Ngân Hà bằng mắt thường ở Việt Nam: tháng nào thấy lõi, nhìn ra những gì

Ở Việt Nam, Ngân Hà nhìn được bằng mắt thường vào bất cứ đêm không trăng, trời quang, cách đô thị vài chục cây số; phần sáng nhất, gọi là lõi, nằm ở bầu trời phía nam, thấy rõ nhất trong khoảng tháng 3 đến tháng 9. Đầu mùa, lõi chỉ ló lên vài giờ trước rạng sáng; giữa năm, lõi lên từ đầu hôm và ở trên trời gần suốt đêm; cuối mùa, lõi chỉ còn ở phía tây nam sau hoàng hôn.

Điều người lần đầu không ngờ là Ngân Hà bằng mắt thường không giống ảnh: nó là một dải sáng mờ màu xám bạc như mây, có những khoảng tối cắt ngang, chứ không rực rỡ tím vàng. Nhưng khi mắt đã quen bóng tối và biết nhìn, dải mờ ấy hiện ra nhiều chi tiết đến bất ngờ. Bài này nói về chuyện nhìn bằng mắt: chọn đêm, chuẩn bị đôi mắt, và nhận ra những gì trong dải sáng ấy. Kỹ thuật chụp là chuyện khác, cần thiết bị và thông số riêng.

Ta đang nhìn gì khi nhìn Ngân Hà

Ngân Hà là thiên hà chứa Mặt Trời, một đĩa phẳng gồm hàng trăm tỷ ngôi sao, khí và bụi. Hệ Mặt Trời nằm trong đĩa, cách tâm khoảng hai mươi sáu nghìn năm ánh sáng. Khi nhìn dọc theo mặt phẳng của đĩa, mắt ta gặp vô số ngôi sao ở xa đến mức không tách riêng được, chúng hoà thành một dải sáng mờ vòng quanh bầu trời. Nhìn ra hướng vuông góc với đĩa thì sao thưa hơn hẳn.

Phần sáng và dày nhất nằm về phía tâm thiên hà, trong vùng chòm Nhân Mã và Thiên Yết (Bọ Cạp). Đó là "lõi" mà người ta hay nói. Tâm thật của thiên hà bị bụi che khuất hoàn toàn với ánh sáng nhìn thấy; thứ mắt bạn thấy là những đám sao dày đặc ở phía trước, xen giữa những đám bụi tối.

Các khe tối cắt dọc dải sáng là những đám mây bụi lạnh ở gần chúng ta hơn, chắn ánh sáng của các sao phía sau. Khe tối lớn nhất kéo dài từ khoảng chòm Thiên Nga xuống tận Nhân Mã, chia Ngân Hà thành hai nhánh. Khi bạn nhìn thấy nó bằng mắt thường, đó là dấu hiệu bầu trời đủ tối.

Lịch theo tháng: khi nào lõi Ngân Hà ở trên trời

Vị trí của lõi trên bầu trời ban đêm thay đổi theo mùa vì Trái Đất quay quanh Mặt Trời. Bảng dưới là xu hướng chung cho vĩ độ Việt Nam, chưa tính trăng và mây; mỗi đêm cụ thể nên kiểm bằng ứng dụng bản đồ sao:

Khoảng tháng 3 đến tháng 5, lúc rạng sáng, ở Nam Bộ, Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, là khung thời gian mà mùa khô và mùa lõi Ngân Hà trùng nhau tốt nhất. Ngoài khung này vẫn có những đêm đẹp, nhưng phải săn từng khoảng trời quang.

