Muốn ngắm trăng mọc trên biển ở Việt Nam, chọn một bãi biển nhìn ra hướng đông, đến vào đêm rằm hoặc đêm 16 âm lịch, có mặt trước giờ trăng mọc khoảng 15 phút; trăng tròn mọc gần lúc mặt trời lặn, thường có màu đỏ cam khi vừa nhô khỏi mặt nước rồi chuyển vàng, bạc trong vòng nửa giờ đến một giờ. Bờ biển miền Trung, từ Quảng Trị đến Khánh Hoà, phần lớn quay mặt ra phía đông, là nơi thuận lợi nhất.
Hai chi tiết khiến nhiều người lỡ hẹn: trăng mỗi đêm mọc trễ hơn đêm trước trung bình khoảng 50 phút, và hướng trăng mọc dịch chuyển theo mùa, có tháng lệch hẳn về đông bắc, có tháng về đông nam. Bài dưới đây chỉ cách tính ngày, giờ, hướng, chọn bãi, và những gì đáng nhìn trong khoảnh khắc trăng lên.
Vì sao trăng tròn mọc lúc hoàng hôn
Trăng tròn là khi Mặt Trăng ở phía đối diện với Mặt Trời nhìn từ Trái Đất, nên mặt trời lặn ở phía tây thì trăng tròn mọc ở phía đông, gần như cùng lúc. Âm lịch được xây dựng theo chu kỳ trăng nên ngày rằm, ngày 15, thường trùng hoặc gần với lúc trăng tròn thật sự; có tháng trăng tròn nhất rơi vào ngày 14 hoặc 16.
Mặt Trăng đi quanh Trái Đất cùng chiều Trái Đất tự quay, mỗi ngày dịch một đoạn trên quỹ đạo, nên mỗi đêm mọc trễ hơn trung bình khoảng 50 phút. Đêm 14, trăng mọc khi trời còn sáng, khó thấy trên nền trời. Đêm rằm, trăng mọc gần lúc hoàng hôn. Đêm 16, trăng mọc sau khi trời đã tối khoảng nửa giờ đến một giờ: trăng vẫn gần tròn, nhô lên từ mặt biển đã tối hẳn, độ tương phản cao nhất. Với người ngắm trăng mọc trên biển, đêm 16 thường là đêm đáng chọn nhất.
Khoảng trễ 50 phút chỉ là trung bình; thực tế thay đổi từ vài chục phút đến hơn một giờ tuỳ mùa và vĩ độ. Vì thế cần xem giờ trăng mọc của đúng ngày, đúng nơi, thay vì cộng nhẩm.
Hướng trăng mọc thay đổi theo mùa
Trăng tròn mọc đối diện Mặt Trời, nên hướng của nó ngược với hướng mặt trời lặn cùng ngày. Ở vĩ độ Việt Nam, xu hướng chung như sau; góc cụ thể mỗi năm còn thay đổi theo chu kỳ dài của quỹ đạo Mặt Trăng:
| Thời gian | Mặt trời lặn ở | Trăng tròn mọc ở | Gợi ý bãi biển |
|---|---|---|---|
| Khoảng tháng 11 – tháng 1 | Tây nam | Lệch về đông bắc | Bãi nhìn hướng đông, đông bắc; tránh bãi có mũi đất che phía bắc |
| Khoảng tháng 3 và tháng 9 | Gần chính tây | Gần chính đông | Hầu hết bãi miền Trung nhìn ra đông đều thuận |
| Khoảng tháng 5 – tháng 7 | Tây bắc | Lệch về đông nam | Bãi nhìn hướng đông nam; bờ biển Nam Trung Bộ thuận hơn |
Nhìn bản đồ bờ biển trước khi đi: nhiều bãi đẹp nằm trong vịnh có mũi đất hai bên. Nếu trăng mọc đúng sau mũi đất, bạn sẽ thấy nó ló từ sau núi chứ không phải từ mặt nước, cũng đẹp nhưng khác hẳn. Các ứng dụng thiên văn và ứng dụng đường đi mặt trời, mặt trăng cho phép xem phương vị trăng mọc ngay trên bản đồ tại chỗ bạn đứng.
