Trần nhà nguyện Sistine ở Vatican là bích hoạ (fresco) Michelangelo vẽ trong khoảng 1508–1512, phủ khoảng năm trăm mét vuông trên vòm trần cao khoảng hai mươi mét, với hơn ba trăm nhân vật. Ở giữa là chín ô kể các tích trong sách Sáng Thế, từ tách ánh sáng khỏi bóng tối đến câu chuyện ông Noah; quanh đó là các nhà tiên tri và các nữ tiên tri ngồi trên ngai, những hình người ở bốn góc khung, và cả một bộ khung kiến trúc vẽ giả khiến trần phẳng như có gờ, có cột, có bậc.
Hình ảnh nổi tiếng nhất — hai bàn tay gần chạm nhau trong cảnh Sáng tạo Adam — chỉ là một ô trong chín ô. Bài này đưa bạn cách đọc toàn bộ trần như một công trình kiến trúc vẽ bằng màu, giải thích kỹ thuật bích hoạ, sửa vài hiểu lầm quen thuộc (như chuyện Michelangelo nằm ngửa vẽ), và gợi ý cách nhìn trong vài phút đứng giữa nhà nguyện đông người.
Một trần nhà phẳng được vẽ thành công trình kiến trúc
Trần nhà nguyện thực chất là một vòm cuốn hơi dẹt, bên dưới có các ô cửa sổ và những mảng tường cong hình tam giác giữa cửa sổ. Michelangelo không vẽ tranh lên đó như dán từng bức lên trần. Ông vẽ trước một bộ khung kiến trúc giả: gờ đá, dầm ngang, bệ ngồi, cột nhỏ, tất cả bằng màu, với bóng đổ giả như có thật. Bộ khung này chia trần thành những ô có trật tự, và người, cảnh được đặt vào đúng chỗ trong khung.
Nhìn từ sàn, bạn sẽ thấy ba dải song song chạy dọc nhà nguyện. Dải giữa là chín ô cảnh, xen kẽ ô lớn và ô nhỏ. Hai bên là dãy ngai lớn, mỗi ngai có một nhà tiên tri hoặc nữ tiên tri ngồi, kích thước lớn hơn hẳn người trong các ô cảnh. Dưới cùng, sát cửa sổ, là các ô vòm bán nguyệt và các mảng tam giác vẽ tổ tiên trong gia phả cổ — mảng tối hơn, ít người để ý.
Ở bốn góc mỗi ô nhỏ là những thanh niên khoả thân ngồi trên bệ, tay cầm dải lụa đỡ các huy chương giả đồng. Đây là phần Michelangelo thể hiện sở trường giải phẫu học nghệ thuật: mỗi người một tư thế xoay khác nhau, như một bộ bài tập về hình thể chuyển động. Chúng không kể chuyện mà làm nhịp cho cả trần, như các khuôn nhạc đệm xen giữa các đoạn chính.
