Tràng An và Tam Cốc ngắm trên thuyền: chọn tuyến, chọn mùa và nhìn gì khi qua hang

Cách ngắm Tràng An và Tam Cốc đúng nhất là ngồi đò: thuyền đi trên mặt nước giữa những ngọn núi đá vôi dựng đứng, rồi chui qua các hang xuyên thuỷ dưới lòng núi. Tam Cốc đẹp nhất vào mùa lúa chín hai bên sông Ngô Đồng, thường cuối tháng 5 đến đầu tháng 6; Tràng An đẹp quanh năm nhờ mặt nước rộng và nhiều hang, đáng đi nhất vào buổi sáng sớm những ngày trời trong.

Cả hai nằm ở tỉnh Ninh Bình, thuộc Quần thể danh thắng Tràng An, di sản hỗn hợp được UNESCO ghi danh. Bài này không nói về hồ sơ di sản mà nói về chuyện ngồi trên thuyền thì nhìn gì: vì sao núi mọc lên giữa đồng, chọn tuyến nào, đi mùa nào, giờ nào, và khi thuyền chui vào hang tối thì để ý những chi tiết gì.

Vì sao núi đá vôi lại mọc lên giữa đồng nước

Ninh Bình là một trong những ví dụ đẹp nhất ở Việt Nam về địa hình karst dạng tháp. Từ rất lâu, nơi đây là một khối đá vôi lớn. Nước mưa và nước ngầm hoà tan đá dọc theo các khe nứt, mở rộng dần thành thung lũng, phần đá còn lại đứng thành những khối núi tách rời, vách gần như thẳng đứng. Khi mực nước biển trong quá khứ dâng lên và rút xuống, vùng trũng giữa núi bị ngập, bồi đắp, tạo nên những đồng nước và lòng sông như hôm nay.

Dưới chân núi, nước tiếp tục khoét sâu tạo các hang xuyên thuỷ: hang có nước chảy từ bên này núi sang bên kia, đủ rộng cho một chiếc đò đi qua. Đó là thứ khiến chuyến đò ở đây khác các chuyến đò sông thông thường: bạn không chỉ đi giữa núi, mà còn đi xuyên qua núi.

Ở một số hang trong vùng, các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu vết cư trú của người tiền sử, cùng các lớp vỏ ốc, xương động vật. Những dấu vết này cho thấy con người đã sống quanh vùng núi đá này qua những giai đoạn mực nước thay đổi. Khi thuyền đi qua những vách hang thấp, hãy nghĩ rằng nước đã đứng ở những mức khác hẳn so với hôm nay.

Đá vôi ở đây sáng màu, nhưng bề mặt vách núi lại loang lổ đen, xám, có chỗ ngả cam. Đó là do rêu, địa y, tảo và các khoáng chất lắng lại theo đường nước chảy trên vách. Nhờ những mảng màu này, cùng một ngọn núi trông khác hẳn lúc sáng và lúc chiều: nắng xiên làm nổi các vệt dọc, trời âm u thì cả vách chìm vào một màu xám xanh dịu.

Tràng An hay Tam Cốc: khác nhau ở đâu

Hai nơi thường bị gộp làm một, nhưng trải nghiệm trên thuyền khá khác nhau. Bảng dưới giúp chọn theo điều bạn muốn ngắm.

Nếu chỉ có một buổi: muốn cảm giác “đi trong lòng núi” thì chọn Tràng An; muốn màu lúa và sự gần gũi với đời sống thì chọn Tam Cốc vào đúng mùa. Hai nơi cách nhau không xa, có thể đi cả hai trong một ngày nếu khởi hành sớm. Lộ trình và quy định cụ thể của từng tuyến nên kiểm theo thông tin ban quản lý hiện hành.

Ngồi trên thuyền, nhìn gì

Đường mép nước trên vách núi. Sát mặt nước, vách đá thường bị khoét lõm vào thành một rãnh ngang, gọi là ngấn nước. Đó là nơi nước và sóng nhỏ hoà tan, mài mòn đá lâu ngày. Một số vách còn thấy những ngấn cũ cao hơn mặt nước hiện tại, dấu vết của thời mực nước khác.

Rêu và cây trên vách. Vách đá vôi có những vệt đen, xanh, cam dọc theo đường nước rỉ. Cây bám vào khe, rễ chảy dài xuống như rèm. Nhìn kỹ sẽ thấy cả những con dê núi ở chỗ cao, nếu may mắn.

Bóng núi trên nước. Sáng sớm khi mặt nước lặng, bóng núi in xuống trọn vẹn; chỉ cần nhìn xuống mặt nước thay vì ngẩng lên là thấy một cảnh khác.

