Muốn thấy cực quang, bạn cần ba thứ cùng lúc: ở gần vành đai cực quang (khoảng vĩ độ 65 đến 72 độ ở Bắc bán cầu, như Tromsø ở Na Uy, Lapland của Phần Lan và Thuỵ Điển, Iceland, Bắc Canada, Alaska), trời đủ tối, và trời quang mây. Hoạt động địa từ, đo bằng chỉ số Kp, chỉ là điều kiện thứ tư: ở ngay dưới vành đai, chỉ cần Kp khoảng 2–3 đã có thể thấy cực quang khi trời quang.
Mùa săn chính kéo dài từ khoảng cuối tháng 8 đến đầu tháng 4, khi đêm đủ tối; mùa hè vùng cực có đêm trắng, cực quang vẫn xảy ra nhưng không thấy. Điều mà nhiều người lần đầu không biết: kẻ thù lớn nhất của chuyến đi không phải là thiếu hoạt động Mặt Trời, mà là mây. Bài dưới đây so sánh các vùng, chỉ cách đọc vài chỉ số dự báo cơ bản và sắp một đêm săn theo giờ. Giải thích vật lý của cực quang là chủ đề riêng; ở đây chỉ nói chuyện đi đâu, lúc nào, nhìn thế nào.
So sánh các vùng săn cực quang phổ biến
Mỗi vùng một khí hậu, một kiểu đi lại. Bảng tóm tắt điểm mạnh, điểm yếu theo góc người đi ngắm lần đầu:
| Vùng | Điểm mạnh | Điểm cần biết |
|---|---|---|
| Tromsø và miền bắc Na Uy | Nằm ngay dưới vành đai; thành phố có sân bay, dịch vụ; khí hậu ven biển ôn hoà hơn | Ven biển hay có mây; người săn thường lái xe vào sâu nội địa hoặc sang biên giới tìm trời quang |
| Lapland Phần Lan (vùng Rovaniemi, Inari) | Nội địa, nhiều đêm khô quang; rừng tuyết, hồ đóng băng | Rất lạnh, có đêm âm sâu; Rovaniemi ở phía nam hơn, càng lên bắc càng nhiều cơ hội |
| Abisko và Kiruna (Thuỵ Điển) | Abisko nổi tiếng có vùng trời quang do núi chắn mây | Ít dịch vụ, đi lại chủ yếu bằng tàu, xe |
| Iceland | Cực quang trên thác, sông băng, bờ biển; kết hợp cảnh quan ban ngày | Thời tiết đổi rất nhanh, hay có mây và gió; nằm hơi phía nam vành đai |
| Bắc Canada (Yellowknife, Yukon), Alaska (Fairbanks) | Khí hậu lục địa, nhiều đêm quang; vĩ độ từ thuận | Đường xa, lạnh khắc nghiệt |
Không có nơi nào bảo đảm thấy cực quang. Cách tăng cơ hội là ở ít nhất ba đến bốn đêm, chọn chỗ có thể di chuyển tìm trời quang, và không để toàn bộ chuyến đi phụ thuộc vào một đêm. Về thị thực vào Na Uy, Phần Lan, Thuỵ Điển, Iceland (khối Schengen), Canada hay Mỹ, kiểm thông tin của cơ quan lãnh sự hiện hành.
Tháng nào: bóng tối, thời tiết và tiết phân
Ở vùng cực, mùa quyết định có đủ tối hay không. Từ khoảng tháng 5 đến đầu tháng 8, trời không tối đủ ở Tromsø hay Lapland. Từ cuối tháng 8, đêm dài dần và cực quang bắt đầu thấy được. Giữa mùa đông, ở Tromsø có giai đoạn đêm vùng cực, Mặt Trời không mọc trong vài tuần, cực quang có thể xuất hiện cả vào buổi chiều.
Nhiều số liệu dài hạn cho thấy hoạt động địa từ có xu hướng mạnh hơn quanh các tháng tiết phân, tháng 3 và tháng 9, do góc giữa trục từ trường Trái Đất và hướng gió Mặt Trời thuận lợi hơn cho việc ghép từ trường. Đây là xu hướng thống kê, không phải quy luật từng đêm. Tháng 9 và tháng 3 lại có nhiệt độ dễ chịu hơn giữa mùa đông, hồ chưa đóng băng hoặc ngày đã dài hơn, nên nhiều người chọn hai khoảng này.
