Thác Bản Giốc mùa nào đẹp: mùa nước, mùa lúa chín và những góc nhìn từ bờ, từ bè

Thác Bản Giốc đẹp nhất khi sông Quây Sơn vừa nhiều nước mà chưa đục ngầu, thường rơi vào khoảng tháng 8 đến tháng 10; nửa sau tháng 9 còn có thêm lúa chín vàng trên những thửa ruộng ven sông. Mùa khô từ khoảng tháng 12 đến tháng 3, thác mảnh đi, nhưng nước trong xanh, đá lộ ra, cũng có cái đẹp riêng.

Thác nằm ở tỉnh Cao Bằng, trên đoạn sông Quây Sơn làm đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc; phía bên kia sông, thác có tên gọi khác. Đây là một trong những thác nước lớn và đẹp nhất của Việt Nam, nổi bật nhờ dáng thác rộng, nhiều tầng, đổ xuống một lòng sông xanh giữa núi đá vôi. Bài dưới giải thích vì sao thác có hình như vậy, lịch nước theo mùa, các góc ngắm và những điều cần biết khi đi bè sát chân thác.

Vì sao Bản Giốc không phải một dòng mà là cả một bức màn

Phần lớn thác nước ở vùng núi Việt Nam là một dòng đổ xuống từ vách cao. Bản Giốc khác: con sông chảy ngang qua một dải đá rộng có nhiều bậc, nước tách thành hàng chục dòng lớn nhỏ, đổ qua từng tầng rồi gom lại ở lòng sông bên dưới. Vì thế nhìn từ xa, thác trông như một bức màn trắng trải rộng, có chỗ dày chỗ thưa, chứ không phải một cột nước.

Nền của cảnh là đá vôi. Vùng Cao Bằng thuộc địa hình karst: núi đá vôi dạng tháp, thung lũng đáy phẳng, nhiều hang động. Nước sông chảy qua đá vôi hoà tan được một lượng canxi nhất định. Ở các thác vùng karst, khi nước bị khuấy mạnh và thoát khí cacbonic, một phần canxi có thể lắng lại thành lớp vôi bám vào rêu, rễ cây, góp phần nuôi dần các gờ, các bậc. Đó là lý do mép các tầng thác thường phủ đầy rêu xanh và cây bụi, làm các dòng nước trắng càng nổi.

Màu nước cũng là một phần của cảnh. Khi nước trong, lòng sông dưới chân thác có màu xanh lục pha lam, do ánh sáng phản xạ từ đáy đá vôi sáng màu và từ các hạt khoáng rất nhỏ lơ lửng. Sau mưa lớn, phù sa từ thượng nguồn đổ về làm nước chuyển màu đục; thác khi ấy hùng hơn nhưng mất màu xanh.

Lịch nước theo tháng

Lưu lượng của thác phụ thuộc vào mưa trên lưu vực sông Quây Sơn. Bảng dưới là xu hướng thường gặp; năm mưa sớm hay muộn sẽ lệch vài tuần.

Nếu mục tiêu là thác thật đầy, hãy đi sau một vài ngày có mưa ở thượng nguồn nhưng không phải ngay sau trận mưa lớn, khi nước còn đục và có thể đang có lũ. Một cách đơn giản là xem ảnh do người đến trong cùng tuần đăng lên, vì màu nước thay đổi từng ngày.

Các góc ngắm, từ xa đến sát chân thác

Từ đường dẫn xuống khu thác. Trên con đường dốc xuống, có những chỗ nhìn thấy toàn cảnh thác lồng trong vòng núi. Đây là góc hiểu được bố cục: dòng sông, các tầng thác, ruộng hai bên và núi phía sau.

Từ bờ sông ngang tầm thác. Lối đi dọc bờ đưa bạn đến khá gần thác phụ, nơi có thể nghe rõ tiếng nước và thấy bụi nước bay. Buổi sáng có nắng, bụi nước này hay tạo cầu vồng nhỏ ở chân thác.

Từ bè tre trên sông. Bè đi trên lòng sông xanh tới gần chân thác chính. Đây là góc ấn tượng nhất vì thác chiếm gần hết tầm nhìn, nhưng cũng là góc phải tuân thủ nhiều quy định nhất (xem mục an toàn).

Từ ruộng lúa ven sông. Đứng phía sau một thửa lúa, để lúa làm tiền cảnh và thác ở phía xa: góc này cho thấy thác nằm giữa đời sống nông nghiệp chứ không cô lập.

Từ phía trên các tầng thác. Ở một số đoạn có thể nhìn ngang các dòng nước tràn qua mép đá. Chỉ đứng ở lối đi chính thức; mép đá phủ rêu cực trơn.