Những gì đáng nhìn trong nửa giờ trăng lên
Đường chân trời đổi màu trước. Vài phút trước khi trăng nhô lên, một quầng sáng mờ hiện ra ở đúng chỗ trăng sẽ mọc. Nhìn chăm chú, bạn sẽ thấy mép trăng đầu tiên như một đốm lửa nhỏ trên mặt nước.
Màu đỏ cam. Ánh trăng lúc gần chân trời phải đi qua một lớp khí quyển dày, ánh sáng xanh bị tán xạ đi, phần đỏ cam còn lại, giống hệt màu mặt trời lặn. Không khí càng nhiều hơi nước, muối biển, bụi, trăng càng đỏ đậm. Khi trăng lên cao, màu chuyển dần sang vàng rồi trắng bạc.
Trăng bị dẹt. Lúc vừa mọc, đĩa trăng trông hơi dẹt theo chiều dọc. Khí quyển bẻ cong ánh sáng mạnh nhất ở sát chân trời, nâng mép dưới của trăng lên nhiều hơn mép trên. Trong vài phút đầu, đôi khi mép trăng còn gợn như bị cắt thành lớp, do các lớp không khí nóng lạnh khác nhau trên mặt biển.
Trăng trông to. Trăng gần chân trời trông to hơn khi ở trên cao, nhưng đo bằng thước hay ảnh thì kích thước gần như không đổi. Đây là một ảo giác của não, gọi là ảo giác Mặt Trăng, mà khoa học vẫn còn tranh luận về cơ chế; không phải khí quyển phóng đại trăng.
Đường trăng trên sóng. Khi trăng lên khỏi mặt nước một chút, ánh trăng phản chiếu trên vô số mặt sóng nhỏ tạo thành một dải sáng lấp lánh chạy từ chân trời đến tận chân bạn. Biển càng gợn nhẹ, đường trăng càng rộng; biển lặng như gương thì chỉ còn một vệt hẹp.
Từ đêm 13 đến đêm 18: mỗi đêm một kiểu trăng lên
Đêm 13, 14 âm lịch. Trăng gần tròn, mọc khi mặt trời còn trên trời, khoảng một đến hai giờ trước hoàng hôn. Trăng lên trên nền trời xanh nhạt, màu nhợt, khó thấy lúc vừa nhô khỏi mặt nước. Bù lại, lúc hoàng hôn trăng đã lên cao vừa phải, cảnh trời hồng phía đông có trăng treo rất êm.
Đêm rằm. Trăng mọc gần lúc mặt trời lặn, có khi trước, có khi sau vài chục phút. Đây là đêm có cảnh "mặt trời lặn sau lưng, trăng mọc trước mặt", ánh hoàng hôn còn nhuộm hồng phía đông khi trăng lên.
Đêm 16. Trăng mọc khi trời đã tối một chút. Màu đỏ cam rõ nhất trên nền trời xanh thẫm, đường trăng trên biển hiện ra gần như ngay lập tức.
Đêm 17, 18. Trăng mọc muộn hơn nữa, khi trời đã tối hẳn, hơi khuyết một bên. Biển đen, đường trăng sáng, phù hợp cho người ở lại khu nghỉ ven biển muốn ngắm sau bữa tối.
Từ đêm 19 trở đi. Trăng mọc gần nửa đêm hoặc muộn hơn, khuyết rõ. Ít người còn thức để đón, nhưng một vầng trăng khuyết đỏ mọc trên biển lúc khuya có vẻ đẹp riêng, trầm và lạ hơn trăng tròn.
