Cách an toàn duy nhất để nhìn trực tiếp Mặt Trời trong nhật thực là đeo kính lọc mặt trời đạt tiêu chuẩn quốc tế ISO 12312-2, hoặc nhìn gián tiếp bằng cách chiếu ảnh Mặt Trời lên một tấm bìa. Kính râm, dù đậm đến mấy, phim X-quang, kính hàn không rõ số, đĩa CD, kính màu tự chế đều không an toàn. Ống nhòm, máy ảnh, kính thiên văn mà không có kính lọc chuyên dụng gắn ở phía trước còn nguy hiểm hơn nhìn bằng mắt thường.
Ngoại lệ duy nhất là trong vài phút pha toàn phần của nhật thực toàn phần, khi Mặt Trời bị che kín hoàn toàn; chỉ lúc đó được bỏ kính, và phải đeo lại ngay khi tia sáng đầu tiên ló ra. Nhật thực một phần và nhật thực hình khuyên không có lúc nào an toàn để nhìn bằng mắt trần. Tổn thương võng mạc do Mặt Trời không gây đau, xuất hiện sau vài giờ và có thể vĩnh viễn. Bài dưới đây chỉ cách chọn kính, kiểm kính, làm dụng cụ chiếu ảnh và tổ chức một buổi ngắm có trẻ em.
Vì sao nhìn Mặt Trời lúc nhật thực lại nguy hiểm hơn thường ngày
Ngày thường, nhìn vào Mặt Trời gây chói đến mức phản xạ nhắm mắt, quay đi xảy ra gần như ngay lập tức. Trong nhật thực, khi phần lớn đĩa Mặt Trời bị che, bầu trời tối đi, đồng tử giãn ra và cảm giác chói giảm, nên người ta nhìn được lâu hơn. Nhưng phần đĩa còn lại vẫn sáng y như cũ trên từng đơn vị diện tích, vẫn phát ra lượng ánh sáng nhìn thấy và tia cận hồng ngoại đủ gây tổn thương. Ánh sáng ấy được thấu kính của mắt hội tụ lên võng mạc thành một điểm nhỏ.
Tổn thương võng mạc do Mặt Trời, trong y khoa gọi là bệnh võng mạc do ánh nắng, chủ yếu là tổn thương quang hoá ở các tế bào cảm thụ ánh sáng. Võng mạc không có thụ thể đau, nên người bị không thấy đau lúc nhìn. Triệu chứng như mờ ở giữa tầm nhìn, điểm tối, méo hình, nhìn màu khác thường thường xuất hiện sau vài giờ. Nhiều trường hợp hồi phục một phần sau nhiều tháng, nhưng có trường hợp để lại tổn thương lâu dài.
Nếu sau khi xem nhật thực bạn thấy một điểm mờ hay méo ở giữa tầm nhìn, đi khám mắt sớm và nói rõ đã nhìn Mặt Trời. Không tự dùng thuốc nhỏ mắt hay chờ đợi xem có tự khỏi không.