Giữa mùa đông, tháng 12 đến tháng 2, cho đêm dài nhất và cảnh tuyết đẹp nhất, nhưng lạnh, ngày ngắn, nhiều nơi chỉ có vài giờ sáng. Chu kỳ hoạt động Mặt Trời khoảng 11 năm; chu kỳ hiện tại được dự báo đạt cực đại quanh 2024–2025, và giai đoạn suy giảm sau cực đại vẫn thường có những cơn bão địa từ mạnh. Năm nào cũng có cực quang ở vùng cực, kể cả năm Mặt Trời yên ắng.
Đọc dự báo: Kp, Bz, gió Mặt Trời và mây
Chỉ số Kp. Thang từ 0 đến 9, đo mức xáo trộn của từ trường Trái Đất trong mỗi khung ba giờ. Kp càng cao, vành đai cực quang càng mở rộng về phía xích đạo. Ở Tromsø hay Abisko, Kp 2–3 đủ cho cực quang trên đầu khi trời quang; ở miền nam Na Uy, Scotland cần Kp cao hơn nhiều. Dự báo Kp nhiều ngày trước chỉ là ước lượng thô.
Thành phần Bz. Từ trường đi kèm gió Mặt Trời có một thành phần theo hướng bắc–nam, gọi là Bz. Khi Bz hướng nam (giá trị âm) và giữ được một thời gian, năng lượng từ gió Mặt Trời dễ truyền vào từ quyển Trái Đất, cực quang thường bùng lên. Bz đổi rất nhanh; người săn theo dõi nó theo thời gian thực từ các vệ tinh đo gió Mặt Trời.
Tốc độ và mật độ gió Mặt Trời. Gió nhanh, dày hơn bình thường cùng với Bz âm là tổ hợp đáng ra ngoài ngay.
Dự báo mây. Với người đã ở đúng vĩ độ, đây là thứ quan trọng nhất. Bản đồ mây theo giờ của cơ quan khí tượng địa phương cho bạn biết nên lái xe về hướng nào.
Cảnh báo bão địa từ. Các cơ quan dự báo thời tiết không gian, như của Mỹ, phát cảnh báo khi có vụ phóng khối vật chất vành nhật hoa hướng về Trái Đất. Cơn bão mạnh có thể đến sau một đến ba ngày; thời điểm chính xác khó dự báo.
Một đêm săn cực quang theo giờ
Phần lớn cực quang đẹp ở vùng cực thường xuất hiện trong khoảng từ đầu tối đến quá nửa đêm, nhưng có thể đến bất cứ lúc nào trời tối. Một quy trình cho người tự đi hoặc tự chọn tour:
- Buổi chiều: xem dự báo mây theo giờ và chỉ số Kp, Bz. Chọn hướng có trời quang, kể cả khi phải đi xa thành phố vài chục cây số.
- Khi trời tối: rời khu đèn đường, tới chỗ có chân trời phía bắc thoáng, như mặt hồ đóng băng, bãi biển, đồng trống. Tắt đèn xe, để mắt quen bóng tối.
- Trong khi chờ: cực quang yếu ban đầu có thể trông như một dải mây xám nhạt nằm ngang trời phía bắc. Chụp thử một tấm bằng điện thoại: nếu ra màu xanh lục, đó là cực quang.
- Khi cực quang mạnh lên: dải sáng có thể dày, chuyển động, vươn lên đỉnh đầu, xuất hiện tua rủ, màu hồng tím ở mép dưới. Lúc bùng mạnh thường chỉ kéo dài vài phút đến mười mấy phút; đừng vào xe sưởi lúc đó.
- Sau đợt bùng: cực quang thường dịu xuống thành những mảng mờ nhấp nháy, rồi có thể bùng lại sau một lúc. Nếu Bz vẫn âm, kiên nhẫn chờ.
- Về: lái xe chậm, đường đêm vùng cực có băng, tuần lộc, nai.
Đi tour có người dẫn giúp người lần đầu không phải lái xe trên đường băng tuyết và có người theo dõi dự báo. Tự lái cho bạn chủ động, nhưng cần kinh nghiệm lái mùa đông, lốp đúng loại và hiểu quy định giao thông địa phương.
