Ở Việt Nam, đom đóm thường xuất hiện nhiều nhất vào đầu mùa mưa, khoảng tháng 4 đến tháng 6 ở miền Bắc và vùng núi, và rải rác trong mùa mưa ở miền Nam; giờ đẹp nhất là từ khoảng nửa giờ sau hoàng hôn đến hai ba giờ sau đó, vào đêm ấm, ẩm, lặng gió, không trăng. Chúng sống ở nơi tối, ẩm, nhiều cây cỏ và ít thuốc trừ sâu: ven suối rừng, ruộng lúa cũ, rừng ngập mặn ven sông.
Vườn quốc gia Cúc Phương nổi tiếng với mùa đom đóm, thường quanh tháng 4 và tháng 5; ở miền Tây Nam Bộ, đom đóm đậu trên những cây bần ven sông là cảnh nhiều chuyến đi thuyền đêm tìm đến. Nhưng đom đóm đang suy giảm ở nhiều nơi trên thế giới, và ánh đèn của người xem là một trong những thứ làm hại chúng. Bài dưới đây chỉ mùa, kiểu nơi, đêm thuận, và những quy tắc để ngắm mà không phá cái mình đến ngắm.
Đom đóm phát sáng để làm gì
Đom đóm là một họ bọ cánh cứng, không phải ruồi hay ong. Ánh sáng của chúng được tạo ra trong cơ quan phát sáng ở bụng, qua một phản ứng hoá học giữa chất luciferin, enzyme luciferase, oxy và năng lượng của tế bào. Gần như toàn bộ năng lượng của phản ứng thành ánh sáng, rất ít thành nhiệt, nên người ta gọi đó là "ánh sáng lạnh". Bạn có thể để một con đom đóm đậu trên tay mà không thấy ấm.
Ở phần lớn loài, ánh sáng của con trưởng thành là ngôn ngữ tìm bạn tình. Mỗi loài có kiểu nhấp nháy riêng: độ dài chớp, khoảng nghỉ, màu, độ cao bay. Con đực bay và chớp theo mã của loài, con cái đậu trên lá đáp lại bằng mã của mình. Nhiều ấu trùng đom đóm cũng phát sáng, như một lời cảnh báo kẻ săn mồi rằng chúng có vị khó chịu.
Một số loài sống ở rừng ngập mặn vùng Đông Nam Á có tập tính rất đặc biệt: hàng trăm, hàng nghìn con đực tụ trên cùng một cây và chớp gần như đồng loạt, khiến cả tán cây sáng tắt như một ngọn đèn. Hiện tượng này đã được nghiên cứu nhiều ở các con sông vùng Malaysia, Thái Lan; người ta cho rằng nó giúp con cái từ xa nhận ra cây tụ họp của loài mình.
Mùa và kiểu nơi: bảng tham khảo
Thời điểm đom đóm nhiều nhất khác nhau theo loài, vùng và năm. Bảng dưới là xu hướng chung để lên kế hoạch, không phải lịch chính xác:
| Vùng | Thời gian thường thấy nhiều | Kiểu nơi |
|---|---|---|
| Rừng miền Bắc, như Cúc Phương (Ninh Bình, trải sang Thanh Hoá và Phú Thọ phần Hoà Bình cũ) | Khoảng tháng 4 – tháng 5, có năm kéo sang tháng 6 | Ven đường rừng, thung lũng ẩm, bìa rừng |
| Vùng núi phía bắc | Đầu mùa mưa, khoảng tháng 4 – tháng 6 | Ruộng bậc thang cạn, ven suối, bờ ao làng |
| Đồng bằng sông Cửu Long | Rải rác quanh năm, nhiều hơn vào mùa mưa | Cây bần, cây mắm ven sông, kênh rạch ít đèn |
| Tây Nguyên | Đầu mùa mưa | Bìa rừng, rẫy, ven suối |
| Ven đô các thành phố | Đầu mùa mưa, ngày càng hiếm | Công viên lớn, bãi cỏ ẩm xa đèn đường |
Với Cúc Phương và các khu bảo tồn, ban quản lý thường có hướng dẫn hoặc chương trình đi đêm theo mùa; kiểm thông tin hiện hành trước khi đi, vì việc vào rừng ban đêm có thể phải đăng ký và đi cùng người dẫn.
Chọn đêm: những điều kiện đom đóm thích
Ấm và ẩm. Đom đóm hoạt động nhiều trong những đêm ấm, độ ẩm cao, nhất là sau một trận mưa ban ngày. Đêm lạnh bất thường hoặc hanh khô, chúng ít bay.
Lặng gió. Gió mạnh làm đom đóm đậu lại, không bay, và cũng làm tín hiệu ánh sáng khó nhận ra với nhau.
Tối. Đêm không trăng hoặc trăng chưa lên cho thấy nhiều đom đóm hơn, và chính chúng cũng tích cực hơn. Đêm trăng tròn, nhiều loài giảm hoạt động.