Giờ nào trong ngày

Thác hướng ra lòng sông, xung quanh là núi, nên ánh nắng chỉ chạm tới mặt thác trong một khoảng giờ nhất định. Buổi sáng, khi nắng lên khỏi núi, mặt thác sáng lên, bụi nước bắt sáng thành những vệt trắng mờ. Đây cũng là lúc dễ thấy cầu vồng ở chân thác vào những ngày nắng, vì cầu vồng chỉ hiện khi mặt trời ở sau lưng người xem và thấp trên trời.

Buổi trưa nắng gắt, nước trắng loá, rêu xanh bị bạc màu. Chiều muộn, khi núi đã che nắng, thác nằm trong bóng râm, nước chuyển sang sắc lam lạnh, ánh sáng dịu, rất hợp để ngồi lâu nghe tiếng nước. Nếu đi vào ngày âm u, đừng thất vọng: trời mây đều làm màu rêu và màu nước đậm hơn, thác không bị cháy sáng.

Khu thác đông nhất vào giữa buổi sáng các ngày cuối tuần và dịp lễ. Muốn có những phút yên tĩnh, đến sớm ngay khi khu vực mở cho khách vào, hoặc nán lại vào cuối buổi chiều. Giờ mở cửa và quy định có thể thay đổi, nên kiểm thông tin của ban quản lý hiện hành trước khi đi.

Một hiểu lầm hay gặp là nghĩ cầu vồng ở chân thác “có giờ cố định”. Thực ra cầu vồng chỉ hiện khi đủ ba điều kiện cùng lúc: có nắng trực tiếp, mặt trời ở sau lưng người xem và còn thấp trên trời, và có đủ bụi nước lơ lửng trước mặt. Ngày nhiều mây hay đứng sai phía là không thấy, dù đến đúng giờ người khác mách. Mẹo đơn giản: quay lưng về phía mặt trời, nhìn theo hướng bóng đầu mình đổ xuống, cầu vồng nếu có sẽ nằm quanh hướng ấy.

An toàn khi đi bè và đi gần thác

Bản Giốc nằm trên sông biên giới, có dòng chảy mạnh và đá trơn. Vài điều bắt buộc nên nhớ:

• Luôn mặc áo phao khi lên bè, kể cả khi biết bơi; dòng nước gần chân thác xoáy và lạnh hơn ta tưởng.
• Ngồi yên trên bè, không đứng dậy chụp ảnh khi bè đang đi hoặc đang xoay đầu.
• Chỉ đi bè trong khu vực và thời gian được phép; khi nước lũ, hoạt động bè có thể dừng, không thuê bè tự phát.
• Không trèo lên các mỏm đá giữa dòng hay mép tầng thác; rêu trên đá vôi ướt trơn như xà phòng.
• Đây là sông biên giới: không bơi, không lội sang bên kia, không vượt qua cột mốc; tuân theo hướng dẫn của biên phòng.
• Mùa mưa (khoảng tháng 6–8) theo dõi tin thời tiết; đường vào Cao Bằng có đoạn đèo dễ sạt lở.

Trẻ nhỏ đi cùng cần người lớn nắm tay ở những đoạn đường đá sát mép nước. Điện thoại, máy ảnh nên đeo dây hoặc cho vào túi chống nước khi xuống bè, vì bụi nước bay rất xa.

Thác trong một vùng cảnh: đi thêm gần đó

Thác Bản Giốc không đứng riêng mà là một điểm trong vùng non nước Cao Bằng, nơi đã được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu. Cách thác không xa là động Ngườm Ngao, một hang đá vôi có thạch nhũ, thích hợp để thấy mặt kia của cùng một quá trình: nước hoà tan đá để làm thác ở trên mặt, và cũng hoà tan đá để làm hang ở dưới lòng núi.

Dọc đường từ trung tâm tỉnh lên thác là những thung lũng ruộng bậc thấp, làng người Tày, Nùng với nhà sàn và những dòng suối xanh. Mùa lúa chín, cả vùng thung lũng này đáng dừng lại không kém thác: những thửa ruộng vàng nằm sát mép nước xanh, lũy tre và nhà sàn phía sau, núi đá vôi dựng ở cuối tầm mắt.

Khi ở khu thác, hãy nhìn cả hai bờ: hai bên sông là hai nước, nhưng cảnh vật, cây cối, ruộng nương gần như giống hệt. Thác là của chung một con sông, và cách hai bên cùng giữ gìn dòng nước ấy là lý do nó còn đẹp đến hôm nay.