Chín ô giữa trần: đọc từ phía bàn thờ ra cửa
Chín ô chia thành ba nhóm ba: tạo dựng thế giới, tạo dựng con người, và câu chuyện ông Noah. Thứ tự dưới đây là thứ tự câu chuyện, bắt đầu từ phía bức tường bàn thờ:
| Thứ tự | Cảnh | Cỡ ô | Nhìn gì |
|---|---|---|---|
| 1 | Tách ánh sáng khỏi bóng tối | Nhỏ | Một hình người xoắn mình giữa vùng sáng tối, nhìn từ dưới lên theo góc rất gắt |
| 2 | Tạo dựng mặt trời, mặt trăng | Lớn | Cùng một nhân vật xuất hiện hai lần trong một ô: lao tới và bay đi |
| 3 | Tách nước khỏi đất | Nhỏ | Nhân vật lao thẳng về phía người xem, phối cảnh thu ngắn |
| 4 | Sáng tạo Adam | Lớn | Adam nằm uể oải trên sườn đồi, cánh tay giơ ra; đối diện là hình tượng Đấng Sáng tạo trong một khối áo choàng đỏ cùng nhiều hình người; khoảng trống giữa hai ngón tay |
| 5 | Tạo dựng Eva | Nhỏ | Ô nằm đúng giữa trần |
| 6 | Cám dỗ và bị đuổi khỏi vườn | Lớn | Hai cảnh trong một ô, ngăn bởi thân cây ở giữa; so dáng người trước và sau |
| 7 | Lễ dâng của Noah | Nhỏ | Nhóm người quanh bàn lễ |
| 8 | Đại hồng thuỷ | Lớn | Rất nhiều người nhỏ, đông đúc — ô vẽ đầu tiên |
| 9 | Noah say rượu | Nhỏ | Ô gần cửa vào nhất |
Một điều thú vị: Michelangelo vẽ theo thứ tự ngược với câu chuyện, bắt đầu từ các ô về Noah ở phía cửa. Giữa chừng, khi giàn giáo được tháo một nửa, lần đầu ông nhìn thấy từ sàn những gì mình đã vẽ và nhận ra người trong ô quá nhỏ, quá đông để đọc được từ xa hai mươi mét. Nửa sau trần, phía bàn thờ, vì thế có ít nhân vật hơn, to hơn, đơn giản hơn. So ô Đại hồng thuỷ đông đúc với ô Tách ánh sáng khỏi bóng tối chỉ một hình người, bạn sẽ thấy một hoạ sĩ học ngay trên công trình của mình.
Kỹ thuật bích hoạ: vẽ khi vữa còn ướt
Bích hoạ là kỹ thuật vẽ màu pha nước lên lớp vữa vôi còn ướt. Khi vữa khô, phản ứng với không khí tạo thành một lớp tinh thể giữ màu lại bên trong bề mặt tường, nên màu rất bền. Cái khó là thời gian: mỗi ngày người thợ chỉ trát một mảng vữa vừa đủ vẽ xong trước khi khô, gọi là "phần ngày". Phần nào chưa kịp vẽ phải cạo bỏ. Nhìn kỹ dưới ánh sáng xiên, các nhà bảo tồn đếm được ranh giới các phần ngày trên trần, như những mảnh ghép.
Để chuyển hình từ bản vẽ lên trần, Michelangelo và các phụ tá dùng hình vẽ khổ thật trên giấy, áp lên vữa ướt rồi rạch theo nét hoặc rắc bột than qua các lỗ châm dọc nét. Ở một số chỗ trên trần vẫn còn thấy vết rạch hoặc chấm than nếu được nhìn gần trong các đợt trùng tu.
Michelangelo vốn coi mình là nhà điêu khắc, và ông từng nói vẽ không phải nghề của mình. Nhưng chính con mắt điêu khắc làm nên trần Sistine: các nhân vật được dựng khối như tượng, cơ bắp và xoắn người như tạc vào đá, và màu sắc dùng để làm nổi khối hơn là để tả chất liệu. Trên ngai phía bức tường bàn thờ, nhà tiên tri Jonah ngả người ra sau, trong khi mặt trần nơi ông được vẽ lại cong về phía trước — một thành tựu phối cảnh thu ngắn từng làm người đương thời kinh ngạc.
Hiểu lầm phổ biến về trần Sistine
Một vài câu chuyện bạn sẽ gặp, và điều thực tế:
- "Michelangelo nằm ngửa trên giàn giáo để vẽ": ông đứng trên giàn giáo do chính mình thiết kế, ngửa cổ và uốn lưng ra sau. Trong một bài thơ gửi bạn, ông tự tả cảnh râu chĩa lên trời, gáy dính vào lưng, sơn nhỏ giọt lên mặt — hình ảnh đau mỏi rất thật, nhưng không phải nằm.
- "Ông vẽ một mình": ông có phụ tá chuẩn bị vữa, nghiền màu, chuyển hình và vẽ những phần phụ, nhất là giai đoạn đầu. Nhưng các nhân vật chính và phần lớn trần là tay ông.
