Tiếng thét (tiếng Na Uy: Skrik) không phải một bức tranh mà là một mô-típ Edvard Munch thể hiện nhiều lần: hai bản màu năm 1893 (một bản tempera và phấn sáp trên bìa cứng, một bản phấn sáp), một bản phấn màu năm 1895, một bản tempera thường được xếp vào khoảng năm 1910, cùng bản in thạch bản đen trắng năm 1895. Và nhân vật trong tranh nhiều khả năng không hét: Munch kể ông cảm thấy "một tiếng thét vô tận xuyên qua thiên nhiên" — người trong tranh đang ôm đầu, bịt tai trước tiếng thét ấy.
Bản sơn nổi tiếng nhất năm 1893 ở Bảo tàng Quốc gia Na Uy tại Oslo; các bản khác chủ yếu ở bảo tàng MUNCH cũng tại Oslo, trưng bày luân phiên vì vật liệu rất nhạy sáng. Bài này giúp bạn đọc bố cục, phân biệt các bản, tách giả thuyết về bầu trời đỏ khỏi điều chắc chắn, và biết đi xem thế nào.
Ghi chép gốc: Munch kể mình đã thấy gì
Chìa khoá để đọc bức tranh là một đoạn văn Munch viết trong sổ tay, có bản ghi ngày tháng 1 năm 1892 ở Nice. Đại ý: ông đi trên con đường cùng hai người bạn, mặt trời đang lặn, bầu trời bỗng đỏ như máu; ông dừng lại, mệt rã rời, tựa vào hàng rào; trên vịnh hẹp xanh đen và thành phố là máu và lưỡi lửa; hai người bạn đi tiếp, còn ông đứng run rẩy trong nỗi lo âu, và cảm thấy một tiếng thét vô tận xuyên qua thiên nhiên.
Đọc đoạn này rồi nhìn lại tranh, mọi chi tiết đều khớp: con đường có lan can chéo, hai bóng người đi xa phía sau, vịnh hẹp sẫm màu với hai con thuyền nhỏ, bầu trời những dải đỏ cam uốn sóng, và nhân vật phía trước đứng sững. Ban đầu Munch đặt tên tiếng Đức cho tác phẩm là Der Schrei der Natur — "Tiếng thét của thiên nhiên". Tiếng thét thuộc về bầu trời và cảnh vật; con người trong tranh là người nghe.
Địa điểm thường được xác định là con đường trên đồi Ekeberg, nhìn xuống vịnh Oslo và thành phố, khi ấy còn mang tên Kristiania. Ngày nay có một điểm ngắm trên đồi được người dân và du khách tìm đến để nhìn đúng góc ấy lúc hoàng hôn.
Lộ trình mắt nhìn: từ lan can đến bầu trời
Bức tranh được dựng bằng hai hệ đường đối nghịch: đường thẳng của con người làm ra và đường cong của thiên nhiên. Nhìn theo thứ tự này để thấy chúng va vào nhau:
- Lan can và con đường: một đường chéo mạnh chạy từ góc dưới bên phải lên bên trái, cắt ngang tranh, dẫn mắt lao vào chiều sâu. Đây là thứ duy nhất thẳng và cứng.
- Nhân vật phía trước: đầu như chiếc sọ trơn, không tóc, không rõ giới tính; hai bàn tay áp lên má; miệng mở thành hình bầu dục; thân hình uốn cong như cùng nhịp với bầu trời. Nhân vật không còn là chân dung mà gần như một dấu hiệu.
- Hai bóng người phía sau: nhỏ, thẳng đứng, đội mũ, đi xa — họ không nghe thấy gì. Sự bình thản của họ làm nỗi hoảng loạn của nhân vật chính rõ hơn.
- Vịnh hẹp và bờ: mảng xanh đen xoáy cong, có hai con thuyền nhỏ, đường bờ uốn lượn nối vào bầu trời.
