Đêm đầy sao (The Starry Night) là tranh sơn dầu trên vải, khổ khoảng 74 × 92 cm, Vincent van Gogh vẽ tháng 6 năm 1889 khi đang ở trong một nhà dưỡng bệnh tại Saint-Rémy-de-Provence, miền nam nước Pháp; bản gốc ở Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại (MoMA), New York. Bức tranh ghép ba nguồn: khung cảnh đồi núi nhìn từ cửa sổ phòng ông lúc gần sáng, trí nhớ, và tưởng tượng — ngôi làng phía dưới và ngọn tháp nhà thờ không có trong khung cửa ấy theo cách tranh vẽ.
Thứ làm bức tranh khác mọi bức "trời sao" khác là nét cọ: dày, ngắn, chạy theo hình dạng của vật, khiến bầu trời chuyển động như nước chảy, còn cây bách bốc lên như ngọn lửa. Bài này giúp bạn đọc tranh theo từng vùng, hiểu bối cảnh ra đời mà không thần thoại hoá, và phân biệt nó với hai bức tranh đêm khác của Van Gogh hay bị nhầm.
Lộ trình mắt nhìn: năm vùng của bức tranh
Bức tranh được dựng trên những đường lớn rất rõ ràng. Nhìn lần lượt theo thứ tự dưới đây, bạn sẽ thấy cách Van Gogh dẫn mắt người xem:
- Cây bách bên trái: khối sẫm màu duy nhất kéo dài từ chân tới gần đỉnh tranh, như một ngọn lửa đen. Nó là đường dọc mạnh nhất, nối đất với trời. Ở miền nam nước Pháp, bách là cây hay trồng ở nghĩa trang; với Van Gogh, ông viết rằng mình thấy chúng đẹp như cột tháp Ai Cập.
- Vòng xoáy giữa trời: hai luồng xoắn quấn vào nhau ở trung tâm, như một con sóng cuộn. Nét cọ ở đây dài và cong hơn hẳn các vùng khác.
- Các vì sao và mặt trăng: mỗi ngôi sao là một tâm sáng có nhiều vòng quầng xung quanh, vẽ bằng những nét tròn đồng tâm. Góc trên bên phải là vầng trăng lưỡi liềm trong quầng sáng vàng cam — một mặt trăng không có trong thực tế đêm hôm ấy theo đúng hình dạng đó.
- Ngôi sao lớn gần cây bách: ngôi sao sáng to bên phải cây bách thường được cho là sao Mai (sao Kim). Trong một lá thư gửi em trai Theo, ông viết đã nhìn ra cửa sổ rất lâu trước khi mặt trời mọc, chỉ thấy ngôi sao buổi sáng, trông rất lớn.
- Ngôi làng và tháp nhà thờ: các mái nhà nhỏ vẽ bằng nét thẳng, ngắn, cửa sổ vàng ấm. Ngọn tháp nhà thờ nhọn và mảnh, giống tháp nhà thờ ở quê Hà Lan của ông hơn là tháp nhà thờ vùng Provence. Đây là vùng tĩnh nhất của tranh, đối lập với bầu trời động.
Nét cọ: thứ làm bầu trời chuyển động
Van Gogh không pha màu mịn rồi trải đều như tranh học viện. Ông đặt từng nét sơn dày riêng rẽ, nhiều chỗ lớp sơn nổi hẳn lên mặt vải — kỹ thuật thường gọi là vẽ đắp dày. Điều quan trọng hơn là hướng nét: ở bầu trời, nét chạy vòng theo vòng xoáy; ở núi, nét đi theo sườn đồi gợn sóng; ở cây bách, nét dựng đứng và uốn như lửa; ở làng, nét ngắn và thẳng. Mỗi vùng có "chữ viết tay" riêng, và chính sự thay đổi hướng nét tạo nên cảm giác chuyển động.
Màu sắc đặt cạnh nhau theo cặp tương phản: xanh lam đậm của trời đêm đứng cạnh vàng chanh của sao và trăng. Hai màu bổ túc làm nhau rực hơn. Ông cũng dùng những đường viền tối quanh nhiều mảng — thói quen học từ tranh khắc gỗ Nhật Bản mà ông say mê sưu tầm.
Năm 2024, một nhóm nhà khoa học công bố nghiên cứu phân tích kích thước và cách sắp xếp các nét cọ trong bầu trời của bức tranh, và cho rằng chúng có những tỉ lệ gần với quy luật của dòng chảy rối trong khí quyển. Kết quả thú vị, nhưng nên hiểu đúng: đó là phép đo hình ảnh trên tranh, không có nghĩa Van Gogh biết hay cố ý vẽ theo vật lý. Điều chắc chắn hơn là ông quan sát thiên nhiên rất kỹ và tìm được cách diễn tả chuyển động bằng nét cọ mà mắt người cảm thấy là "đúng".