Chọn bãi biển: những tiêu chí, không phải danh sách địa danh
Hầu như bờ biển nào nhìn ra hướng đông, ít đèn, có chân trời thấp đều có thể là chỗ ngắm trăng mọc tốt. Thay vì tìm một địa danh nổi tiếng, kiểm các tiêu chí:
- Hướng nhìn. Bờ biển từ Quảng Trị (gồm Quảng Bình cũ) đến Khánh Hoà phần lớn nhìn ra đông. Bờ biển phía bắc Quảng Ninh, Hải Phòng nhiều đảo che; bờ tây Phú Quốc nhìn ra tây, hợp ngắm hoàng hôn, không hợp trăng mọc.
- Chân trời trống. Không có đảo, mũi đất, cột đèn che đúng phương vị trăng mọc đêm ấy.
- Ít đèn. Bãi trước khu nghỉ dưỡng đèn sáng làm mất bớt độ tương phản; đi một đoạn ra xa thường khác hẳn.
- Đèn thuyền câu mực. Ở ngoài khơi miền Trung, một số mùa có hàng dãy thuyền câu mực thắp đèn rất sáng sát chân trời; tuỳ người, đó là tiền cảnh đẹp hoặc là nhiễu.
- Có chỗ cao. Một mỏm đá, một bờ kè, một đồi cát nhìn ra biển cho bạn thấy đường trăng dài hơn so với đứng sát mép nước.
- An toàn ra vào. Lối xuống bãi rõ ràng, không phải trèo đá trơn trong tối.
Ngoài biển, những mặt nước rộng phía đông như hồ lớn, đầm phá cũng cho cảnh trăng mọc đẹp, với lợi thế mặt nước lặng hơn. Đầm phá miền Trung lúc chiều tà có thể vừa ngắm hoàng hôn phía tây vừa quay lưng đón trăng mọc phía đông.
Một buổi tối ngắm trăng mọc, theo từng bước
Trình tự đơn giản, không cần thiết bị gì ngoài đôi mắt:
- Vài ngày trước: xem lịch âm, chọn đêm rằm hoặc đêm 16; xem giờ trăng mọc và phương vị cho bãi bạn định đến.
- Chiều hôm đó: xem dự báo mây. Trời quang hoàn toàn không cần thiết: một dải mây mỏng ở chân trời phía đông có khi làm trăng ló ra từ mây rất đẹp. Nhưng mây dày sát chân trời sẽ che mất khoảnh khắc đầu.
- Đến trước giờ trăng mọc ít nhất 15 đến 20 phút. Nếu đến kịp hoàng hôn, quay về phía tây ngắm trời đổi màu, rồi quay sang đông.
- Nhìn đúng phương vị đã tính, chú ý quầng sáng mờ đầu tiên.
- Ở lại ít nhất nửa giờ sau khi trăng mọc để thấy màu chuyển và đường trăng hình thành trên sóng.
- Nếu đi cùng trẻ em, kể câu chuyện vì sao trăng tròn mọc lúc mặt trời lặn: một trái đèn pin, một quả bóng và một quả cam là đủ để giải thích sau buổi ngắm.
Đêm 17, 18 âm lịch trăng mọc muộn hơn nữa, trời tối hẳn, trăng vẫn còn khá tròn: hợp với người ở lại nhiều đêm và muốn đường trăng nổi bật trên biển đen.
An toàn và ứng xử trên bãi biển ban đêm
Biển ban đêm khác hẳn ban ngày. Không xuống tắm sau hoàng hôn, nhất là ở bãi có dòng rút xa bờ, loại dòng chảy mạnh kéo người ra khơi mà mắt thường khó thấy kể cả ban ngày. Đêm rằm thường là kỳ triều cường: nước lên cao hơn, sóng có thể đánh tới chỗ bạn ngồi lúc chiều còn khô ráo. Ngồi xa mép nước, đặt đồ đạc ở chỗ cao.
Những mỏm đá, gành đá đẹp để ngắm nhưng trơn rêu và có thể bị sóng lớn bất ngờ trùm lên. Không trèo ra mỏm đá xa khi trời tối và sóng lớn. Mang đèn để đi về, nhưng tắt khi ngắm để mắt quen bóng tối và không làm phiền người khác.