- Bầu trời: những dải đỏ, cam, vàng uốn sóng song song, cùng nhịp với thân hình nhân vật. Lúc này bạn sẽ thấy: thiên nhiên và con người cùng rung một tần số, chỉ có lan can là đứng ngoài.
Các bản Tiếng thét: phân biệt nhanh
Khi đọc tin "Tiếng thét bị trộm", "Tiếng thét được bán", cần biết đang nói bản nào. Thông tin dưới đây theo cách các bảo tàng và tài liệu nghiên cứu thường công bố:
| Bản | Chất liệu | Hiện ở | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1893 (bản sơn nổi tiếng nhất) | Tempera và phấn sáp trên bìa cứng | Bảo tàng Quốc gia Na Uy, Oslo | Có dòng chữ bút chì mờ ở góc trên; bị trộm năm 1994 và tìm lại sau vài tháng |
| 1893 | Phấn sáp trên bìa cứng | Bảo tàng MUNCH, Oslo | Thường được coi như một bản nháp màu |
| 1895 | Phấn màu trên bìa | Sưu tập tư nhân | Bản duy nhất trong tay tư nhân; khung do Munch tự vẽ, có chép bài thơ của ông |
| 1895 | In thạch bản (đen trắng) | Nhiều bản in ở nhiều bảo tàng | Phiên bản giúp hình ảnh lan rộng ngay từ thời Munch |
| Khoảng 1910 | Tempera trên bìa | Bảo tàng MUNCH, Oslo | Bị trộm năm 2004 cùng bức Madonna, tìm lại năm 2006 với vết hư do ẩm |
Dòng chữ bút chì trên bản 1893 — "chỉ có thể do một gã điên vẽ ra" — từng bị nghi là của một người xem phá hoại. Năm 2021, Bảo tàng Quốc gia Na Uy công bố kết quả phân tích chữ viết cho thấy đó là nét chữ của chính Munch, nhiều khả năng viết sau khi tác phẩm bị chỉ trích gay gắt lúc ra mắt. Chi tiết này rất nhỏ, phải đứng gần và biết chỗ mới thấy.
Vì sao bầu trời đỏ: ba giả thuyết và một điều chắc chắn
Tro bụi núi lửa Krakatoa. Vụ phun trào năm 1883 ở Indonesia đưa tro bụi lên tầng cao khí quyển, gây ra những hoàng hôn đỏ rực bất thường ở nhiều nơi trên thế giới trong nhiều tháng, kể cả ở Na Uy. Một số nhà thiên văn cho rằng ký ức của Munch có thể bắt nguồn từ đó. Vấn đề là thời điểm trải nghiệm của Munch không chắc trùng khớp.
Mây xà cừ. Một giả thuyết được công bố năm 2017 cho rằng Munch có thể đã thấy mây xà cừ — loại mây tầng bình lưu hiếm, phát sắc ánh hồng, gợn sóng, thỉnh thoảng xuất hiện ở các vĩ độ cao như Na Uy vào mùa đông lúc chạng vạng. Hình dạng gợn sóng của những dải mây trong tranh khá giống.
Một hoàng hôn bình thường được phóng đại. Hoàng hôn trên vịnh Oslo vào mùa đông vốn có thể rất đỏ. Munch không vẽ để ghi lại khí tượng, mà để diễn tả cảm giác.
Điều chắc chắn. Munch viết về trải nghiệm này như một cơn lo âu bùng phát giữa cảnh hoàng hôn, và ông vẽ cảm xúc ấy. Dù bầu trời có nguồn gốc khí tượng nào, màu đỏ trong tranh là màu của cảm giác. Các giả thuyết khoa học thú vị, nhưng không giả thuyết nào "giải mã" được bức tranh.