Bối cảnh ra đời: tỉnh táo hơn những câu chuyện thường kể
Tháng 12 năm 1888 ở Arles, sau một cuộc khủng hoảng, Van Gogh tự cắt tai mình. Tháng 5 năm 1889, ông tự nguyện vào nhà dưỡng bệnh Saint-Paul-de-Mausole ở Saint-Rémy, cách Arles không xa. Ông được dùng một phòng ngủ có cửa sổ nhìn về phía đông ra cánh đồng lúa mì có tường bao và dãy đồi phía xa, và thêm một phòng ở tầng dưới làm xưởng vẽ.
Ông không vẽ Đêm đầy sao ngoài trời, ngay dưới bầu trời đêm. Nhiều khả năng ông vẽ trong xưởng vào ban ngày, dựa trên những quan sát qua cửa sổ, các phác thảo và trí nhớ. Ngôi làng được thêm vào và dịch chuyển cho hợp bố cục. Đó là lý do bức tranh vừa có thật vừa không có thật: nó là cảm nhận về một đêm, không phải bản ghi một đêm.
Một hiểu lầm phổ biến là Van Gogh vẽ bức tranh "trong cơn điên". Thư từ của ông cho thấy những giai đoạn phát bệnh khiến ông không vẽ được; ông vẽ trong những quãng tỉnh táo, với ý thức rất rõ về màu sắc và bố cục. Ông viết nhiều về kỹ thuật, về hội hoạ của bạn bè, về cách diễn đạt thiên nhiên. Bản thân ông không coi Đêm đầy sao là bức thành công nhất của mình; danh tiếng của nó chủ yếu đến sau khi ông mất.
Một năm ở Saint-Rémy: Đêm đầy sao giữa những bức cùng thời
Đêm đầy sao không phải một bức đơn độc. Trong khoảng một năm ở Saint-Rémy, từ tháng 5 năm 1889 tới tháng 5 năm 1890, Van Gogh vẽ rất nhiều — các thống kê thường được dẫn nói tới khoảng một trăm rưỡi bức tranh, chưa kể phác thảo. Đặt Đêm đầy sao cạnh những bức cùng thời giúp ta thấy nó thuộc về một chuỗi suy nghĩ liên tục chứ không phải một cơn bộc phát.
Ngay những tuần đầu, ông vẽ Hoa diên vĩ trong vườn nhà dưỡng bệnh — nay ở bảo tàng Getty, Los Angeles — với những đường viền rõ, mảng màu phẳng, rất gần tranh khắc gỗ Nhật. Mùa hè năm đó, cây bách trở thành đề tài ám ảnh: ông vẽ cánh đồng lúa mì với cây bách nhiều lần, có bản ở Phòng trưng bày Quốc gia London và bản ở Bảo tàng Metropolitan New York. Trong các bức ấy, nét cọ xoắn của mây, của tán bách, của sườn đồi cũng xuất hiện, chỉ là dưới ánh sáng ban ngày.
Những tháng không được ra ngoài, ông chép lại tranh in của các hoạ sĩ ông ngưỡng mộ, nhất là Jean-François Millet, "dịch" chúng sang màu sắc của mình. Việc chép này cho thấy ông vẫn đặt kỹ thuật lên hàng đầu: tập lại bố cục, tập màu, như một nhạc công tập bản nhạc người khác viết.
Tháng 5 năm 1890, ông rời Saint-Rémy lên Auvers-sur-Oise gần Paris, và mất vào cuối tháng 7 năm đó. Nhìn cả chặng, Đêm đầy sao là điểm nơi các thử nghiệm về nét cọ có hướng, màu tương phản và cây bách gặp nhau trong một khung cảnh không hoàn toàn có thật — có lẽ vì thế nó chứa nhiều Van Gogh hơn bất kỳ bức nào khác.
Ba bức tranh đêm của Van Gogh hay bị nhầm
Khi tìm "tranh đêm đầy sao", bạn sẽ gặp ít nhất ba bức khác nhau. Phân biệt nhanh:
| Tên tranh | Vẽ ở đâu, khi nào | Đặc điểm nhận biết | Bản gốc ở |
|---|---|---|---|
| Đêm đầy sao (The Starry Night) | Saint-Rémy, tháng 6/1889 | Bầu trời xoáy, cây bách lớn bên trái, làng nhỏ, trăng lưỡi liềm | MoMA, New York |
| Đêm đầy sao trên sông Rhône | Arles, tháng 9/1888 | Mặt sông phản chiếu đèn khí vàng, đôi tình nhân dưới tiền cảnh, chòm Đại Hùng trên trời, không có xoáy | Bảo tàng Orsay, Paris |
| Hiên quán cà phê về đêm | Arles, tháng 9/1888 | Mái hiên vàng rực dưới đèn, phố lát đá, trời xanh đậm lấm tấm sao | Bảo tàng Kröller-Müller, Hà Lan |
Hai bức vẽ ở Arles được vẽ trực tiếp ngoài trời, buổi tối, với ánh đèn thật. Đêm đầy sao vẽ ở Saint-Rémy thì tưởng tượng nhiều hơn và căng thẳng hơn. Đặt ba bức cạnh nhau, bạn thấy rõ chặng đường của ông trong chưa đầy một năm: từ quan sát sang diễn tả.