Đúng giờ. Phần lớn hoạt động tập trung trong vài giờ đầu sau khi trời tối. Đến lúc trời vừa sẫm, khoảng 20 đến 30 phút sau hoàng hôn, để thấy những chớp sáng đầu tiên.
Mùa ruộng nước. Ở vùng có ruộng, những tuần sau khi ruộng được cho nước, bờ ruộng ẩm, cỏ mọc dày là lúc đom đóm hay xuất hiện nếu ruộng ít phun thuốc. Hỏi người làm ruộng quanh đó là cách nhanh nhất để biết chỗ nào còn đom đóm.
Không mưa to. Mưa nặng hạt làm chúng trú dưới lá. Mưa vừa tạnh, cây cỏ còn ướt, lại thường là lúc đẹp.
Phân biệt đom đóm với những đốm sáng khác trong đêm
Lần đầu đi ngắm trong rừng tối, mắt dễ nhầm. Đom đóm trưởng thành chớp theo nhịp: sáng lên, tắt, sáng lên ở chỗ khác một chút vì chúng đang bay. Một số loài sáng liên tục khi bay, vẽ thành vệt mờ. Con cái của nhiều loài đậu yên trên lá cỏ, ánh sáng đứng một chỗ, yếu hơn.
Ấu trùng đom đóm thường sáng mờ, liên tục hoặc chậm, ở sát mặt đất, giữa lá mục; trông như một hạt sáng nhỏ bò rất chậm. Trong rừng ẩm, có lúc bạn thấy cả những đám sáng xanh lục mờ, không chớp, trên khúc gỗ mục: đó là nấm phát quang, một dạng phát quang sinh học khác, đẹp không kém và cũng cần được để yên.
Những đốm sáng trắng di chuyển đều trên trời là vệ tinh hoặc máy bay; đốm sáng nhấp nháy đỏ trắng ở xa là đèn cột sóng, đèn thuyền. Ánh sáng đom đóm ấm, vàng lục, nhỏ, và ở rất gần mặt đất hoặc trong tán cây thấp. Khi đã thấy một lần, mắt bạn sẽ không nhầm nữa.
Quy tắc ngắm đom đóm không làm hại chúng
Đom đóm dùng ánh sáng để nói chuyện với nhau. Ánh sáng của người, đèn pin, đèn điện thoại, đèn flash, chính là tiếng ồn làm gián đoạn cuộc nói chuyện đó. Quy tắc cho người xem, rút từ khuyến nghị của các chương trình bảo tồn đom đóm ở nhiều nước:
- Tắt đèn khi đến khu vực có đom đóm. Nếu cần đèn để đi, dùng đèn đỏ thật mờ, chiếu xuống đất, che bằng tay.
- Không dùng đèn flash, không bật màn hình điện thoại sáng. Chụp ảnh đom đóm là việc của chân máy và phơi sáng dài, không phải của đèn.
- Không bắt đom đóm, không bỏ vào chai lọ, kể cả để thả ra sau. Con cái của nhiều loài không bay được, dễ bị giẫm khi đi ra khỏi lối mòn.
- Đi đúng lối mòn, đường đi. Ấu trùng đom đóm sống dưới lớp lá mục, đất ẩm; giẫm lên thảm cỏ ven suối là giẫm lên thế hệ đom đóm năm sau.
- Giữ yên lặng, đi nhóm nhỏ. Không xịt thuốc chống côn trùng dạng phun mù ngay tại chỗ đom đóm bay; xịt trước khi đến và xịt lên quần áo.
- Trên thuyền đêm, đề nghị người lái tắt máy hoặc chạy chậm, tắt đèn pha khi tới gần những cây đom đóm đậu.
Nếu thấy khu ngắm đom đóm nào đặt đèn chiếu, cho khách dùng đèn tự do, đó là dấu hiệu đom đóm ở đó sẽ không còn lâu. Lựa chọn của người xem góp phần quyết định nơi nào được giữ.
Vì sao đom đóm ít dần
Nhiều người lớn tuổi ở Việt Nam nhớ những đêm hè tuổi thơ có đom đóm bay đầy ruộng, bờ tre; ngày nay ở nhiều làng, chuyện đó đã hiếm. Một tổng quan quốc tế về nguy cơ suy giảm đom đóm, công bố năm 2020, xác định ba mối đe doạ chính: mất nơi sống, ô nhiễm ánh sáng nhân tạo, và thuốc trừ sâu. Ở một số nơi có thêm khai thác du lịch quá mức.
Mất nơi sống nghĩa là ruộng thành khu dân cư, bờ sông bị kè bê tông, rừng ngập mặn bị phá làm ao nuôi. Đom đóm sống phần lớn đời mình dưới dạng ấu trùng, nhiều loài ăn ốc sên, giun nhỏ dưới đất ẩm; mất lớp đất ẩm ấy là mất cả quần thể. Ô nhiễm ánh sáng làm con đực và con cái không thấy tín hiệu của nhau. Thuốc trừ sâu giết cả ấu trùng lẫn con mồi của chúng.
