Thiếu nữ bên hoa huệ là tranh sơn dầu Tô Ngọc Vân vẽ năm 1943, một thiếu nữ Hà Nội mặc áo dài trắng nghiêng đầu về phía bình hoa trắng, cả bức chìm trong gam sáng nhẹ. Vẻ đẹp của nó nằm ở một đường nghiêng duy nhất chạy từ mái đầu qua bờ vai tới cành hoa, và ở cách hoạ sĩ vẽ những sắc trắng khác nhau — áo, hoa, da, nền — mà không mảng nào lẫn vào mảng nào.
Một điều thú vị mà nhiều người không biết: loài hoa trong tranh là hoa loa kèn, thứ hoa người Hà Nội xưa gọi là "huệ tây", chứ không phải hoa huệ trắng mùi thơm nồng quen thuộc ngày nay. Bài này đọc bức tranh theo bố cục và màu sắc, giải thích tên gọi, đặt tác phẩm vào bối cảnh hội hoạ Việt Nam năm 1943, và lưu ý những điều nên kiểm khi tìm hiểu về bản gốc.
Lộ trình mắt nhìn: theo một đường nghiêng
Bức tranh được dựng trên một đường xiên mềm, và mắt người xem sẽ tự trượt theo nó nếu bạn để ý:
- Mái đầu nghiêng: bắt đầu từ đỉnh đầu thiếu nữ. Đầu nghiêng về phía bình hoa, mắt khép hờ nhìn xuống, không nhìn người xem. Đây là khác biệt lớn nhất với những chân dung nhìn thẳng như Em Thuý: người trong tranh đang ở trong thế giới riêng.
- Gương mặt và cổ: đường cong của má, của cổ chạy xuôi theo hướng nghiêng. Sắc da hồng ấm nhẹ, là chỗ có nhiệt độ màu cao nhất của bức tranh.
- Tà áo dài: từ vai, dòng nếp áo trắng chảy xuống. Hãy tìm những sắc xám xanh, vàng ngà trong nếp gấp — áo không phải một mảng trắng phẳng.
- Bàn tay và cành hoa: điểm gặp nhau giữa người và hoa, nơi đường nghiêng kết thúc. Những cánh hoa loa kèn trắng hình phễu vươn ra, lặp lại hình dáng thon dài của người.
- Nền: mảng sáng nhạt, gần như không có chi tiết, đủ để người và hoa nổi lên. Nhìn nền rồi nhìn lại người, bạn sẽ thấy cả bức như được phủ chung một làn ánh sáng buổi sáng.
Đường nghiêng ấy tạo nên cảm giác dịu dàng, mơ màng mà người xem thường nhắc. Nếu đầu thiếu nữ thẳng đứng, bức tranh sẽ thành một chân dung trang trọng; chỉ cần nghiêng đi một chút, nó thành một khoảnh khắc riêng tư mà người xem tình cờ được chứng kiến.
Hoa huệ hay hoa loa kèn: chuyện tên gọi
Nếu nhìn kỹ, những bông hoa trắng trong tranh có hình phễu dài, loe miệng, cánh cong ra ngoài, mọc trên cành có lá nhỏ thuôn — đó là đặc điểm của hoa loa kèn. Hoa huệ mà ngày nay người Việt quen dùng là loài khác, bông nhỏ hơn, mọc thành chùm dọc trên cành dài, thơm đậm về đêm.
Sự lẫn lộn đến từ ngôn ngữ. Hoa loa kèn được người Pháp đưa vào trồng ở miền Bắc, và trong tiếng Hà Nội xưa thường được gọi là "huệ tây" — "huệ của người Tây". Tên tranh dùng chữ "hoa huệ" theo cách gọi ấy. Về sau, cái tên "loa kèn" phổ biến hơn, còn "hoa huệ" chủ yếu chỉ loài hoa chùm thơm, nên người xem đời nay dễ nghĩ hoạ sĩ vẽ nhầm hoặc tên tranh sai.