Những gì được dùng và những gì tuyệt đối không dùng
Danh sách dưới đây dựa trên khuyến nghị chung của các tổ chức thiên văn và nhãn khoa quốc tế. Nếu có nghi ngờ về một dụng cụ, coi như nó không an toàn:
| Dụng cụ | Có an toàn không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kính nhật thực đạt ISO 12312-2, còn nguyên vẹn | Có | Mua từ nguồn rõ ràng; kiểm trước khi dùng |
| Tấm lọc mặt trời chuyên dụng cầm tay đạt ISO 12312-2 | Có | Giống kính, dạng tấm |
| Chiếu ảnh qua lỗ kim, qua kẽ lá, qua chiếc rổ có lỗ | Có | Quay lưng lại Mặt Trời, nhìn ảnh trên bìa hoặc mặt đất |
| Kính lọc gắn phía TRƯỚC ống kính, ống nhòm, kính thiên văn, loại chuyên dụng cho Mặt Trời | Có, nếu đúng loại và lắp chắc | Không được dùng kính nhật thực đeo mắt để thay |
| Kính râm, kể cả loại rất đậm hoặc phân cực | Không | Chỉ giảm chói, không chặn đủ ánh sáng và tia hồng ngoại |
| Phim X-quang, phim âm bản, kính hun khói, đĩa CD, giấy bóng màu | Không | Mật độ lọc không đều, không đủ, có lỗ thủng nhỏ |
| Kính hàn không biết số chắc chắn | Không | Chỉ một số mức độ tối rất cao mới được coi là đủ, và người thường khó biết chắc |
| Nhìn qua máy ảnh, điện thoại, ống nhòm không có kính lọc phía trước | Rất nguy hiểm | Quang học hội tụ ánh sáng, gây tổn thương tức thì, có thể làm cháy kính lọc mắt |
| Kính nhật thực đeo mắt rồi nhìn qua ống nhòm | Rất nguy hiểm | Ánh sáng hội tụ qua ống nhòm có thể làm thủng tấm lọc |
Kính nhật thực bình thường gần như tối đen khi đeo trong phòng: bạn không thấy gì ngoài bóng đèn sợi đốt rất sáng hoặc Mặt Trời. Nếu đeo vào mà vẫn thấy rõ đồ vật xung quanh, đó không phải kính nhật thực đạt chuẩn.
Kiểm kính nhật thực trước ngày xem
Trước mỗi kỳ nhật thực lớn, thị trường thường tràn ngập kính giả, kính in sai tiêu chuẩn. Kiểm theo trình tự:
- Mua từ nhà cung cấp rõ nguồn gốc, ưu tiên kênh được hội thiên văn hoặc cơ quan khoa học trong nước giới thiệu. Một số tổ chức thiên văn quốc tế lập danh sách nhà sản xuất, đại lý đã được kiểm chứng.
- Trên kính có in tiêu chuẩn ISO 12312-2 cùng tên, địa chỉ nhà sản xuất. Lưu ý: dòng chữ in có thể bị làm giả, nên đây là điều kiện cần chứ không đủ.
- Kiểm tấm lọc dưới đèn: không vết xước, lỗ thủng, nếp nhăn, bong mép. Kính cũ cất kỹ, không hỏng vẫn dùng được; kính hỏng một chút cũng bỏ.
- Đeo trong phòng: phải gần như tối đen hoàn toàn.
- Ra ngoài, đứng quay lưng lại Mặt Trời, đeo kính, rồi mới quay lại nhìn. Ảnh Mặt Trời phải dịu, rõ nét, không chói, thường có màu cam, vàng hoặc trắng tuỳ loại. Nếu thấy chói khó chịu, tháo ra và bỏ kính đó.
- Người đeo kính cận, kính viễn: đeo kính nhật thực ở bên ngoài kính thuốc, không thay thế.
Không dùng kính nhật thực khi đang lái xe hay di chuyển. Với trẻ nhỏ, kính đeo mắt dễ bị xô lệch: cho trẻ dùng tấm lọc cầm tay hoặc xem ảnh chiếu, và có người lớn đứng bên cạnh suốt buổi.
Chiếu ảnh Mặt Trời: cách xem an toàn nhất cho đông người
Cách xem không cần mua gì là chiếu ảnh. Đục một lỗ tròn nhỏ, cỡ đầu đinh ghim, trên một tấm bìa cứng. Quay lưng lại Mặt Trời, giơ tấm bìa có lỗ lên, để ánh nắng đi qua lỗ chiếu xuống một tờ giấy trắng thứ hai đặt cách đó vài chục centimet đến một mét. Ảnh Mặt Trời hiện lên là một đĩa sáng nhỏ; khi nhật thực diễn ra, đĩa sáng sẽ có một vết khuyết. Lỗ càng nhỏ ảnh càng nét nhưng càng tối; khoảng cách càng xa ảnh càng to.
Thiên nhiên cũng chiếu ảnh giùm bạn. Kẽ lá của một tán cây là hàng trăm lỗ kim tự nhiên: dưới bóng cây lúc nhật thực, những đốm nắng tròn quen thuộc biến thành hàng trăm hình lưỡi liềm nhỏ. Đây là một trong những cảnh đẹp và bất ngờ nhất của một buổi nhật thực, và nhiều người không để ý vì mải nhìn lên trời. Chiếc rổ đan, tấm vỉ có lỗ, thậm chí hai bàn tay đan chéo các ngón cũng làm được việc này.