Đom đóm vì thế là một chỉ báo khá tốt của một vùng đất còn khoẻ: còn tối, còn ẩm, còn ít hoá chất. Một khu vườn nhà để một góc cỏ không cắt, không phun thuốc, tắt đèn sân sau khi trời tối, có thể giúp đom đóm quay lại nếu quanh đó còn quần thể.
Đi xem đom đóm ở rừng ngập mặn, ven sông: những điều nên biết
Đi thuyền đêm ngắm đom đóm trên cây bần, cây mắm là trải nghiệm đáng nhớ ở miền Tây và một số vùng ven biển. Vài lưu ý:
- Mặc áo phao trên thuyền, kể cả khi sông trông lặng. Ban đêm, rơi xuống nước rất khó được tìm thấy.
- Chọn người lái thuyền quen đường, hiểu con nước; luồng lạch ban đêm khác ban ngày.
- Chuẩn bị chống muỗi: áo dài tay, quần dài, xịt chống muỗi trước khi lên thuyền.
- Hỏi trước người lái về việc tắt đèn, tắt máy khi đến gần cây; nếu họ thường soi đèn vào cây cho khách xem, nhẹ nhàng đề nghị không làm thế.
- Kỳ vọng đúng mức: số đom đóm thay đổi theo đêm, theo mùa, theo con nước; có đêm chỉ lác đác vài cây.
- Không bẻ cành, không rung cây để đom đóm bay lên.
Nếu không đi được xa, hãy thử một buổi tối đầu mùa mưa ở một con đường quê, bờ ruộng, bìa vườn gần nhà, tắt hết đèn và chờ hai mươi phút. Đôi khi đom đóm vẫn còn ở ngay đó, chỉ là chúng ta không còn tắt đèn để thấy.
Những hiểu lầm hay gặp về đom đóm
"Đom đóm là ruồi phát sáng." Đom đóm thuộc bộ cánh cứng, họ hàng với bọ rùa, không phải ruồi. Nhìn kỹ một con đậu trên lá sẽ thấy đôi cánh cứng khép trên lưng.
"Chỗ nào nhiều cây là có đom đóm." Cây cối chưa đủ. Đom đóm cần đất ẩm cho ấu trùng, bóng tối cho tín hiệu và ít thuốc trừ sâu. Một công viên cây xanh nhưng đèn sáng suốt đêm và cỏ cắt sát thường không còn đom đóm.
"Bắt về nuôi trong lọ rồi thả là vô hại." Mỗi đêm trong lọ là một đêm con đom đóm không tìm được bạn tình trong mùa trưởng thành chỉ dài vài tuần. Nhiều con chết trong lọ vì nóng và thiếu ẩm.
"Đom đóm sáng suốt đêm." Phần lớn hoạt động dồn vào vài giờ đầu sau khi trời tối. Đến khuya, số chớp sáng giảm rõ, nên đến muộn là lỡ phần đẹp nhất.
"Đom đóm chỉ có ở quê." Đom đóm cần nơi tối, ẩm, ít hoá chất chứ không cần làng quê. Ven một số hồ, công viên rộng ở rìa đô thị vẫn còn quần thể nhỏ, nếu nơi đó giữ được thảm cỏ ẩm và không bị chiếu đèn suốt đêm.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng đom đóm có màu gì?
Tuỳ loài, ánh sáng có thể vàng, vàng lục hoặc xanh lục nhạt, ít loài có ánh cam. Màu phụ thuộc cấu trúc của enzyme luciferase và môi trường trong cơ quan phát sáng. Người quan sát kỹ có thể nhận ra nhiều loài khác nhau trong cùng một đêm nhờ màu và nhịp chớp.
Đom đóm sống được bao lâu?
Phần lớn đời đom đóm là ấu trùng, có thể kéo dài nhiều tháng đến một hai năm tuỳ loài, sống dưới đất ẩm, lá mục. Giai đoạn trưởng thành biết bay và phát sáng tìm bạn tình thường chỉ vài tuần. Vì thế mùa đom đóm ngắn, và giữ nơi ở của ấu trùng quan trọng hơn mọi thứ.
Chụp ảnh đom đóm có làm hại chúng không?
Chụp bằng phơi sáng dài trên chân máy, không đèn, không flash thì gần như không ảnh hưởng. Đèn rọi, đèn trợ sáng lấy nét, đèn flash thì có. Lấy nét trước khi trời tối hoặc lấy nét tay vào một điểm sáng xa, và che màn hình máy ảnh.
Đom đóm có nguy hiểm không?
Đom đóm không cắn, không đốt người. Một số loài có chất có vị khó chịu để tự vệ, có thể độc với vật nuôi nhỏ như thằn lằn hay chim nếu ăn phải. Với người, chỉ cần không bắt, không ăn, rửa tay sau khi lỡ chạm vào.
Ở thành phố có thể có đom đóm không?
Có thể, ở những công viên rộng, bờ hồ có thảm cỏ ẩm, khu vườn cây ít đèn và ít phun thuốc. Đô thị càng sáng và càng bê tông hoá, cơ hội càng thấp. Một số thành phố trên thế giới đã thử tắt bớt đèn công viên vào mùa đom đóm để giữ quần thể.