Không có gì sai cả: tên tranh đúng với cách gọi của thời nó ra đời. Biết chuyện này, bạn sẽ có một cách nhìn thú vị hơn: loa kèn là hoa của tháng Tư Hà Nội, nở ngắn ngày, thanh và kiêu. Đặt nó bên một thiếu nữ áo trắng, hoạ sĩ đã chọn một loài hoa có cùng dáng thon và cùng sắc trắng với người, để hoa như một tiếng vọng của thiếu nữ.
Sắc trắng nhiều tầng: kỹ thuật của bức tranh
Cũng như nhiều tranh sơn dầu của thế hệ hoạ sĩ học trường Mỹ thuật Đông Dương, Thiếu nữ bên hoa huệ cho thấy một tay nghề vững về ánh sáng. Thách thức là bốn mảng trắng đứng cạnh nhau: áo dài, hoa, nền, và vùng sáng trên da. Tô Ngọc Vân phân biệt chúng bằng nhiệt độ màu: hoa trắng ngả lạnh xanh lục ở gốc cánh, áo trắng ngả vàng ngà và xám ở nếp, nền ngả vàng nhạt, da ngả hồng ấm.
Nét cọ nhẹ và có hướng. Ở áo, nét chạy theo nếp vải rủ xuống; ở hoa, nét ngắn theo chiều cánh; ở nền, nét rộng, lỏng hơn. Hoạ sĩ không vẽ đường viền đậm quanh người; đường bao được tạo bằng chỗ gặp nhau của hai sắc độ — kỹ thuật học từ hội hoạ châu Âu cuối thế kỷ 19, nơi ánh sáng quan trọng hơn nét.
Một phép thử khi đứng trước bản gốc: nhìn mảng áo ở vai, rồi chuyển mắt sang cánh hoa gần nhất, rồi sang khoảng nền ngay giữa hai thứ. Ba mảng tưởng cùng là trắng sẽ lần lượt hiện ra ấm, lạnh, và trung tính. Nếu đứng thẳng dưới đèn trưng bày, lớp sơn bóng có thể loé sáng làm nhoà sự khác biệt ấy; dịch sang trái hoặc phải một bước cho tới khi mặt tranh hết phản chiếu, rồi nhìn lại. Đây cũng là lý do ảnh chụp bằng điện thoại thường làm bức tranh trông phẳng: máy tự cân bằng trắng, gộp các sắc trắng khác nhau thành một, và mất đúng thứ làm nên bức tranh.
Bức tranh vì thế không có những tương phản mạnh. Toàn bộ nằm trong một khoảng sáng hẹp, như ánh sáng buổi sớm qua rèm. Người xem quen với ảnh in đậm màu thường bất ngờ khi thấy bản gốc dịu và sáng đến vậy.
Áo dài trắng và đề tài thiếu nữ trong hội hoạ những năm 1930–1940
Chiếc áo dài trong tranh không phải chi tiết ngẫu nhiên. Từ giữa thập niên 1930, ở Hà Nội diễn ra một đợt cải tiến áo dài, gắn với tên hoạ sĩ Nguyễn Cát Tường và nhóm báo chí cổ động lối sống mới: thân áo ôm hơn, tà dài, cổ và vai được may lại cho gọn. Tới đầu thập niên 1940, áo dài kiểu mới đã trở thành trang phục của thiếu nữ thành thị. Bức tranh của Tô Ngọc Vân ghi lại đúng diện mạo ấy — một hình ảnh thời trang và xã hội, không chỉ là một khuôn mặt đẹp.
Màu trắng cũng mang nghĩa riêng. Áo dài trắng gắn với nữ sinh và với vẻ trong trẻo, thanh lịch mà giới trí thức thành thị khi đó đề cao. Đặt chiếc áo trắng cạnh bình hoa trắng, hoạ sĩ dựng một hoà âm một màu, nơi người và hoa cùng một chất liệu ánh sáng.
