Cao nguyên đá Đồng Văn đẹp vì nó cho thấy trần trụi một quá trình địa chất: khối đá vôi dày hàng trăm mét bị nước mưa hoà tan qua hàng triệu năm, để lại những sườn núi lởm chởm đá xám, hẻm vực sâu và dòng sông xanh ngọc chảy ở đáy. Đèo Mã Pì Lèng, nối Đồng Văn với Mèo Vạc, là nơi nhìn rõ nhất điều đó: một bên là vách núi, một bên là hẻm Tu Sản với sông Nho Quế ở dưới sâu.
Vùng này nay thuộc tỉnh Tuyên Quang (tỉnh cũ Hà Giang nhập vào từ 01/7/2025). Năm 2010, cao nguyên đá Đồng Văn được UNESCO công nhận là công viên địa chất toàn cầu, đầu tiên ở Việt Nam. Thời điểm trời trong nhất để ngắm thường là từ tháng 10 đến tháng 12. Bài này nói về đá, sông và đèo; mùa hoa tam giác mạch có bài riêng ở mục mùa hoa.
Đá tai mèo: nước đã khắc cao nguyên này thế nào
Đá vôi được tạo thành từ trầm tích biển, chủ yếu là canxi cacbonat từ vỏ và xương sinh vật. Tại Đồng Văn, các lớp đá này sau đó bị nâng lên thành cao nguyên. Nước mưa hấp thụ khí cacbonic trong không khí và đất nên có tính axit nhẹ, đủ để hoà tan đá vôi rất chậm. Nước len theo các khe nứt, mở rộng chúng thành rãnh, hố, hang. Kết quả là kiểu địa hình gọi là karst.
Trên mặt đá, sự hoà tan không đều tạo ra những gờ sắc như lưỡi dao, chỗ lõm chỗ nhô, người địa phương gọi là đá tai mèo. Đứng gần, bạn sẽ thấy các rãnh nhỏ song song chạy dọc tảng đá theo hướng nước chảy. Chính bề mặt sần sùi này làm sườn núi nhìn từ xa có màu xám bạc lốm đốm, không giống núi đất phủ rừng ở vùng khác.
Nước thấm hết xuống lòng đất nên trên cao nguyên rất hiếm sông suối mặt. Đây là lý do cảnh Đồng Văn có cái vẻ khô, khắc khổ, và cũng là lý do người dân phải làm bể chứa nước mưa. Ở đáy các hẻm vực, nước ngầm và nước từ vùng khác đổ về mới gom thành sông, như sông Nho Quế.
Đứng đâu để thấy đúng cái đẹp
Các khúc cua cao trên đèo Mã Pì Lèng. Đoạn giữa đèo có những chỗ dừng rộng nhìn xuống hẻm. Từ đây sông Nho Quế hiện ra như một sợi chỉ xanh vắt giữa hai vách núi. Hãy nhìn theo dòng sông để thấy hẻm vực uốn khúc, đó là đường nước đã cắt xuyên khối đá.
Nhìn từ dưới lòng sông lên. Đi thuyền trên đoạn sông Nho Quế dưới hẻm Tu Sản (theo lối và phương tiện được địa phương cho phép) cho góc ngược hẳn: vách đá dựng hai bên, trời chỉ còn một khe hẹp. Góc này cho cảm giác về chiều sâu mà đứng trên đèo không thấy.
Phố cổ Đồng Văn và các thung lũng quanh đó. Những ngôi nhà trình tường, mái ngói âm dương nép dưới chân núi đá cho thấy con người sống thế nào trên nền địa chất này. Tường đá xếp khan quanh nương ngô là chi tiết hay bị bỏ qua.
Đường lên cột cờ Lũng Cú. Từ trên cao nhìn ra là các ruộng bậc thang và thung lũng của vùng cực Bắc, cảnh rộng và mềm hơn so với Mã Pì Lèng.
