Gành Đá Đĩa: vì sao đá bazan nứt thành cột lục giác, mùa nào ngắm và đứng đâu

Gành Đá Đĩa là một dải gành đá ven biển gồm hàng nghìn cột đá bazan hình lăng trụ, mặt cắt phần lớn là lục giác hoặc ngũ giác, xếp sát nhau như tổ ong và cắm thẳng xuống biển. Những cột đá ấy hình thành khi một lớp dung nham bazan dày nguội đi chậm và nứt co lại theo một quy luật hình học. Thời điểm biển êm để ngắm thường là khoảng tháng 3 đến tháng 8; giờ đẹp nhất là sáng sớm, khi nắng từ phía biển chiếu xiên làm nổi từng mặt cột.

Gành Đá Đĩa nay thuộc tỉnh Đắk Lắk (tỉnh cũ Phú Yên nhập vào từ 01/7/2025), nằm ở vùng ven biển phía bắc Tuy Hoà, trên địa bàn huyện Tuy An cũ. Cảnh này cùng loại với những bãi cột đá nổi tiếng trên thế giới như Giant’s Causeway ở Bắc Ireland. Bài dưới giải thích vì sao đá có hình như vậy, khi nào đến, đứng đâu, nhìn gì, và cách đi trên gành mà không làm hại cảnh hay hại mình.

Vì sao đá nứt thành những cột sáu cạnh

Đá ở Gành Đá Đĩa là bazan, loại đá núi lửa hình thành khi dung nham nguội và đông cứng. Khi một dòng dung nham dày chảy tràn ra rồi đứng yên, nó nguội dần từ mặt trên xuống và từ mặt dưới lên. Đá khi nguội thì co lại, nhưng khối đá lớn không thể co đều như một miếng cao su; ứng suất tích tụ, và đá nứt ra để giải phóng ứng suất.

Các vết nứt có xu hướng gặp nhau ở góc khoảng 120 độ, vì đó là cách chia một mặt phẳng thành các ô đều mà tốn ít “đường nứt” nhất. Kết quả là những ô sáu cạnh, giống như vết nứt trên lòng ao khô hay ô tổ ong. Ở thực tế, vì nguội không hoàn hảo, nhiều cột có năm, bốn hay bảy cạnh, nhưng sáu cạnh vẫn rất phổ biến. Vết nứt lan dần vào bên trong khối đá theo hướng nguội, nên các ô trên mặt trở thành những cột dài, đứng song song nhau.

Vì cột luôn vuông góc với mặt nguội, chỗ nào dòng dung nham nằm phẳng thì cột đứng thẳng, chỗ nào nó nghiêng hay uốn thì cột nghiêng, xoè, thậm chí cong. Nhìn kỹ Gành Đá Đĩa sẽ thấy cả những cụm cột đứng thẳng lẫn những cụm nằm nghiêng như bó đũa đổ. Đó là dấu vết hình dạng của dòng dung nham năm xưa.

Tên “đá đĩa” đến từ việc nhiều cột bị chia ngang thành những khúc ngắn, mặt khúc phẳng hoặc hơi lõm, xếp chồng lên nhau như chồng đĩa. Những vết nứt ngang này cũng là sản phẩm của quá trình nguội và của phong hoá về sau. Sóng biển, nước mưa và muối từ từ mài mòn các mép cột, làm cho đầu cột chỗ thì phẳng như mặt bàn, chỗ thì lõm thành chậu đựng nước biển.

Mùa và con nước: khi nào gành lộ đẹp, khi nào nên tránh

Khí hậu ven biển Nam Trung Bộ có mùa mưa và gió đông bắc vào cuối năm. Bảng dưới là xu hướng chung; hãy xem dự báo thời tiết biển và lịch thuỷ triều của khu vực trước khi đi.

Thuỷ triều làm thay đổi lượng cột lộ ra. Khi triều thấp, phần chân gành sát biển lộ nhiều hơn, có những vũng nước đọng trên đầu cột phản chiếu trời. Khi triều cao, sóng đánh vào chân gành mạnh hơn, bọt trắng tung lên giữa các cột; cảnh động hơn nhưng phần đi lại được thu hẹp. Không có con nước nào “sai”, chỉ cần biết trước để chọn chỗ đứng.

Đứng đâu và nhìn gì

Từ trên cao xuống toàn gành. Ở phía trên, nhìn xuống thấy các cột đá như một tấm thảm ô lục giác trải ra biển, xen vào đó là các khối cột nghiêng. Đây là góc hiểu cấu trúc tổng thể.

Đứng giữa các cụm cột thấp. Đi trên mặt các cột thấp, nhìn xuống chân để thấy rõ hình đa giác của từng cột; đếm thử số cạnh sẽ thấy không phải cột nào cũng sáu cạnh.

Nhìn ngang mặt bên của cụm cột cao. Ở những chỗ cột bị gãy để lộ thân, thấy rõ các khúc “đĩa” chồng lên nhau, đường nứt ngang song song.