Cửa hang khi thuyền ra. Lúc thuyền đi trong hang tối rồi ra cửa bên kia, cửa hang là một khung sáng bao quanh cảnh núi ngoài trời. Ngồi im, nhìn khung sáng ấy lớn dần: đó là khoảnh khắc đẹp nhất của cả chuyến.

Đôi chân người lái đò ở Tam Cốc. Nhiều người lái đò chèo bằng chân để hai tay rảnh, một kỹ thuật lâu năm của vùng này. Chú ý mà không chĩa máy quá sát.

Khi thuyền chui qua hang tối

Các hang xuyên thuỷ có trần thấp, có hang người ngồi trên thuyền phải cúi đầu. Bên trong tối, chỉ có ánh sáng từ hai đầu hang và đôi khi là đèn chiếu sáng. Khi mắt quen với bóng tối, bạn sẽ thấy thạch nhũ rủ xuống từ trần, những giọt nước nhỏ đều trên mặt nước, và nghe được tiếng mái chèo vọng lại trong lòng núi.

Không khí trong hang mát hơn hẳn bên ngoài, mùa hè có cảm giác như bước vào một căn phòng lạnh. Nước nhỏ từ trần là nước đã thấm qua lớp đá phía trên, mang theo canxi hoà tan; khi giọt nước tiếp xúc với không khí hang, một phần canxi lắng lại, đó là cách thạch nhũ lớn dần, rất chậm qua thời gian dài.

Ngồi giữa thuyền, giữ tay trong lòng thuyền, không với ra chạm vách hay thạch nhũ: vừa tránh trầy tay, vừa giữ cho đá không bị bám dầu và bụi. Trẻ em nên ngồi giữa người lớn. Nếu bạn sợ chỗ tối, hẹp, hãy chọn tuyến có hang ngắn hơn và báo trước với người lái đò.

Một hiểu lầm phổ biến là nghĩ thuyền nào, tuyến nào cũng qua cùng một loạt hang. Mỗi tuyến ở Tràng An đi qua những hang khác nhau, độ dài và độ thấp của trần cũng khác; Tam Cốc thì đi và về trên cùng một dòng sông, qua lại ba hang. Người muốn nhiều hang nên hỏi rõ tuyến trước khi xuống thuyền, còn người ngại không gian hẹp thì nên chọn tuyến ngắn.

Một tình huống thường gặp: đang ở giữa hang thì thuyền phía trước dừng lại vì chỗ hẹp. Người lái đò sẽ giữ thuyền bằng cách tì mái chèo vào vách. Lúc ấy chỉ cần ngồi yên, không đưa tay ra đẩy vách giúp; vách có thể sắc, tay dễ bị kẹt giữa mạn thuyền và đá.

Mùa và giờ trên sông nước Ninh Bình

Lịch dưới đây là xu hướng thường gặp; mùa lúa và mực nước lệch theo từng năm.

Giữa trưa là thời điểm kém nhất cả về ánh sáng lẫn cái nóng trên mặt nước. Nếu đi vào mùa hè, chọn chuyến đầu ngày hoặc cuối chiều; nếu đi vào mùa mưa, theo dõi thông báo về mực nước, vì khi nước lên, thuyền có thể không qua được hang thấp.

Nhìn từ trên cao: Hang Múa và các điểm leo

Ngồi đò cho thấy núi từ dưới lên, còn muốn hiểu bố cục của cả vùng thì phải nhìn từ trên xuống. Gần Tam Cốc có Hang Múa, nơi có lối bậc đá dẫn lên đỉnh một ngọn núi. Từ trên đó, bạn thấy sông Ngô Đồng uốn quanh những cánh đồng và ngọn núi, thấy rõ hình ảnh “núi mọc giữa đồng” mà đi thuyền chỉ cảm được từng đoạn.

Đường lên có nhiều bậc, dốc, đá có thể trơn sau mưa. Nên leo vào sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước, đi giày bám và tránh lúc nắng gắt. Trên đỉnh có những mỏm đá hẹp; đừng bước qua lan can hay đứng sát mép chỉ để có tấm ảnh. Mùa lúa chín, nhìn từ trên cao xuống là lúc thấy rõ các thửa ruộng vàng xen dòng sông xanh.

Quanh Tràng An cũng có những điểm cao khác cho góc nhìn tương tự. Dù chọn điểm nào, nên dành thời gian đứng lại sau khi leo, chờ hơi thở đều, rồi mới nhìn kỹ: lúc ấy mới phân biệt được các lớp núi gần xa, lớp xa nhạt dần trong sương.