Dốc Thẩm Mã và các đoạn đèo vào Đồng Văn. Dải đường uốn lượn trên sườn núi đá là cảnh quen thuộc; đứng ở chỗ dừng chính thức, không ra mép taluy.
Tháng nào trời trong, sông xanh
Hai yếu tố quyết định cảnh Đồng Văn là độ trong của không khí và màu nước sông Nho Quế. Cả hai thay đổi theo mùa mưa – mùa khô của vùng núi phía Bắc.
| Khoảng tháng | Bầu trời và sông | Gợi ý |
|---|---|---|
| 1 – 3 | Lạnh, có khi có sương muối, băng giá ở nơi cao; trời nhiều sương mù buổi sáng | Đẹp kiểu đơn sắc; đường có thể trơn, cần xe và tay lái vững |
| 4 – 5 | Ấm dần, đôi khi mù khô do khói đốt nương | Tầm nhìn xa có khi giảm |
| 6 – 9 | Mùa mưa; sông có thể đục, chuyển màu nâu đỏ sau mưa lớn | Ngô xanh đẹp nhưng nguy cơ sạt lở cao |
| 10 – 12 | Trời thường trong, sông thường xanh, nắng xiên | Khoảng được nhiều người chọn nhất |
Màu xanh ngọc của sông Nho Quế phụ thuộc vào việc nước có mang phù sa hay không. Sau những trận mưa lớn, nước đổ về đục ngay. Ngoài ra, trên dòng sông có các công trình thuỷ điện nên mực nước và màu nước còn thay đổi theo việc vận hành; ảnh bạn thấy trên mạng có thể chụp đúng lúc nước đẹp nhất trong năm.
Độ trong của không khí cũng quan trọng không kém. Những ngày sau một đợt gió mùa đông bắc tràn về, không khí khô và sạch, nhìn được các dãy núi xa xếp lớp nhạt dần, đó là lúc cảnh có chiều sâu nhất. Ngược lại, vào những tuần người dân đốt nương, khói bụi làm cả hẻm vực mờ như phủ một lớp sữa, sông dưới đáy chỉ còn thấy lờ mờ.
Một ngày ngắm từ Đồng Văn sang Mèo Vạc
Khung dưới dành cho người đã ngủ đêm ở Đồng Văn và muốn dành trọn một ngày cho đá, sông và đèo. Giờ giấc là gợi ý, chỉnh theo mùa: mùa đông trời sáng muộn và sương tan muộn hơn.
- Trước bình minh: dạo phố cổ Đồng Văn lúc chợ dọn hàng, mái ngói còn ướt sương, khói bếp bốc lên từ các nhà trình tường dưới chân núi.
- Khoảng 7–9 giờ: lên đèo Mã Pì Lèng khi nắng còn xiên. Nắng sáng chiếu vào vách bên kia hẻm, làm nổi các gờ đá và các bậc ruộng nhỏ trên sườn đối diện.
- Giữa buổi sáng: xuống bến sông (theo lối và phương tiện địa phương cho phép) để ngắm vách hẻm từ dưới lên; giữa buổi là lúc ánh sáng rọi được xuống đáy hẻm.
- Trưa: nghỉ ở Mèo Vạc. Nắng đỉnh đầu làm cảnh phẳng, không phải lúc để ngắm vực.
- Chiều muộn: quay lại một chỗ dừng trên đèo nhìn về hướng ngược với buổi sáng; ánh chiều chiếu sườn còn lại, dòng sông chuyển sang màu sẫm hơn.
Đi ngược chiều cũng được, miễn nhớ nguyên tắc: hẻm vực sâu cần ánh sáng xiên để thấy khối, và đáy hẻm chỉ có nắng trong vài giờ giữa ngày. Nếu chỉ có nửa buổi, chọn buổi sáng, vì chiều vùng núi hay kéo mây.