Thiếu nữ là đề tài lớn của cả thế hệ hoạ sĩ học trường Mỹ thuật Đông Dương. Những người sang Pháp như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm vẽ thiếu nữ trên lụa, thanh mảnh và trang trí; những người ở lại vẽ thiếu nữ bằng sơn mài và sơn dầu. Trong bức tranh của Tô Ngọc Vân, thiếu nữ không được lý tưởng hoá thành biểu tượng trang trí mà là một người cụ thể, đang trong một khoảnh khắc cụ thể — điều làm bức tranh gần với hội hoạ châu Âu cuối thế kỷ 19 hơn là với tranh lụa trang trí.
Hiểu bối cảnh này, khi nhìn tranh bạn sẽ thấy thêm một lớp: một bức tranh đẹp về một người, đồng thời là tư liệu về cách một thế hệ người Hà Nội muốn nhìn thấy mình — hiện đại, thanh lịch, mà vẫn gắn với những thứ rất quen như bình hoa tháng Tư.
Tô Ngọc Vân và những thiếu nữ trong tranh ông
Thiếu nữ bên hoa huệ không đứng một mình. Đặt nó trong chuỗi tác phẩm của Tô Ngọc Vân giúp hiểu vì sao bức tranh mang vẻ như vậy:
| Tác phẩm | Năm | Điểm đáng so sánh |
|---|---|---|
| Thiếu nữ bên hoa huệ | 1943 | Gam trắng sáng, một nhân vật, đường nghiêng mềm, không gian riêng tư |
| Thiếu nữ bên hoa sen | 1944 | Cùng đề tài thiếu nữ bên hoa, nhưng gam màu và không khí khác; đáng so cách hoạ sĩ chọn hoa cho từng bức |
| Hai thiếu nữ và em bé | 1944 | Nhiều nhân vật, bố cục chặt, màu ấm hơn; cho thấy ông dựng cảnh sinh hoạt chứ không chỉ chân dung đơn |
Tô Ngọc Vân (1906–1954) tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đầu thập niên 1930, là một trong những hoạ sĩ sơn dầu xuất sắc nhất thế hệ đầu. Sau năm 1945, ông tham gia kháng chiến, phụ trách trường mỹ thuật ở chiến khu Việt Bắc, vẽ nhiều ký hoạ về bộ đội và nhân dân, và mất năm 1954 khi đang làm nhiệm vụ. Những thiếu nữ thời kỳ trước 1945 vì thế là một chương sáng sủa, êm đềm trong một đời hoạ sĩ ngắn và nhiều biến động.
Hiểu lầm phổ biến và điều nên kiểm
Bức tranh rất quen mặt, nên cũng nhiều thông tin trôi nổi. Vài điều đáng lưu ý:
- "Hoạ sĩ vẽ nhầm hoa": như đã nói, hoa loa kèn từng được gọi là huệ tây; tên tranh đúng theo cách gọi thời đó.
- "Tranh lụa": đây là tranh sơn dầu. Gam màu sáng nhẹ khiến nhiều người nhớ nhầm là lụa.
- "Người mẫu là một người nổi tiếng": có nhiều lời kể khác nhau về người ngồi mẫu. Khi chưa có tư liệu chắc chắn, nên coi đây là một thiếu nữ Hà Nội vô danh, đúng như cách bức tranh tự giới thiệu.
- Về bản gốc: quanh nhiều tác phẩm hội hoạ Việt Nam trước 1945 từng có tranh luận về bản gốc và bản chép, kích thước và lịch sử sưu tập. Khi cần thông tin chắc chắn, hãy dựa vào công bố của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và các nghiên cứu có nguồn, thay vì các trang chép lại.
- Tranh chép trên thị trường: đây là một trong những bức được chép lại nhiều nhất; bản chép bán kèm lời quảng cáo "tranh nổi tiếng" không phải tác phẩm gốc.