Nhìn kỹ một dòng thác: rìa mỏng, chân bọt và cây giữa dòng

Phần lớn khách đứng một chỗ, nhìn thác như một khối trắng rồi đi. Dừng lâu hơn, bạn sẽ thấy mỗi dòng nước có một nhịp riêng: dòng lớn đổ thẳng, nặng và đục trắng; dòng nhỏ trượt trên mặt đá thành những dải mỏng như vải, có khi tách ra rồi nhập lại. Các dòng này thay đổi theo mực nước, nên thác hôm nay không hoàn toàn giống thác tuần trước.

Nhìn xuống chân thác, nơi nước đổ vào lòng sông, có một vùng bọt trắng xoáy rồi loang dần ra thành màu xanh. Ranh giới giữa vùng trắng và vùng xanh là chỗ dòng nước mất dần năng lượng và bọt khí thoát lên mặt. Đứng ở bờ, nhìn mặt sông từ chân thác ra xa sẽ thấy nước chuyển từ đục sang trong theo từng vệt.

Một chi tiết nữa nằm ở cây cỏ trên các gờ thác. Có những bụi cây, thậm chí cây nhỏ, mọc ngay giữa các dòng nước, rễ bám chặt vào lớp vôi và rêu. Mùa nước lớn chúng bị nhấn chìm một phần, mùa cạn lại lộ ra xanh mướt. Chính chúng chia nước thành nhiều dòng và làm cho thác có những khoảng tối xen giữa các mảng trắng, tạo chiều sâu cho cảnh.

Giữ thác sạch và yên

Thác càng đông khách thì rác càng nhiều, và rác trôi xuống sông thì không ai nhặt được. Mang túi đựng rác của mình, không thả bất cứ thứ gì xuống nước, kể cả vỏ trái cây. Không khắc tên lên đá, lên thân cây quanh thác; vết khắc trên đá vôi tồn tại rất lâu.

Không bẻ cành, không lấy rêu hay đá làm kỷ niệm; lớp rêu là thứ nuôi các gờ thác và làm nên màu xanh. Mua đồ ăn, đặc sản của người bán ở khu thác là cách góp vào sinh kế địa phương, nhưng hãy từ chối những thứ có nguồn gốc từ động vật hoang dã. Với flycam, khu vực biên giới có quy định rất chặt; phải tìm hiểu và xin phép bay theo quy định hiện hành, nếu không chắc thì không bay.

Cuối cùng, hãy dành vài phút chỉ đứng nhìn và nghe mà không cầm máy. Tiếng thác Bản Giốc vào mùa nước lớn là thứ ảnh và video khó giữ lại đúng như ở ngoài đời.

Câu hỏi thường gặp

Thác Bản Giốc cao bao nhiêu mét?

Các tài liệu đưa ra số đo khác nhau tuỳ cách tính tầng thác và đoạn thác thuộc phía nào, nên chưa có một con số thống nhất dễ kiểm. Cái nổi bật của Bản Giốc không phải độ cao mà là bề rộng và số tầng: nước trải thành nhiều dòng trên một dải đá rộng.

Đi Bản Giốc tháng 12 có đẹp không?

Tháng 12 nước ít, thác mảnh và chia thành nhiều dòng, lòng sông trong xanh hơn mùa mưa. Trời lạnh, hay âm u. Nếu bạn thích chi tiết đá, rêu và màu nước thì vẫn đáng đi; nếu muốn thác trắng, đầy, nên chọn khoảng tháng 8 đến tháng 10.

Có cần giấy tờ gì khi đến thác Bản Giốc không?

Đây là khu vực biên giới, nên mang theo giấy tờ tuỳ thân là cần thiết. Thủ tục cụ thể và quy định tham quan có thể thay đổi, hãy kiểm thông tin của ban quản lý khu du lịch và chính quyền địa phương hiện hành trước chuyến đi.

Đi bè có tới sát chân thác được không?

Bè được đi tới gần chân thác chính trong phạm vi quy định, đủ gần để cảm nhận hơi nước. Không nên đòi người lái bè đi sát hơn, vì vùng nước ngay dưới thác có dòng xoáy mạnh. Khi nước lũ, việc đi bè có thể bị dừng.

Thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao có liên quan gì nhau?

Cả hai là sản phẩm của cùng một nền địa chất đá vôi. Nước trên mặt đất tạo thác, nước ngầm hoà tan đá tạo hang và thạch nhũ. Hai điểm ở gần nhau nên thường được ghép trong một buổi, giúp thấy hai mặt của cùng một cảnh quan karst.

Mùa lũ có nên đến thác không?

Mùa lũ thác hùng vĩ nhất, nhưng nước đục, đá trơn, bè có thể ngừng chạy, đường núi có nguy cơ sạt. Nếu vẫn muốn đi, hãy theo dõi cảnh báo thời tiết, chỉ ngắm từ lối đi an toàn và không đến gần mép nước.