Bãi biển ở nhiều làng chài là nơi thuyền đậu, lưới phơi; đi vòng, không giẫm lên lưới, không leo lên thuyền để ngồi. Mang rác về. Nếu có rùa biển lên bãi đẻ trứng vào một số mùa ở một số đảo, tuyệt đối không soi đèn, không lại gần, theo hướng dẫn của ban quản lý.
Những hiểu lầm hay gặp về trăng mọc
"Đêm rằm âm lịch luôn là trăng tròn nhất." Thời điểm trăng tròn thật sự có thể rơi vào ngày 14, 15 hoặc 16 âm lịch. Mắt thường khó phân biệt, nhưng giờ trăng mọc thì chênh nhau rõ.
"Trăng mọc ở chính đông." Chỉ quanh tháng 3 và tháng 9. Mùa đông trăng tròn mọc lệch về đông bắc, mùa hè lệch về đông nam; nhiều người đứng sai hướng mấy chục độ.
"Trăng đỏ lúc mọc là điềm lạ." Màu đỏ cam chỉ là ánh trăng đi qua lớp không khí dày ở chân trời, cùng cơ chế với mặt trời lặn đỏ. Không khí càng ẩm, nhiều muối biển và bụi, trăng càng đỏ.
"Biển lặng như gương thì đường trăng đẹp nhất." Mặt nước phẳng chỉ cho một vệt phản chiếu hẹp. Sóng lăn tăn mới trải ánh trăng thành dải rộng lấp lánh.
"Phải có trời quang hoàn toàn." Một dải mây mỏng ở chân trời có khi làm trăng ló ra muộn vài phút nhưng đỏ hơn và đẹp hơn. Chỉ mây dày sát mặt nước mới thật sự che mất khoảnh khắc trăng lên.
Câu hỏi thường gặp
Đêm rằm nào trong năm trăng mọc đẹp nhất?
Không có đêm cố định. Mùa khô ở miền Trung, khoảng từ tháng 3 đến tháng 8, cho nhiều đêm quang hơn mùa mưa cuối năm. Rằm tháng Tám âm lịch, Tết Trung thu, là dịp nhiều người ra biển ngắm trăng, nhưng ở một số vùng miền Trung đã bắt đầu vào mùa mưa, nên còn tuỳ thời tiết năm đó.
Siêu trăng có làm trăng mọc to hơn rõ rệt không?
Siêu trăng là trăng tròn khi Mặt Trăng ở gần Trái Đất trên quỹ đạo, to hơn trăng tròn xa nhất khoảng một phần bảy theo đường kính. Đứng một mình trên trời, mắt thường khó nhận ra khác biệt. Cảm giác trăng mọc to chủ yếu đến từ ảo giác ở chân trời, có ở mọi đêm trăng tròn.
Có ngắm trăng mọc ở biển miền Nam được không?
Bờ biển phía nam như vùng TP.HCM (Bà Rịa–Vũng Tàu cũ), Bạc Liêu cũ, Côn Đảo có những đoạn nhìn ra đông, đông nam, ngắm được. Lưu ý nước ven bờ một số nơi đục, bãi thoải và xa, trăng mọc vẫn đẹp nhưng đường trăng trên sóng có thể kém lấp lánh hơn miền Trung.
Có nên dùng ống nhòm khi ngắm trăng mọc không?
Ống nhòm cho thấy mép trăng gợn sóng, màu đổi theo từng lớp không khí và các vùng tối sáng trên mặt trăng. An toàn tuyệt đối vì ánh trăng yếu. Tuy vậy, với trăng mọc, cảnh toàn thể gồm biển, chân trời và đường trăng mới là phần đẹp; dùng ống nhòm xen kẽ.
Trăng có mọc đúng giờ ghi trong ứng dụng không?
Giờ trăng mọc trong ứng dụng tính cho chân trời phẳng lý tưởng. Trên biển thường gần đúng, nhưng có mây mỏng hoặc hơi nước dày ở chân trời, bạn có thể chỉ thấy trăng sau giờ ghi vài phút khi nó đã lên khỏi lớp mù. Đến sớm để không lỡ.