Con người trên nền đá: chi tiết đáng nhìn
Điều làm Đồng Văn khác với một cảnh karst thuần thiên nhiên là dấu vết con người khắp nơi. Ở những sườn núi toàn đá, người H’Mông gom từng nắm đất vào hốc đá để trồng ngô. Nhìn kỹ một sườn đồi vào tháng 7, bạn sẽ thấy cây ngô mọc lơ thơ giữa các tảng đá xám, mỗi cây một hốc, chứ không phải thành luống. Mùa thu hoạch, bắp ngô được treo dưới hiên, trên gác bếp thành từng chùm vàng, một mảng màu ấm hiếm hoi giữa nền xám của đá.
Những bức tường đá xếp khan, không vữa, chạy quanh nương và quanh nhà, vừa để giữ đất vừa để rào gia súc. Có bức cao ngang đầu người, xếp so le rất khéo. Nhà trình tường dày, mái thấp, ít cửa sổ, cho thấy cách chống gió lạnh ở độ cao này.
Ở phố cổ Đồng Văn có những dãy nhà hai tầng cổ, mái ngói âm dương, hiên gỗ. Vào buổi sáng phiên chợ, người các dân tộc từ bản xa đi bộ hoặc dắt ngựa xuống, đó là lúc vùng đá trở nên đông vui. Khi chụp người ở chợ, hãy xin phép trước, nhiều người không thích bị chĩa ống kính vào mặt.
An toàn trên đèo và ở mép vực
Mã Pì Lèng là đường đèo dốc, hẹp, có xe tải và xe khách. Phần lớn nguy hiểm ở đây đến từ việc mải ngắm:
- Không ra các mỏm đá nhô ra vực để chụp ảnh; nhiều mỏm không có rào, đá tai mèo sắc và dễ trượt, gió trên đèo giật mạnh bất ngờ.
- Chỉ dừng xe ở những khoảng tấp rộng, không dừng ở khúc cua khuất hay giữa lòng đường.
- Đi xe máy thì xuống dốc bằng số thấp, giữ khoảng cách với xe lớn, không vượt ở khúc cua.
- Mùa mưa (khoảng tháng 6–9) kiểm tra cảnh báo sạt lở trước khi đi; không đi đèo khi đang mưa to hoặc ban đêm nếu chưa quen.
- Mùa đông mang đủ áo ấm, găng tay; sáng sớm sương mù dày làm tầm nhìn chỉ vài chục mét.
- Flycam: vùng biên giới có quy định riêng, phải tìm hiểu và xin phép bay theo quy định hiện hành trước khi cất cánh.
Nhớ rằng đây là vùng giáp biên. Đi đến các điểm gần mốc biên giới thì tuân theo hướng dẫn của bộ đội biên phòng và chính quyền xã.
Đọc được công viên địa chất trong một chuyến đi
Danh hiệu công viên địa chất toàn cầu không có nghĩa là có một khu được rào lại. Cả vùng rộng lớn với các bản làng, đường sá, nương rẫy đều nằm trong công viên. Ý nghĩa của nó là các điểm có giá trị địa chất được nhận diện, giới thiệu và bảo vệ, đồng thời người dân sống trong đó được khuyến khích làm du lịch dựa trên di sản địa chất.
Một chuyến đi hai ba ngày có thể đọc được vài lớp: các lớp đá trầm tích xếp chồng ở vết cắt ven đường, có nơi nghiêng hẳn do bị uốn nếp; các phễu karst tròn như lòng chảo ở giữa núi; hẻm vực do sông khoét sâu. Trong vùng còn có những điểm có hoá thạch sinh vật biển cổ, chứng tích cho thấy nơi đây từng là đáy biển. Trung tâm thông tin của công viên địa chất ở Đồng Văn là nơi nên ghé đầu tiên để biết các điểm này.