Ô nhiễm ánh sáng: đo độ tối bằng chính mắt mình

Người ta hay dùng thang Bortle, từ 1 là tối tuyệt đối tới 9 là trung tâm thành phố, để mô tả bầu trời. Không cần thiết bị, bạn có thể ước độ tối bằng những dấu hiệu mắt thấy được. Ở nơi thấy Ngân Hà mờ nhạt chỉ khi nhìn liếc, nền trời quanh chân trời sáng xám cam, đó là vùng ven đô hoặc nông thôn gần thị trấn. Ở nơi Ngân Hà hiện rõ có cấu trúc, thấy được khe tối, chân trời chỉ có vài vòm sáng nhỏ, đó là trời quê tối thật sự. Ở nơi Ngân Hà sáng đến mức trông như mây và bạn khó nhận ra các chòm sao quen vì có quá nhiều sao, đó là trời rất tối, hiếm gặp ở đất liền đông dân.

Mỗi đô thị phát ra một vòm sáng thấy từ khoảng cách rất xa. Vì lõi ở phía nam, chọn chỗ mà các đô thị lớn nằm ở phía bắc sau lưng bạn. Biển và đảo xa bờ có lợi thế lớn: phía biển không có đèn, trừ các đèn thuyền câu mực, vốn rất sáng vào một số mùa ở ngoài khơi miền Trung.

Độ ẩm và bụi cũng là ô nhiễm theo nghĩa rộng: không khí ẩm nặng tán xạ ánh sáng đô thị đi xa hơn. Một đêm khô sau đợt gió mạnh thường trong hơn hẳn một đêm oi ẩm, kể cả ở cùng một chỗ.

Chuẩn bị đôi mắt: quy trình 30 phút đầu tiên

Mắt người cần thời gian để chuyển sang chế độ nhìn trong tối. Các tế bào que trong võng mạc, phụ trách nhìn trong ánh sáng yếu, cần chừng hai mươi đến ba mươi phút để đạt độ nhạy cao. Làm đúng nửa giờ đầu quyết định bạn thấy gì:

1. Tới chỗ ngắm, tắt hết đèn xe, đèn pin trắng. Nếu cần đèn, dùng đèn đỏ mờ, chiếu xuống đất.
2. Cất điện thoại, hoặc chỉnh màn hình sang chế độ đỏ, độ sáng thấp nhất. Một lần nhìn màn hình sáng có thể làm mất phần lớn sự thích nghi đã có.
3. Ngồi hoặc nằm thoải mái, chờ. Trong mười phút đầu bạn sẽ chỉ thấy những sao sáng; sau hai mươi phút, dải Ngân Hà bắt đầu hiện ra.
4. Dùng cách nhìn liếc: hướng mắt lệch khỏi vật cần thấy một chút. Vùng giữa võng mạc ít tế bào que nhất, nên nhìn thẳng vào một vật mờ lại thấy kém hơn nhìn chếch.
5. Thở đều, giữ ấm. Mệt, lạnh, rượu bia đều làm khả năng nhìn trong tối giảm.
6. Sau khoảng nửa giờ, nhìn lại dải sáng từ đầu: bạn sẽ thấy những chi tiết mà lúc mới tới không hề có.

Nếu có người đi cùng, thống nhất trước quy tắc ánh sáng. Một người bật đèn trắng làm mất nửa giờ thích nghi của cả nhóm.

Những gì có thể nhận ra trong dải sáng

Đám mây sao Nhân Mã. Một vùng sáng đặc phía trên chòm Nhân Mã, trông như hơi nước bốc lên. Đây là chỗ dải Ngân Hà sáng nhất khi nhìn từ Trái Đất. Chòm Nhân Mã có dáng một cái ấm trà nằm ngang, với "hơi nước" Ngân Hà như bốc từ vòi ấm.

Chòm Thiên Yết. Một chuỗi sao cong như cái móc câu ở phía tây của lõi, có ngôi sao đỏ sáng Antares ở giữa. Ở vĩ độ Việt Nam, Thiên Yết lên cao hơn nhiều so với ở châu Âu, toàn bộ cái đuôi cong đều thấy được.

Khe tối lớn. Dải tối chạy dọc theo giữa Ngân Hà từ phía Thiên Nga xuống Nhân Mã. Trời càng tối, càng thấy rõ nó tách dải sáng thành hai.