Một tình huống hay gặp: lên tới đỉnh vào ngày mù, các lớp núi phía xa chìm hết trong sương khói. Đừng vội xuống; ngồi chờ một lúc, khi nắng làm tan bớt lớp mù hoặc có gió đổi hướng, các lớp núi hiện ra dần, từ gần đến xa, mỗi lớp nhạt hơn một chút. Đó là kiểu cảnh chỉ người chịu ngồi lại mới thấy.

Ứng xử trên thuyền và ở di sản

Mỗi ngày có rất nhiều đò chạy trên cùng dòng nước. Vài điều giúp chuyến đi dễ chịu cho mình và cho người làm nghề:

• Mặc áo phao theo yêu cầu; ngồi đúng chỗ, không đứng hay đổi chỗ khi thuyền đang đi.
• Không thả rác, kể cả vỏ chai, túi ni lông; đồ rơi xuống nước là đi theo dòng vào hang.
• Không bẻ cành, hái cây trên vách; không chạm, không khắc lên vách hang.
• Người lái đò làm việc vất vả dưới nắng; nói chuyện lịch sự, hỏi trước nếu muốn dừng lâu ở đâu đó.
• Không ép người bán hàng trên thuyền; nếu không mua, từ chối nhẹ nhàng.
• Flycam ở khu di sản cần xin phép bay theo quy định hiện hành và theo quy chế của ban quản lý.
• Giữ giọng nói vừa phải trong hang và ở những đoạn sông vắng; tiếng ồn vọng rất xa trên mặt nước, làm mất cái tĩnh mà người đi sau cũng đến để tìm.

Nhiều người lái đò là nông dân trong vùng, chèo đò xen với làm ruộng. Cách tôn trọng nghề của họ là ngồi yên, không giục, không yêu cầu đi sát vách để chụp, và cảm ơn khi lên bờ.

Các quy định về tuyến thuyền, giờ chạy, số người mỗi thuyền do ban quản lý ban hành và có thể thay đổi; hãy kiểm thông tin hiện hành trước khi đi.

Câu hỏi thường gặp

Nên đi Tràng An hay Tam Cốc nếu chỉ có nửa ngày?

Nếu muốn trải nghiệm nhiều hang xuyên thuỷ và mặt nước rộng giữa vòng núi, chọn Tràng An. Nếu đi vào cuối tháng 5 đầu tháng 6, khi lúa chín, Tam Cốc cho cảnh lúa vàng hai bên sông rất riêng. Ngoài mùa lúa, nhiều người thấy Tràng An đa dạng hơn.

Đi thuyền ở Tràng An mất bao lâu?

Tuỳ tuyến được chọn, thời gian có thể từ vài tiếng trở lên vì thuyền đi chậm, có dừng ở một số điểm. Nên dành ít nhất nửa buổi và kiểm thông tin các tuyến của ban quản lý hiện hành, vì tuyến và thời lượng có thể điều chỉnh.

Đi Tràng An vào mùa mưa có sao không?

Mùa mưa, nước dâng có thể làm một số hang thấp không qua được, các tuyến có thể thay đổi tạm thời. Mưa phùn không ảnh hưởng nhiều, còn làm cảnh sương mờ đẹp; nhưng khi có cảnh báo mưa lớn, nên hoãn.

Có nên mang trẻ nhỏ đi thuyền qua hang không?

Được, nếu trẻ mặc áo phao vừa cỡ, ngồi giữa người lớn và được dặn trước rằng hang sẽ tối và thấp. Với trẻ sợ bóng tối, chọn tuyến có hang ngắn. Mang mũ và nước vì trên thuyền nắng gắt.

Ngắm lúa chín Tam Cốc lúc nào trong ngày đẹp nhất?

Sáng sớm cho ánh sáng mềm và ít đò hơn; chiều muộn cho màu lúa ấm và vách núi nổi khối. Giữa trưa nắng gắt, màu bạc và trên thuyền rất nóng. Nếu chỉ chọn một lần, nhiều người chọn chuyến đầu tiên trong ngày.

Vì sao một số hang có nước nhỏ giọt từ trần?

Đó là nước mưa đã thấm qua lớp đá vôi phía trên, mang theo canxi hoà tan. Khi nhỏ xuống trong không khí hang, một phần canxi lắng lại, góp phần tạo thạch nhũ. Nước này sạch về mặt tự nhiên, nhưng bạn không nên vươn tay ra chạm vào vách hay thạch nhũ.