Bối cảnh: Munch, chuỗi tranh "Sự sống" và cái nhìn mới về hội hoạ
Edvard Munch (1863–1944) mất mẹ và chị gái vì bệnh lao khi còn nhỏ, lớn lên trong một gia đình có người mắc bệnh tâm thần. Ông nói bệnh tật, nỗi điên và cái chết là những thiên thần đen đứng bên nôi mình. Những trải nghiệm ấy không giải thích hết tác phẩm, nhưng giải thích vì sao ông chọn vẽ những trạng thái bên trong — lo âu, ghen tuông, cô đơn, tang tóc — thay vì cảnh vật hay chân dung theo lối quen.
Tiếng thét thuộc một chuỗi tác phẩm Munch gọi là Bức diềm Sự sống, gồm những bức về tình yêu, nỗi sợ và cái chết mà ông muốn trưng bày cùng nhau như một bản nhạc nhiều chương. Đặt cạnh các bức khác trong chuỗi, Tiếng thét bớt là một hình ảnh đơn lẻ để trở thành cao trào của nỗi lo âu trong một câu chuyện dài hơn.
Lúc ra mắt, tranh bị chê là thô và chưa hoàn thiện. Nhưng chính cách vẽ ấy — đường nét đơn giản hoá, màu không theo thực tế, hình người biến dạng để mang cảm xúc — mở đường cho các hoạ sĩ biểu hiện Đức đầu thế kỷ 20. Ngày nay, khuôn mặt hai tay ôm má đã thành một biểu tượng của nỗi hoảng sợ trong văn hoá đại chúng, đến mức có cả một biểu tượng cảm xúc trên điện thoại gợi lại nó.
Hiểu lầm phổ biến
Một hình ảnh được nhân bản hàng triệu lần thì cũng mang theo nhiều hiểu lầm:
- "Nhân vật đang hét": theo chính ghi chép của Munch, tiếng thét đến từ thiên nhiên; nhân vật đang nghe và che tai. Dĩ nhiên, tranh để ngỏ cho người xem đọc khác — miệng mở có thể là cả hai.
- "Nhân vật là chân dung Munch": nhân vật là một hình người phổ quát, không rõ tuổi và giới tính. Trải nghiệm là của Munch, nhưng hình người không phải chân dung ông.
- "Chỉ có một bức Tiếng thét": có nhiều bản bằng nhiều chất liệu, cộng thêm bản in (xem bảng).
- "Hình người lấy cảm hứng từ xác ướp Peru": một nhà sử học nghệ thuật từng đưa giả thuyết rằng Munch có thể đã thấy một xác ướp Nam Mỹ ở Paris. Đây là giả thuyết thú vị, không phải sự thật đã xác lập.
- "Vẽ bằng sơn dầu": bản nổi tiếng nhất dùng tempera và phấn sáp trên bìa cứng — vật liệu rẻ, dễ hỏng và rất nhạy sáng, lý do tranh không thể trưng bày liên tục.
Xem ở Oslo: hai bảo tàng, hai cách trưng bày
Bản sơn năm 1893 thuộc Bảo tàng Quốc gia Na Uy, nằm trong toà nhà mới mở cửa năm 2022 bên bến cảng Oslo, trong một phòng dành riêng cho Munch cùng nhiều tác phẩm khác của ông. Đứng trước tranh, đừng chỉ nhìn nhân vật: tìm dòng chữ bút chì mờ ở góc trên bên trái và nhìn mặt bìa cứng lộ ra giữa các nét màu, thứ mà ảnh in làm mất.
Bảo tàng MUNCH, toà nhà cao bên bờ vịnh mở năm 2020, giữ phần lớn di sản Munch để lại cho thành phố, trong đó có các bản Tiếng thét bằng phấn sáp, tempera và bản in. Vì các chất liệu này nhạy sáng, bảo tàng thường cho các bản luân phiên ra mắt công chúng trong từng khoảng thời gian ngắn thay vì treo cố định. Cách sắp xếp có thể thay đổi; hãy kiểm thông tin hiện hành.