Trường học, nhóm đông người nên dùng cách chiếu ảnh làm hoạt động chính: mọi người cùng nhìn xuống bìa trắng, không ai phải nhìn lên. Nếu có kính thiên văn, có thể chiếu ảnh qua thị kính lên màn trắng, nhưng việc này phải do người có kinh nghiệm thực hiện, vì nhiệt hội tụ có thể làm hỏng thị kính và gây bỏng nếu ai đó vô tình nhìn vào.
Ba loại nhật thực: mỗi loại ngắm khác nhau
Nhật thực một phần. Mặt Trăng che một phần đĩa Mặt Trời. Đây là loại người ở Việt Nam hay gặp nhất, kể cả khi ở nơi khác trên thế giới đang có nhật thực toàn phần hay hình khuyên. Không có giây nào an toàn để nhìn bằng mắt trần.
Nhật thực hình khuyên. Mặt Trăng ở xa Trái Đất hơn mức trung bình nên trông nhỏ hơn Mặt Trời một chút, khi đi qua chính giữa để lại một vành sáng như chiếc nhẫn. Vành sáng ấy vẫn đủ gây tổn thương mắt; suốt cả quá trình phải dùng kính lọc. Trời tối đi một chút nhưng không tối hẳn.
Nhật thực toàn phần. Mặt Trăng che kín Mặt Trời, chỉ thấy được ở một dải hẹp trên mặt đất. Trong pha toàn phần kéo dài từ vài giây đến vài phút, trời tối như chạng vạng, nhiệt độ hạ, thấy được vầng nhật hoa trắng bạc toả quanh đĩa đen, những hạt sáng như chuỗi hạt ở mép Mặt Trăng ngay trước và sau pha toàn phần, và hiện tượng "nhẫn kim cương" khi tia nắng cuối cùng loé lên. Chỉ trong pha toàn phần mới được bỏ kính; người hướng dẫn hô to lúc bắt đầu và kết thúc.
Ngoài trời và mặt đất. Khi nhật thực gần toàn phần, ánh sáng đổi chất rất lạ: bóng đổ sắc cạnh hơn, màu sắc nhợt đi. Ở pha toàn phần, chim có thể ngừng hót, côn trùng đêm có thể bắt đầu kêu. Hãy dành vài giây nhìn quanh mình thay vì chỉ nhìn lên.
Lịch nhật thực: kiểm từng năm, nhắm những chuyến đi xa
Nhật thực xảy ra vài lần mỗi năm ở đâu đó trên Trái Đất, nhưng mỗi lần chỉ thấy được ở một vùng nhất định, và dải toàn phần hay hình khuyên rất hẹp. Việc Việt Nam thấy được một kỳ nhật thực nào, thấy ở mức bao nhiêu phần trăm, vào giờ nào, cần kiểm từ các nguồn thiên văn chính thức của năm đó, như các trang lịch nhật thực của cơ quan vũ trụ quốc tế hay hội thiên văn trong nước. Đừng dựa vào bài báo cũ hay tin lan truyền.
Với người sẵn lòng đi xa, những kỳ nhật thực toàn phần sắp tới đã được tính từ lâu. Ví dụ, nhật thực toàn phần ngày 2 tháng 8 năm 2027 có dải toàn phần đi qua miền nam Tây Ban Nha, Bắc Phi và Ai Cập, với pha toàn phần rất dài ở khu vực Luxor; nhật thực toàn phần ngày 22 tháng 7 năm 2028 đi qua Úc và New Zealand. Thời tiết từng địa điểm, thủ tục thị thực và điều kiện đi lại cần kiểm riêng; về thị thực, hỏi thông tin của cơ quan lãnh sự hiện hành.
Khi chọn chỗ đứng trong dải toàn phần, càng gần đường tâm, pha toàn phần càng dài. Nhưng yếu tố quyết định vẫn là mây: nhiều người chọn vùng khí hậu khô dù pha toàn phần ngắn hơn đôi chút, thay vì đứng ngay đường tâm ở vùng hay có mây.