- "Trần và bức Phán xét cuối cùng vẽ cùng lúc": bức tường bàn thờ được vẽ hơn hai mươi năm sau, trong khoảng 1536–1541, với phong cách khác hẳn.
- "Hình tượng Đấng Sáng tạo được vẽ trong một bộ não": một bài báo năm 1990 của một bác sĩ đưa ra giả thuyết rằng khối áo choàng và các hình người trong ô Sáng tạo Adam có hình dạng giống mặt cắt não người. Ý tưởng hấp dẫn, nhưng vẫn là giả thuyết, không có tư liệu nào cho thấy Michelangelo có chủ đích như vậy.
- "Hai ngón tay chạm vào nhau": trong ô Sáng tạo Adam, hai ngón trỏ không chạm. Giữa chúng là một khoảng trống nhỏ, và chính khoảng trống ấy tạo nên sức căng của cả cảnh — khoảnh khắc ngay trước khi sự sống được trao. Nhiều bản in lại, bản chế cắt sát hai bàn tay làm người xem quên rằng ngón tay của Adam còn buông lơi, chưa hề vươn hết.
- "Nhà nguyện chỉ là một phòng bảo tàng": ngoài giờ tham quan, đây vẫn là nhà nguyện đang được sử dụng, và là nơi các hồng y họp kín để bầu giáo hoàng. Những lúc ấy nhà nguyện đóng cửa với khách — một lý do nữa để kiểm lịch trước khi đi.
- "Màu sắc vốn trầm tối": trước đợt trùng tu 1980–1994, trần tối và ngả nâu vì muội nến, keo và lớp sơn phủ đời sau. Sau khi làm sạch, màu hiện ra tươi sáng, có cả những mảng màu chuyển sắc mạnh mà ít ai ngờ — điều từng gây tranh cãi lớn trong giới chuyên môn.
Cách nhìn trong vài phút giữa nhà nguyện đông người
Nhà nguyện Sistine nằm cuối lộ trình của Bảo tàng Vatican, thường rất đông, có nhân viên nhắc giữ yên lặng và không chụp ảnh. Thời gian bạn có để ngẩng đầu thường không dài, vì vậy:
- Đọc bài trước khi vào: trong nhà nguyện không có bảng giải thích; người đã biết bố cục sẽ thấy gấp nhiều lần người chưa biết.
- Tìm chỗ đứng sát tường hoặc ghế băng dọc hai bên: ngồi xuống nếu có chỗ — ngẩng cổ lâu rất mỏi, và đây chính là cảm giác của Michelangelo, chỉ là ít hơn nhiều.
- Nhìn tổng thể trước: tìm ba dải song song — ô cảnh giữa, ngai tiên tri hai bên, ô vòm sát cửa sổ.
- Rồi tìm ba ô: Sáng tạo Adam ở khoảng giữa trần lệch về phía bàn thờ; Đại hồng thuỷ gần cửa; Tách ánh sáng khỏi bóng tối ngay trên bàn thờ.
- Nhìn một nhà tiên tri thật kỹ: chọn Jonah phía bàn thờ để thấy phối cảnh thu ngắn, hoặc một nữ tiên tri ở hai bên để thấy cách xoắn người.
- Hạ mắt xuống tường: dãy bích hoạ trên tường dọc hai bên do Botticelli, Perugino, Ghirlandaio và các hoạ sĩ khác vẽ từ những năm 1480, trước Michelangelo, thường bị lãng quên dù cũng là kiệt tác.
- Cuối cùng, quay về phía bàn thờ: nhìn bức Phán xét cuối cùng để so một Michelangelo hai mươi năm sau.
Một ống nhòm nhỏ giúp rất nhiều, nếu quy định cho phép mang vào. Ăn mặc kín vai và gối theo quy định của khu Vatican. Lịch mở cửa và quy định thay đổi theo mùa, hãy kiểm thông tin hiện hành.