Khi đứng trước bản 1893, có ba điều đáng chú ý mà ảnh in không cho thấy. Thứ nhất là kích thước: tranh chưa tới một mét mỗi chiều, nhỏ hơn hình dung của phần đông người xem quen nó qua áp phích. Thứ hai là chất liệu: ở nhiều chỗ, màu tempera và nét phấn sáp chỉ phủ mỏng, để lộ sắc nâu của tấm bìa cứng bên dưới, nhất là quanh con đường và vịnh — Munch dùng chính màu bìa như một màu trong tranh. Thứ ba là sự đối lập màu: xanh lam sẫm của vịnh đặt sát cam đỏ của trời, hai màu đối nghịch làm nhau gắt hơn, đúng thứ cảm giác chói và bất an mà ông muốn. Đứng gần rồi lùi xa vài lần, bạn sẽ thấy bức tranh vừa thô vừa tính toán.
Nếu có thời gian, lên đồi Ekeberg lúc hoàng hôn. Thành phố đã đổi khác nhiều, nhưng đường cong của vịnh, các đảo nhỏ và vệt trời đỏ trên mặt nước vẫn còn. Đứng ở đó, bạn sẽ hiểu bức tranh là một nơi chốn có thật được nhìn qua một trạng thái tâm lý có thật.
Câu hỏi thường gặp
Có bao nhiêu bức Tiếng thét?
Thường được kể là bốn bản màu: hai bản năm 1893 (tempera và phấn sáp, và phấn sáp), một bản phấn màu năm 1895, một bản tempera khoảng năm 1910; cộng với bản in thạch bản năm 1895 có nhiều bản in. Ngoài ra còn các phác thảo liên quan. Hai bản năm 1893 và bản 1910 ở Oslo, bản phấn màu 1895 thuộc tư nhân.
Người trong tranh đang hét hay đang nghe?
Theo ghi chép của Munch về trải nghiệm gốc, ông cảm thấy một tiếng thét xuyên qua thiên nhiên, nên cách đọc phổ biến của giới nghiên cứu là nhân vật đang bịt tai trước tiếng thét ấy. Tên tiếng Đức ban đầu "Tiếng thét của thiên nhiên" ủng hộ cách hiểu này, dù tranh vẫn để ngỏ cho các cách đọc khác.
Dòng chữ nhỏ trên bức tranh viết gì?
Trên bản sơn năm 1893 có dòng chữ bút chì tiếng Na Uy, đại ý "chỉ có thể do một gã điên vẽ ra". Năm 2021, Bảo tàng Quốc gia Na Uy công bố phân tích cho thấy đây là chữ của chính Munch, nhiều khả năng viết sau những lời chê bai khi tác phẩm ra mắt.
Tiếng thét bị trộm mấy lần?
Hai lần. Năm 1994, bản 1893 bị lấy khỏi Bảo tàng Quốc gia đúng ngày khai mạc một kỳ Thế vận hội mùa đông ở Na Uy và được tìm lại vài tháng sau. Năm 2004, bản tempera ở bảo tàng Munch bị cướp giữa ban ngày cùng bức Madonna, tìm lại năm 2006 với một vết hư do ẩm.
Bức tranh thuộc trường phái nào?
Tiếng thét thường được coi là tác phẩm tiên phong của chủ nghĩa biểu hiện, dù được vẽ trước khi trào lưu này thành hình ở Đức đầu thế kỷ 20. Nó cũng mang dấu ấn của trào lưu tượng trưng cuối thế kỷ 19, nơi hoạ sĩ dùng hình và màu để gợi trạng thái tinh thần hơn là mô tả thế giới.
Có xem được bản gốc khi đến Oslo không?
Bản sơn 1893 thường trưng bày ở Bảo tàng Quốc gia Na Uy; các bản ở bảo tàng MUNCH được đưa ra luân phiên để bảo vệ chất liệu. Lịch trưng bày có thể thay đổi do bảo quản hoặc cho mượn triển lãm, nên hãy kiểm thông tin của từng bảo tàng trước khi đi.