Ở mép biển lúc sóng vỗ. Từ khoảng cách an toàn, nhìn sóng tràn qua đầu cột rồi rút xuống, nước chảy thành những dòng nhỏ giữa các khe. Đây là cảnh làm gành “sống”.

Những vũng nước trên đầu cột. Khi triều rút, nước đọng trong các đầu cột lõm, mỗi vũng một mảnh trời; có khi có cả sinh vật nhỏ như ốc, rong.

Nhìn dọc bờ ra hai phía. Gành Đá Đĩa chỉ là một đoạn của bờ biển đá; nhìn ra hai bên sẽ thấy bãi cát, gành đá thường, làng chài, giúp nhận ra đoạn cột đá đặc biệt đến mức nào.

Ánh sáng: vì sao nên đến lúc bình minh

Gành Đá Đĩa nhìn ra biển phía đông. Sáng sớm, mặt trời lên từ mặt biển, ánh nắng đi gần như song song với mặt gành, chiếu vào cạnh từng cột. Mỗi mặt cột hướng về phía mặt trời bừng lên màu vàng cam, mặt khuất chìm vào bóng tối; nhờ vậy hình đa giác nổi lên rõ như được kẻ bằng bút. Đây là lý do nhiều người chọn có mặt từ trước khi trời sáng.

Khi mặt trời lên cao, khoảng giữa buổi sáng trở đi, nắng chiếu từ trên xuống, bóng giữa các cột ngắn dần rồi mất. Đá bazan màu sẫm hấp thụ nhiệt, nóng lên nhanh; đi chân trần trên gành buổi trưa mùa hè rất bỏng. Cảnh lúc này phẳng, màu xám, kém hấp dẫn hơn nhiều.

Chiều muộn, mặt trời ở phía đất liền, gành nằm ngược sáng hoặc trong bóng của các khối đá phía sau. Ánh sáng dịu, màu biển chuyển sang xanh thẫm. Đây là lúc dễ chịu để ngồi, nhưng các mặt cột không còn nổi khối như buổi sáng.

Ngày trời nhiều mây không phải ngày hỏng. Ánh sáng đều cho thấy màu thật của đá, những vệt rêu xanh, vệt muối trắng trên mặt cột, những chi tiết bị nắng gắt xoá đi. Mưa nhỏ làm mặt đá ướt sẫm lại, các cạnh cột ánh lên, nhưng cũng làm gành trơn hơn rất nhiều.

Một tình huống hay gặp: đến lúc bình minh nhưng chân trời phía biển có một dải mây dày. Mặt trời sẽ lên muộn hơn giờ tra trên điện thoại, có khi mười lăm, hai mươi phút. Đừng bỏ về sớm; khi mặt trời vượt khỏi dải mây, nắng vẫn đi xiên và gành vẫn bừng lên như thường, chỉ là ánh sáng trắng hơn một chút.

Màu đá, vệt muối và tiếng nước trong khe cột

Nhiều người đến, đứng ở chỗ đông nhất, chụp vài tấm rồi đi. Dừng lại lâu hơn sẽ thấy các cột không cùng màu: có cột đen tuyền, có cột ngả nâu đỏ, có cột phủ một lớp trắng mờ. Màu nâu đỏ là dấu sắt trong đá bị oxy hoá; lớp trắng thường là muối biển kết tinh sau khi nước bốc hơi.

Ở những chỗ sóng đánh thường xuyên, mép cột tròn đi, mặt cột nhẵn như được đánh bóng. Ở chỗ cao, ít sóng, cạnh cột còn sắc. So hai chỗ ấy là thấy được sức mài của biển. Trong các khe giữa cột, đôi khi có những viên sỏi tròn lăn qua lăn lại theo sóng, mài khe rộng thêm từng chút.

Nhìn dưới chân, trong những vũng nước đọng có rong xanh, ốc nhỏ, đôi khi có cua bám. Đó là một hệ sinh thái nhỏ sống nhờ con nước. Hãy chỉ nhìn, không bắt, không lật đá.

Một chi tiết nữa là âm thanh. Khi sóng tràn vào các khe hẹp giữa cột rồi rút ra, nước tạo những tiếng ọc ọc, rít nhẹ, khác hẳn tiếng sóng đập vào bãi cát. Ngồi yên ở một chỗ cách mép sóng an toàn sẽ nghe được nhịp này.

Một hiểu lầm hay gặp là nghĩ các cột đá do con người đẽo hay xếp lại. Nhìn kỹ các cụm cột nghiêng, cột cong, chỗ cột nhỏ dần ở rìa dòng dung nham, sẽ thấy không bàn tay nào xếp được như vậy; hình dạng của chúng đi theo đúng hướng nguội của khối đá, đúng như cơ chế đã nói ở trên.