Xem tranh và những gì nên tìm khi đứng trước nó
Thiếu nữ bên hoa huệ được giới thiệu trong sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội, cùng khu với các tác phẩm của những hoạ sĩ học trường Mỹ thuật Đông Dương. Vị trí trưng bày có thể thay đổi; hãy kiểm thông tin hiện hành của bảo tàng trước khi đến.
Đứng trước tranh, thử ba việc. Một: nhìn theo đường nghiêng từ đỉnh đầu tới cành hoa, chậm rãi, như đọc một dòng chữ. Hai: đếm xem bạn phân biệt được bao nhiêu sắc trắng — áo, hoa, nền, ánh sáng trên da. Ba: tiến sát và lệch sang bên, nhìn nét cọ ở tà áo và cánh hoa. Ba việc ấy cho bạn ba bức tranh khác nhau trong một khung.
Nếu đến Hà Nội vào tháng Tư, hãy mua một bó loa kèn từ những xe hoa trên phố trước hoặc sau khi ghé bảo tàng. Cầm bông hoa thật trong tay rồi nhìn lại bức tranh, bạn sẽ thấy Tô Ngọc Vân đã quan sát loài hoa ấy kỹ thế nào — từ độ cong của cánh tới sắc xanh nhạt nơi cuống.
Câu hỏi thường gặp
Hoa trong tranh Thiếu nữ bên hoa huệ là hoa gì?
Là hoa loa kèn, loài hoa trắng hình phễu mà người Hà Nội xưa gọi là "huệ tây". Tên tranh dùng chữ "hoa huệ" theo cách gọi ấy. Ngày nay "hoa huệ" thường chỉ loài hoa chùm trắng thơm đậm, nên nhiều người tưởng tên tranh và hình vẽ không khớp.
Tô Ngọc Vân vẽ bức tranh này năm nào?
Năm 1943, bằng sơn dầu trên vải. Đây là giai đoạn ông vẽ nhiều tranh thiếu nữ với gam màu sáng, nhẹ, trước khi tham gia kháng chiến và chuyển sang các đề tài khác. Cùng năm, Trần Văn Cẩn vẽ Em Thuý, cũng là sơn dầu gam sáng.
Vì sao thiếu nữ trong tranh không nhìn người xem?
Hoạ sĩ chọn tư thế nghiêng đầu, mắt nhìn xuống về phía hoa để tạo một khoảnh khắc riêng tư, như người xem vô tình bắt gặp. Ánh mắt không đối diện khiến bức tranh mang không khí mơ màng, khác hẳn những chân dung nhìn thẳng mang tính đối thoại.
Tô Ngọc Vân là ai?
Ông là hoạ sĩ sơn dầu tiêu biểu của thế hệ đầu học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, sinh năm 1906 và mất năm 1954 trong kháng chiến. Ông phụ trách trường mỹ thuật ở chiến khu Việt Bắc, để lại nhiều tranh sơn dầu và ký hoạ, và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh.
Có phải bức tranh là Bảo vật quốc gia không?
Danh sách Bảo vật quốc gia được công bố theo từng đợt. Nếu cần biết chắc một tác phẩm cụ thể đã được công nhận hay chưa, hãy tra quyết định công nhận chính thức hoặc thông tin của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, vì các trang chép lại thường nhầm giữa những bức thiếu nữ của cùng hoạ sĩ.
Thiếu nữ bên hoa huệ khác Thiếu nữ bên hoa sen thế nào?
Hai bức cùng của Tô Ngọc Vân, cùng đề tài thiếu nữ bên hoa, vẽ cách nhau khoảng một năm. Bức hoa huệ gam trắng sáng, một đường nghiêng mềm; bức hoa sen có không khí và gam màu khác. So hai bức giúp thấy hoạ sĩ chọn loài hoa như một phần tính cách của nhân vật.