Những đốm mờ. Trong vùng Nhân Mã, một số đốm mờ nhìn được bằng mắt thường ở trời rất tối: đó là các tinh vân và cụm sao. Ống nhòm tầm thường quét chậm qua vùng này sẽ cho thấy hàng loạt đám sáng, cụm sao. Ống nhòm là dụng cụ tốt nhất cho người mới ngắm Ngân Hà, tốt hơn kính thiên văn vì trường nhìn rộng.

Nam Thập Tự. Ở miền Nam Việt Nam, vào khoảng tháng 3 đến tháng 5, chòm Nam Thập Tự nhỏ, sáng, hiện lên thấp ở chân trời phía nam, cạnh một khoảng tối do mây bụi che, tiếng Anh gọi là Coalsack, tức "bao than". Ở miền Bắc nó rất thấp, khó thấy hơn.

Những hiểu lầm hay gặp về Ngân Hà

"Ngân Hà chỉ có vào mùa hè." Dải Ngân Hà vòng quanh toàn bộ bầu trời, nên đêm tối nào cũng có một phần của nó trên đầu. Thứ thay đổi theo mùa là phần lõi sáng ở phía Nhân Mã. Mùa đông, dải Ngân Hà phía chòm Lạp Hộ mờ hơn nhưng vẫn thấy được ở trời rất tối.

"Phải lên núi thật cao mới thấy." Độ cao giúp vượt lớp không khí ẩm và bụi, nhưng độ tối quan trọng hơn. Một bờ biển quê xa đô thị có thể cho Ngân Hà rõ hơn một đỉnh đồi nhìn xuống thành phố.

"Mắt cận thị không thấy được." Ngân Hà là vật thể rộng và mờ, độ nét không phải vấn đề chính. Người đeo kính vẫn nên đeo để thấy các ngôi sao sắc nét, giúp nhận ra chòm sao. Điều cần hơn là đôi mắt đã quen bóng tối.

"Đêm nào trời quang cũng thấy." Trăng tròn, kể cả khi bầu trời trong vắt, làm mờ gần hết Ngân Hà. Cần đồng thời trời quang, không trăng và xa đèn.

Chọn chỗ ngắm: những kiểu nơi phù hợp

Không cần đi tìm một địa danh nổi tiếng. Điều kiện quan trọng là tối, quang, an toàn, và có tầm nhìn về phía nam. Những kiểu nơi thường đáp ứng:

• Đồi, đèo, đỉnh núi ở vùng cao phía bắc, xa các thị trấn, vào những đêm trời trong cuối mùa khô.
• Cao nguyên ở Tây Nguyên và Lâm Đồng, những vùng đồi trống, rẫy cà phê xa đường lớn, mùa khô.
• Bờ biển, đồi cát khô ở Nam Trung Bộ (Khánh Hoà, Lâm Đồng phần Bình Thuận cũ), phía biển hầu như không có đèn.
• Đảo xa bờ như Côn Đảo, Lý Sơn, các đảo nhỏ phía nam, nếu bãi biển không có đèn khu nghỉ dưỡng.
• Vùng quê rộng ở Nam Bộ, cánh đồng xa thị trấn trong mùa khô, chấp nhận độ ẩm cao làm nền trời hơi sáng.

An toàn trước khi đẹp: không vào đất cấm, khu quân sự, rừng phòng hộ ban đêm; không dừng ở lề đường đèo; báo người thân lịch trình; chú ý rắn, côn trùng ở vùng đồi cỏ. Hỏi chủ đất trước khi vào rẫy, ruộng. Xin phép ban quản lý nếu ở trong vườn quốc gia, khu bảo tồn sau giờ mở cửa.