Một buổi sáng ở gành, từ lúc trời còn tối

Lịch dưới đây hợp với khoảng tháng 3 đến tháng 8, khi biển êm. Tra giờ mặt trời mọc và lịch thuỷ triều của ngày đi; nếu triều cao trùng bình minh, chọn chỗ đứng lùi vào trong.

1. Khoảng 40 phút trước bình minh: đến khu gành, đi lối chính bằng đèn pin. Trời lúc này xanh thẫm, đá chỉ là những khối tối.
2. Khoảng 15 phút trước bình minh: chân trời ửng màu, mặt các cột đá bắt đầu phản chiếu ánh hồng nhạt; chọn một chỗ đứng chắc chân, cách mép sóng đủ xa.
3. Lúc mặt trời nhô khỏi mặt biển: tia nắng đầu tiên chiếu ngang qua gành, từng mặt cột hướng biển sáng lên; đây là những phút đẹp nhất.
4. Khoảng nửa giờ sau: đi chậm giữa các cụm cột, nhìn gần các mặt cắt đa giác, các khúc “đĩa”, các vũng nước trên đầu cột.
5. Khi nắng bắt đầu gắt: lên chỗ cao nhìn toàn gành lần cuối, rồi rời đi trước khi đá nóng và khách đông.

Buổi sáng sớm cũng là lúc người dân làng chài gần đó đi biển về, kéo thuyền, chọn cá. Nếu ghé qua, đứng ngoài lề, không cản lối người đang làm việc.

An toàn trên gành và giữ gành

Gành đá ven biển trông vững chãi nhưng là nơi dễ xảy ra tai nạn nhất ở các điểm ngắm biển. Những điều cần nhớ:

• Không đứng sát mép gành khi có sóng; những con sóng lớn bất thường có thể tràn lên cao hơn nhiều so với các con sóng trước đó.
• Không bước lên mặt cột có rêu hay đang ướt; rêu trên đá bazan trơn như mỡ.
• Không quay lưng ra biển khi đứng gần mép nước, nhất là khi đang chụp ảnh.
• Không nhảy giữa các cột cao; khe giữa cột hẹp, dễ kẹt chân, ngã xuống là va vào cạnh đá.
• Không cạy, đập, khắc tên lên cột đá; đây là danh thắng được xếp hạng và bảo vệ, mỗi vết cạy là vĩnh viễn.
• Không mang đá về, không xếp chồng đá làm “tháp” trên gành.

Khi có cảnh báo áp thấp, bão hay biển động, không xuống gành. Quy định tham quan và phí (nếu có) nên kiểm theo thông tin ban quản lý hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Gành Đá Đĩa thuộc tỉnh nào sau sáp nhập?

Từ ngày 01/7/2025, tỉnh Phú Yên cũ nhập vào tỉnh Đắk Lắk, nên Gành Đá Đĩa nay thuộc Đắk Lắk. Cảnh vẫn ở vùng ven biển phía bắc Tuy Hoà như trước; cấp huyện đã bỏ, nên tài liệu mới ghi theo xã.

Gành Đá Đĩa có giống Giant’s Causeway không?

Hai nơi cùng là cột đá bazan hình lăng trụ, hình thành theo cùng cơ chế dung nham dày nguội chậm và nứt co. Quy mô, màu sắc và bối cảnh khác nhau, nhưng về bản chất địa chất là cùng một hiện tượng, gặp ở nhiều nơi có hoạt động núi lửa trên thế giới.

Tại sao các cột đá không đều sáu cạnh?

Hình lục giác là dạng lý tưởng khi đá nguội đều, nhưng trong thực tế tốc độ nguội, độ dày và thành phần dung nham thay đổi từng chỗ. Vì vậy có nhiều cột năm, bốn, bảy cạnh xen giữa các cột sáu cạnh. Đếm cạnh vài chục cột là một cách thú vị để quan sát.

Đi Gành Đá Đĩa mùa mưa có được không?

Mùa mưa ven biển Nam Trung Bộ, khoảng tháng 9 đến tháng 12, hay có áp thấp và gió mạnh, sóng đánh lên gành rất nguy hiểm. Nếu đi, chỉ đứng ở lối đi trên cao, không xuống mép sóng, và hoãn khi có cảnh báo biển động.

Có được đi chân trần trên gành không?

Được, nhưng cẩn thận. Buổi trưa đá bazan rất nóng, các cạnh cột có thể sắc, rêu và hà ở mép nước có thể làm trượt hoặc cứa chân. Giày đế bám là lựa chọn an toàn hơn, nhất là khi đi gần mép sóng.

Cột đá ở Gành Đá Đĩa hình thành từ bao giờ?

Đá bazan ở đây là sản phẩm của hoạt động núi lửa trong quá khứ địa chất của vùng Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Tuổi chính xác cần dựa vào nghiên cứu địa chất chuyên sâu; điều chắc chắn là các cột đã tồn tại từ rất lâu trước khi có người sống ở vùng này.