đêm kế tiếp vẫn đáng ra ngồi.
"Phải nhìn đúng vào chòm Anh Tiên." Nhìn thẳng vào điểm phát xạ, bạn chỉ thấy những vệt ngắn hướng về phía mình. Nhìn lệch ra vài chục độ mới thấy những vệt dài, đẹp.
"Mưa sao băng là rơi như mưa." Tên gọi dễ gây kỳ vọng sai. Ngay cả ở mức tốt, sao băng đến từng chiếc, cách nhau vài chục giây đến vài phút. Những trận "bão sao băng" hàng nghìn vệt mỗi giờ có xảy ra trong lịch sử với vài dải bụi khác, nhưng rất hiếm và không phải chuyện hằng năm của Anh Tiên.
"Ngắm bằng ống nhòm sẽ thấy rõ hơn." Ống nhòm thu hẹp tầm nhìn xuống vài độ, trong khi sao băng xuất hiện bất ngờ ở khắp trời. Mắt thường với tầm nhìn rộng là công cụ tốt nhất cho sao băng.
Quy trình một đêm ngắm Anh Tiên
Ngắm sao băng gần như không cần thiết bị. Thứ cần là kiên nhẫn và chuẩn bị cho mấy giờ nằm ngoài trời. Một trình tự gợi ý cho đêm cực điểm:
- Chiều hôm trước: xem dự báo mây theo giờ, chọn chỗ dự phòng thứ hai cách chỗ chính một quãng xe.
- Mang theo: tấm trải hoặc ghế ngả lưng, áo khoác mỏng chống sương, thuốc chống muỗi, nước, đèn pin có chế độ ánh sáng đỏ. Không cần ống nhòm hay kính thiên văn: chúng thu hẹp trường nhìn, làm bạn bỏ lỡ sao băng.
- Tới nơi trước nửa đêm, tắt đèn, cất điện thoại và để mắt quen bóng tối ít nhất 20 đến 30 phút. Mỗi lần nhìn màn hình sáng là mất phần lớn sự thích nghi đó.
- Nằm ngửa, nhìn vào vùng trời cao khoảng nửa chừng giữa chân trời và đỉnh đầu, lệch khỏi điểm phát xạ khoảng 30 đến 40 độ. Sao băng ở đó thường có vệt dài hơn so với ngay sát điểm phát xạ.
- Kiên nhẫn qua những khoảng trống. Sao băng đến không đều: có lúc mười phút không có gì, rồi ba vệt liền nhau.
- Từ khoảng 2 giờ đến lúc trời hửng sáng là quãng đẹp nhất. Đừng về sớm.
- Nếu muốn ghi lại, đếm số sao băng mỗi 15 phút vào sổ bằng đèn đỏ. Bạn sẽ thấy rõ tần suất tăng dần theo độ cao của điểm phát xạ.
Người đi cùng trẻ nhỏ có thể đặt báo thức lúc 3 giờ sáng, cho trẻ ngủ trước, rồi ngắm một tiếng trước bình minh. Đó là lúc có nhiều sao băng nhất mà trẻ không phải thức cả đêm.
An toàn và ứng xử khi ngắm ban đêm
Một đêm ngắm sao băng thường diễn ra ở nơi vắng, xa nhà. Vài điều để đêm ấy không biến thành rắc rối:
- Không dừng xe, trải chiếu ở lề đường đèo hay quốc lộ; chọn bãi đất trống có lối vào rõ ràng.
- Báo cho người thân biết bạn đi đâu, mấy giờ về. Đi ít nhất hai người.
- Bãi biển ban đêm: không xuống tắm, không ngồi sát mép sóng khi triều lên.
- Vùng đồi khô Nam Trung Bộ có rắn, bọ cạp; đi giày kín, soi đèn trước khi ngồi.
- Xin phép nếu vào đất của người dân, rẫy, vườn, bãi chăn thả; không đốt lửa trên đồi cỏ khô.
- Mang rác về, kể cả vỏ hạt, đầu lọc. Chỗ tối đẹp là chỗ còn ít người phá.
Tháng 8 có thể có áp thấp nhiệt đới, bão ở Biển Đông. Theo dõi bản tin thời tiết chính thức; một đêm sao băng không đáng để đi biển, đi núi khi có cảnh báo.
Câu hỏi thường gặp
Sao băng Anh Tiên có rơi xuống đất không?
Gần như không. Hạt bụi của dải sao băng này chủ yếu nhỏ cỡ hạt cát, cháy hết ở độ cao khoảng 80 đến 100 km. Thiên thạch tìm thấy trên mặt đất thường đến từ tiểu hành tinh, không liên quan tới các trận mưa sao băng hằng năm.
Ở thành phố có thấy được không?
Có thể thấy vài vệt sáng nhất, nhất là cầu lửa, nếu bạn ở chỗ tối nhất có thể như sân thượng không có đèn, công viên rộng. Nhưng phần lớn sao băng mờ sẽ biến mất trong nền trời sáng. Đi ra ngoại thành vài chục cây số khác biệt rất rõ.
Có cần biết chòm Anh Tiên ở đâu không?
Không bắt buộc, vì sao băng xuất hiện khắp trời. Biết hướng điểm phát xạ, ở phía đông bắc và lên dần về sau nửa đêm, giúp bạn phân biệt sao băng Anh Tiên với sao băng lẻ tẻ không thuộc dải này, và chọn hướng nằm cho có nhiều vệt dài.
Năm nào có mưa sao băng Anh Tiên mạnh bất thường?
Thỉnh thoảng Trái Đất đi qua một dải bụi dày hơn do sao chổi để lại ở một lần đi qua cụ thể, cho tần suất cao hơn bình thường. Các nhà nghiên cứu sao băng có mô hình dự đoán những lần như vậy, công bố trước trên các kênh thiên văn. Không có lần nào như thế thì cứ trông đợi mức bình thường.
Có nên chụp ảnh thay vì ngắm?
Hai việc không loại trừ nhau: đặt máy trên chân máy chụp liên tục, còn bạn nằm ngắm bằng mắt. Mắt thấy được nhiều sao băng mờ hơn máy, và trải nghiệm nằm dưới trời sao không cần qua màn hình. Kỹ thuật chụp là một chủ đề riêng, đòi hỏi thông số và thiết bị khác.
Trẻ em ngắm sao băng có cần lưu ý gì?
Cho trẻ ngủ trước và đánh thức vào giờ gần sáng, mặc đủ ấm, mang chăn mỏng vì sương đêm. Giải thích trước rằng sao băng đến không đều, để trẻ không thất vọng sau vài phút chờ. Không dùng đèn trắng chiếu quanh, vừa làm loá mắt trẻ vừa ảnh hưởng người khác.