Đợt trùng tu 1980–1994: một trần nhà "mới"
Trong gần năm thế kỷ, trần nhà nguyện hứng muội nến, bụi và nhiều lớp keo động vật mà các thế hệ trước quét lên với ý định làm màu tươi lại — nhưng keo ngả màu và kéo màu tối đi. Đợt trùng tu bắt đầu năm 1980, kéo dài tới năm 1994 nếu tính cả bức Phán xét cuối cùng, được một đài truyền hình Nhật Bản tài trợ đổi lấy quyền ghi hình.
Kết quả khiến nhiều người choáng: màu da sáng, áo choàng hồng, lục, vàng tươi; bóng đổ chuyển sắc mạnh thay vì nâu đen. Một nhóm học giả cho rằng các nhà phục chế đã tẩy mất lớp phủ cuối do chính Michelangelo thêm vào để làm dịu màu; nhóm khác, cùng các nhà phục chế, cho rằng những gì bị tẩy chỉ là chất bẩn đời sau. Tranh luận chưa bao giờ dứt hẳn.
Với người ngắm hôm nay, điều quan trọng là biết rằng hình ảnh trần Sistine trong các sách in trước những năm 1980 trông tối và trầm hơn nhiều. Khi so ảnh cũ và mới, đừng nghĩ rằng một trong hai là "sai màu": bạn đang thấy hai trạng thái của cùng một bề mặt, và một cuộc tranh luận chuyên môn về việc thế nào là "nguyên bản".
Câu hỏi thường gặp
Michelangelo vẽ trần nhà nguyện Sistine mất bao lâu?
Khoảng bốn năm, từ năm 1508 đến năm 1512, với một quãng gián đoạn khi giàn giáo được chuyển sang nửa sau. Đó là bốn năm làm việc trên giàn giáo cao khoảng hai mươi mét, trong điều kiện ánh sáng hạn chế và thời tiết khắc nghiệt của mùa đông Roma.
Ai đặt Michelangelo vẽ trần?
Giáo hoàng Julius II, người cũng đặt ông làm một lăng mộ đồ sộ. Ý tưởng ban đầu chỉ là mười hai nhân vật trên nền trang trí hình học. Michelangelo thuyết phục để được làm một chương trình lớn hơn rất nhiều, dẫn tới bố cục hơn ba trăm nhân vật như ngày nay.
Cảnh Sáng tạo Adam nằm ở đâu trên trần?
Đó là ô lớn thứ tư tính từ phía bức tường bàn thờ, gần giữa trần. Nhiều người đến lần đầu khó tìm vì nó nhỏ hơn hình dung và nằm giữa nhiều ô khác. Dùng vị trí các ngai tiên tri hai bên làm mốc sẽ dễ tìm hơn.
Có được chụp ảnh trong nhà nguyện Sistine không?
Quy định hiện hành thường không cho chụp ảnh và quay phim trong nhà nguyện, nhân viên sẽ nhắc. Quy định này có lý do cả về bảo quản lẫn bản quyền hình ảnh lịch sử từ đợt trùng tu. Hãy kiểm quy định khi đi, và chuẩn bị nhìn bằng mắt thay vì bằng máy.
Vì sao các nhân vật trên trần trông cơ bắp như vậy?
Michelangelo trước hết là nhà điêu khắc, ông nghiên cứu giải phẫu cơ thể người rất kỹ và dựng hình như tạc tượng. Thân hình xoắn vặn, cơ bắp rõ là cách ông thể hiện sức sống và chuyển động. Ngay cả các nhân vật nữ tiên tri cũng có thân hình khoẻ, phản ánh lối dựng hình này.
Trần Sistine khác bức Phán xét cuối cùng thế nào?
Trần được vẽ khi Michelangelo ngoài ba mươi tuổi, đầy trật tự và chia ô rõ ràng. Bức Phán xét cuối cùng trên tường bàn thờ vẽ khi ông đã ngoài sáu mươi, không có khung chia, hàng trăm thân người xoáy quanh một trung tâm. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy hai giai đoạn rất khác của cùng một nghệ sĩ.