Một đêm mùa khô ngắm lõi Ngân Hà trước rạng sáng

Ở phía nam, khoảng tháng 3 và tháng 4, lõi Ngân Hà mọc ở chân trời đông nam vài giờ trước bình minh. Đặt báo thức khoảng 3 giờ sáng, ra chỗ tối có tầm nhìn về phía đông nam và nam, ngồi chờ mắt quen bóng tối. Đầu tiên bạn nhận ra chòm Thiên Yết với ngôi sao đỏ Antares, sau đó vùng sáng dày phía Nhân Mã nhô dần lên. Khoảng một giờ trước bình minh, trời phía đông bắt đầu nhạt màu và Ngân Hà mờ dần; đó là lúc kết thúc buổi ngắm.

Kiểu ngắm này hợp với người đi biển, đi núi đã ngủ sớm từ tối. Không khí cuối đêm thường lặng và trong hơn đầu tối, đèn đô thị phía xa cũng tắt bớt. Mang theo áo khoác mỏng vì sương cuối đêm, và một bình nước ấm; ngồi yên lúc ba bốn giờ sáng lạnh hơn ta nghĩ, kể cả ở miền Nam. Khi trời bắt đầu sáng, quay lại nhìn phía đông: sao Kim hay sao Mộc, nếu đang là sao mai, sẽ còn sáng rõ rất lâu sau khi Ngân Hà đã tan.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao ảnh Ngân Hà có màu mà mắt thường chỉ thấy xám?

Tế bào que, thứ mắt dùng để nhìn trong tối, không phân biệt được màu; tế bào nón cảm nhận màu thì cần ánh sáng mạnh hơn. Máy ảnh phơi sáng nhiều giây, gom đủ ánh sáng để ghi lại màu của sao và khí. Mắt thường vì thế thấy Ngân Hà như một dải xám bạc, và điều đó là bình thường.

Đêm trăng khuyết có thấy Ngân Hà không?

Trăng lưỡi liềm mảnh làm nền trời sáng lên ít, vẫn thấy được dải Ngân Hà ở trời tối. Từ khoảng bán nguyệt trở lên, phần mờ của Ngân Hà biến mất nhiều. Chọn đêm trăng chưa mọc hoặc đã lặn; lịch trăng mọc lặn từng ngày có trong các ứng dụng thiên văn.

Ở Hà Nội hay TP.HCM có thấy Ngân Hà không?

Gần như không, kể cả đêm trong nhất. Nền trời đô thị sáng hơn rất nhiều lần độ sáng của Ngân Hà. Cần ra khỏi thành phố ít nhất vài chục cây số, và càng xa càng thấy khác. Ngồi trên sân thượng thành phố, bạn chỉ thấy vài chục ngôi sao sáng.

Có cần kính thiên văn không?

Không. Ngân Hà là đối tượng rất rộng, kính thiên văn chỉ cho thấy một mảnh nhỏ. Mắt thường cho toàn cảnh; một ống nhòm thông thường cho thấy thêm hàng loạt cụm sao và tinh vân trong dải sáng. Kính thiên văn hợp để xem từng thiên thể cụ thể sau khi bạn đã biết chúng ở đâu.

Có thể thấy Ngân Hà vào mùa mưa không?

Có, vào những đêm quang hiếm hoi sau khi mưa dông tan, không khí được rửa sạch, có khi rất trong. Cái khó là đoán được đêm nào. Theo dõi ảnh vệ tinh mây và dự báo theo giờ; chuẩn bị sẵn sàng để đi khi thấy một khoảng trời quang kéo dài.

Ngân Hà có chuyển động trên trời không?

Có, theo vòng quay của Trái Đất, giống như mọi ngôi sao. Dải sáng mọc ở phía đông, đi ngang bầu trời rồi lặn ở phía tây, mỗi đêm sớm hơn khoảng bốn phút. Ngồi ngắm vài giờ, bạn sẽ thấy lõi Ngân Hà nâng lên hoặc hạ xuống rõ rệt so với đường chân trời.