Tổ chức một buổi xem nhật thực có trẻ em
Trẻ em là đối tượng dễ bị tổn thương nhất, vì tò mò, hay nhìn lén, và không phân biệt được kính tốt hay xấu. Một danh sách cho phụ huynh, giáo viên:
- Giải thích trước bằng lời đơn giản: Mặt Trời làm hỏng mắt mà không đau, nên không bao giờ nhìn lên khi chưa có kính.
- Ưu tiên cách chiếu ảnh làm hoạt động chính: vẽ lại hình lưỡi liềm trên bìa theo từng mười phút, so sánh hình qua kẽ lá.
- Nếu dùng kính, người lớn kiểm từng chiếc, đeo giúp trẻ, đứng cạnh và quan sát trẻ suốt thời gian đeo.
- Không để trẻ cầm ống nhòm, máy ảnh, điện thoại hướng về Mặt Trời.
- Chuẩn bị chỗ ngồi có bóng mát, nước uống, mũ; nhật thực thường kéo dài hơn hai tiếng từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc.
- Sau buổi xem, hỏi trẻ xem có thấy mờ hay chấm tối không; nếu có, đưa đi khám mắt.
Một buổi xem nhật thực tốt với trẻ không đo bằng việc trẻ nhìn được Mặt Trời bao lâu, mà bằng việc trẻ hiểu vì sao bóng lá biến thành lưỡi liềm, và về nhà vẫn giữ đôi mắt khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn nhanh một hai giây có sao không?
Không có thời gian nhìn nào được coi là an toàn với nhật thực một phần hay hình khuyên. Mức độ tổn thương phụ thuộc cường độ, thời gian và từng người; một số ca tổn thương đã được ghi nhận sau thời gian nhìn ngắn. Không có lý do gì để đánh cược khi kính lọc và cách chiếu ảnh có sẵn và rẻ.
Chụp nhật thực bằng điện thoại có hại cho máy không?
Hướng điện thoại vào Mặt Trời trong thời gian ngắn thường không làm hỏng ngay, nhưng để lâu, nhất là khi phóng to, có thể làm hỏng cảm biến. Đặt một tấm lọc mặt trời chuẩn trước ống kính khi chụp. Quan trọng hơn: không nhìn Mặt Trời qua màn hình hay khung ngắm quang học khi ống kính không có kính lọc.
Kính nhật thực cũ của lần trước có dùng lại được không?
Được, nếu kính đạt ISO 12312-2, không trầy, không thủng, không bong tấm lọc, và qua được phép thử đeo trong phòng. Kính đạt chuẩn không có hạn dùng theo thời gian nếu được cất kỹ. Có bất cứ hư hại nào, dù nhỏ, thì bỏ.
Trong pha toàn phần có nhìn bằng ống nhòm được không?
Được, chỉ trong pha toàn phần thật sự, khi đĩa Mặt Trời bị che kín. Nhật hoa và các tai lửa nhìn qua ống nhòm rất đẹp. Nhưng phải bỏ ống nhòm xuống trước khi pha toàn phần kết thúc; nhiều người dùng đồng hồ hẹn giờ hoặc nhờ người đứng cạnh hô to.
Ở Việt Nam có hay thấy nhật thực không?
Nhật thực một phần thỉnh thoảng thấy được ở Việt Nam; nhật thực toàn phần hay hình khuyên đi qua lãnh thổ hiếm hơn nhiều, có khi cách nhau hàng chục năm. Kiểm lịch nhật thực của từng năm từ nguồn thiên văn chính thức, và lưu ý tỷ lệ che ở Hà Nội, Huế, TP.HCM thường khác nhau đáng kể.
Có nên đeo hai lớp kính râm cho chắc?
Không. Kính râm chồng nhiều lớp vẫn không chặn đủ ánh sáng và tia hồng ngoại, mà còn tạo cảm giác an toàn giả, khiến người ta nhìn lâu hơn. Chỉ kính lọc chuyên dụng đạt chuẩn mới đủ.