Một mẹo nhỏ để tự đọc cảnh: khi thấy một thung lũng tròn, đáy phẳng, có ruộng hay làng ở giữa và không có dòng chảy nào thoát ra, đó thường là một phễu karst, nơi nước chui xuống lòng đất qua các khe. Khi thấy vách đá có các vệt đen dọc, đó là chỗ nước chảy tràn lâu năm để lại rêu và khoáng. Mỗi chi tiết như vậy đều là dấu vết của nước.
Đừng nhặt đá, đừng gõ đá lấy hoá thạch làm kỷ niệm. Một mẫu đá đã rời chỗ của nó thì mất gần hết giá trị khoa học, vì nhà nghiên cứu cần biết nó nằm ở lớp nào. Và nếu mỗi người khách lấy đi một mảnh, vài năm sau sẽ chẳng còn gì để nhìn.
Một hiểu lầm hay gặp là nghĩ đá Đồng Văn xám một màu. Nhìn kỹ ở các vết cắt đường, sẽ thấy đá vôi xám xanh, có lớp ngả hồng, lớp ngả vàng nâu, có chỗ là đá phiến, đá cát kết sẫm màu xen giữa. Sự khác màu ấy phản ánh môi trường lắng đọng khác nhau của từng thời kỳ, và cũng là lý do có những sườn núi phủ cây tốt, có sườn trơ đá.
Câu hỏi thường gặp
Hà Giang cũ và Tuyên Quang bây giờ khác nhau thế nào khi đi Đồng Văn?
Từ ngày 01/7/2025, tỉnh Hà Giang cũ nhập vào tỉnh Tuyên Quang. Cảnh vật và đường đi không đổi, chỉ tên đơn vị hành chính thay đổi. Khi đọc tài liệu cũ, bạn sẽ thấy Đồng Văn, Mèo Vạc ghi là huyện của Hà Giang; nay cấp huyện đã bỏ, các xã thuộc tỉnh Tuyên Quang.
Đèo Mã Pì Lèng dài bao nhiêu và đi mất bao lâu?
Đoạn đèo thường được nhắc là khoảng hai mươi kilômét giữa Đồng Văn và Mèo Vạc. Nếu chỉ lái xe thì chưa tới một giờ, nhưng nên dành nửa buổi để dừng ở các điểm ngắm, đi chậm ở khúc cua và chờ ánh sáng đẹp.
Sông Nho Quế có màu xanh quanh năm không?
Không. Sông thường xanh ngọc vào mùa khô khi nước trong, nhưng có thể chuyển đục, màu nâu đỏ sau những trận mưa lớn mùa hè. Việc vận hành thuỷ điện trên sông cũng làm mực nước và màu nước thay đổi. Nên xem ảnh mới đăng vài ngày trước chuyến đi.
Đá tai mèo có nguy hiểm khi đi bộ không?
Đá tai mèo có cạnh sắc như dao, có thể cắt rách giày, quần và da nếu trượt ngã. Nên đi giày đế dày, quần dài, đi chậm trên lối mòn có sẵn và không trèo lên các mỏm đá cao. Trẻ nhỏ cần được giữ tay ở các đoạn sát vực.
Có nên đi Đồng Văn vào mùa đông không?
Mùa đông trời lạnh, có những đợt sương muối và băng giá ở nơi cao, nhưng cảnh đơn sắc, mây mù, rất có không khí. Điều cần cân nhắc là đường trơn và tầm nhìn kém buổi sáng. Nếu đi, nên có người lái quen đường núi, khởi hành muộn hơn khi sương đã tan.
Công viên địa chất toàn cầu có phải khu bảo tồn cấm vào không?
Không. Đây là danh hiệu của UNESCO dành cho một vùng có di sản địa chất nổi bật được quản lý theo hướng bảo tồn, giáo dục và phát triển bền vững. Người dân vẫn sống, làm nương trong vùng; khách vẫn đi lại bình thường, chỉ cần tôn trọng các điểm di sản và không lấy mẫu đá, hoá thạch.