Những chi tiết người xem vội hay bỏ qua
Ảnh in và hàng hoá đã làm bức tranh trở nên quá quen. Đứng trước bản gốc, hãy tìm những thứ ảnh in thường làm mất:
- Mặt vải lộ ra: ở nhiều chỗ, nhất là quanh làng và chân đồi, lớp sơn mỏng hoặc chừa trống để thấy sắc vải nền — điều không thấy trên ảnh in.
- Gờ sơn bắt sáng: đứng lệch sang một bên, ánh đèn phòng trưng bày làm các gờ sơn dày ở bầu trời sáng lên như những đường kim loại.
- Nhiều sắc xanh: trời đêm không phải một màu xanh mà là xanh lam, xanh lục, xanh tím, có cả nét trắng; ảnh in thường gộp chúng thành một màu.
- Đường chân đồi: dãy đồi gợn sóng được viền bằng nét sẫm, chạy song song với vòng xoáy trên trời — đất và trời "vang vọng" nhau.
- Kích thước: tranh không lớn. Đứng ở khoảng cách một sải tay, bạn có thể bao quát toàn bộ, điều làm nó trở nên riêng tư hơn bạn tưởng.
Xem bản gốc ở MoMA
Bức tranh thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York từ năm 1941 và thường được trưng bày trong các phòng tranh cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20. Đây là một trong những tác phẩm đông người xem nhất bảo tàng; phòng trưng bày cụ thể và lịch trưng bày có thể thay đổi, đôi khi tranh được cho mượn triển lãm, nên hãy kiểm thông tin hiện hành trước khi đi.
Để có khoảng trống, chọn đầu giờ mở cửa hoặc các ngày trong tuần. Khi đã đứng trước tranh, đừng chỉ đứng chính diện: lùi ra xa vài bước để thấy bố cục, rồi tiến lại gần và đứng lệch sang bên để thấy gờ sơn, như một người xem lần lượt bức tranh và vật thể.
Nếu đi châu Âu, Bảo tàng Van Gogh ở Amsterdam không có bức này nhưng có bộ sưu tập lớn nhất tranh và thư của ông, giúp hiểu chặng đường dẫn tới nó. Nhà dưỡng bệnh ở Saint-Rémy vẫn tồn tại và có khu vực dành cho người đến tìm hiểu về thời gian ông ở đó — đứng trước khung cửa sổ, bạn sẽ thấy cánh đồng và dãy đồi, nhưng không có ngôi làng, như bức tranh đã gợi ý.
Câu hỏi thường gặp
Đêm đầy sao được vẽ ở đâu?
Ở nhà dưỡng bệnh Saint-Paul-de-Mausole tại Saint-Rémy-de-Provence, miền nam nước Pháp, vào tháng 6 năm 1889. Khung cảnh đồi núi lấy từ cửa sổ phòng ngủ của Van Gogh nhìn về phía đông, còn ngôi làng và ngọn tháp nhà thờ là phần ông thêm vào và sắp xếp lại từ trí nhớ, tưởng tượng.
Có bao nhiêu ngôi sao trong bức tranh?
Thường được đếm là mười một ngôi sao cộng với vầng trăng lưỡi liềm ở góc trên bên phải. Ngôi sao sáng lớn gần cây bách được nhiều người cho là sao Kim, vì Van Gogh có nhắc trong thư rằng ông thấy ngôi sao buổi sáng trông rất lớn qua cửa sổ.
Van Gogh có bán được bức Đêm đầy sao không?
Không. Lúc sinh thời, ông bán được rất ít tranh. Bức tranh được gửi về cho em trai Theo, sau đó qua tay gia đình và các nhà sưu tầm, rồi vào bộ sưu tập của MoMA năm 1941. Danh tiếng lớn của nó chủ yếu hình thành trong thế kỷ 20.
Đêm đầy sao thuộc trường phái nào?
Bức tranh thường được xếp vào giai đoạn hậu ấn tượng: Van Gogh học từ cách dùng màu và nét cọ của các hoạ sĩ ấn tượng, nhưng đi xa hơn ở việc diễn tả cảm xúc, dùng màu tương phản mạnh và nét cọ có hướng. Nó cũng ảnh hưởng tới các hoạ sĩ biểu hiện đầu thế kỷ 20.
Cây bách trong tranh có ý nghĩa gì?
Bách là cây quen thuộc ở Provence và thường trồng trong nghĩa trang, nên nhiều người đọc nó như biểu tượng của cái chết hoặc sự nối kết giữa đất và trời. Van Gogh trong thư lại nói nhiều về vẻ đẹp đường nét và màu xanh đặc biệt của bách. Nên coi các diễn giải biểu tượng là gợi ý, không phải đáp án.
Có phải Van Gogh vẽ bức tranh này ban đêm ngoài trời không?
Không. Hai bức tranh đêm vẽ ở Arles năm 1888 được vẽ ngoài trời buổi tối, nhưng Đêm đầy sao ở Saint-Rémy nhiều khả năng được vẽ trong xưởng vào ban ngày, dựa trên quan sát qua cửa sổ lúc trước bình minh, phác thảo và trí nhớ. Đó là lý do bức tranh có nhiều phần tưởng tượng.