Mắt thường thấy cực quang thế nào
Ảnh cực quang thường rực rỡ xanh lục, tím hồng, vì máy ảnh phơi sáng vài giây và nhạy màu hơn mắt người trong tối. Bằng mắt thường, cực quang yếu thường trông xám trắng hoặc xanh nhạt, dễ nhầm với mây mỏng. Khi cực quang mạnh, mắt thấy rõ màu xanh lục, và trong những đợt bùng lớn thấy được cả màu hồng, đỏ.
Điều ảnh không truyền được là chuyển động. Những dải sáng uốn lượn, chảy, rung, đổi hình trong vài giây; có lúc cả bầu trời trên đầu bừng sáng như rèm bị gió thổi. Nhiều người kể rằng chính chuyển động ấy, chứ không phải màu, mới là điều khiến họ nhớ mãi.
Vì thế đừng thất vọng khi lần đầu chỉ thấy một vệt xám. Hãy chờ: cực quang thay đổi liên tục, và đêm còn dài. Nhìn bằng mắt nhiều hơn nhìn qua màn hình; chỉ cần một tấm ảnh để nhớ, phần còn lại để mắt.
Những hiểu lầm hay gặp khi đi săn cực quang
"Càng lên gần Bắc Cực càng dễ thấy." Cực quang tập trung trong một vành đai hình bầu dục quanh cực từ, không phải ở chính cực. Đi quá xa về phía bắc, như lên quần đảo Svalbard, vào giữa đêm bạn có thể ở phía trong vành đai, nơi cực quang ban đêm không nhiều hơn so với Tromsø.
"Cực quang chỉ có ở phương bắc." Nam bán cầu cũng có cực quang, gọi là cực quang phương nam, nhìn được từ Tasmania, đảo Nam của New Zealand khi có hoạt động mạnh, hay từ châu Nam Cực. Mùa săn ở đó ngược với phương bắc.
"Phải đợi tới nửa đêm." Cực quang có thể xuất hiện ngay khi trời vừa tối. Nhiều đợt bùng đẹp xảy ra khoảng 21 giờ đến quá nửa đêm, nhưng cứ trời tối và quang là nên ở ngoài.
"Kp thấp thì ở nhà." Ở ngay dưới vành đai, Kp thấp vẫn có cực quang. Chỉ ở những nơi vĩ độ thấp hơn vành đai, Kp mới là điều kiện bắt buộc.
Chuẩn bị cho cái lạnh vùng cực
Người từ vùng nhiệt đới thường đánh giá thấp cái lạnh khi đứng yên ngoài trời hàng giờ. Một danh sách kiểm:
- Mặc ba lớp: lớp trong bằng len hoặc vải giữ nhiệt, không dùng cotton; lớp giữa lông cừu hoặc lông vũ; lớp ngoài chắn gió.
- Giày cổ cao cách nhiệt, tất len dày, có thể thêm miếng lót giữ nhiệt.
- Mũ trùm tai, khăn che mặt, găng tay hai lớp: găng mỏng bên trong để thao tác điện thoại, găng dày bên ngoài.
- Điện thoại, pin máy ảnh để trong túi áo trong, sát người; pin cạn rất nhanh trong lạnh.
- Đinh bám giày cho mặt đường và mặt hồ đóng băng.
- Không đi ra mặt hồ, mặt biển đóng băng nếu không chắc độ dày băng; hỏi người địa phương.
- Đồ uống nóng trong bình giữ nhiệt; không uống rượu để "ấm người", vì rượu làm cơ thể mất nhiệt nhanh hơn.
Dấu hiệu tê cóng ở ngón tay, ngón chân, mũi, má là da trắng bệch, tê, cứng. Vào chỗ ấm ngay, làm ấm từ từ, không chà xát mạnh, và tìm trợ giúp y tế nếu không hồi lại.
Đi tour hay tự đi: cân nhắc nhanh
Tour săn cực quang có người dẫn theo dõi dự báo mây và hoạt động địa từ, sẵn sàng lái xe hàng trăm cây số tìm trời quang, thường có quần áo ấm cho mượn và biết chỗ đứng an toàn. Đổi lại, bạn đi theo nhóm và giờ giấc của đơn vị. Tự đi chủ động hơn, có thể ở lại lâu một chỗ, nhưng cần thành thạo lái xe trên đường băng tuyết trong đêm và tự đọc dự báo. Với người lần đầu đến vùng cực, một hai đêm đầu đi tour rồi tự đi những đêm sau là cách học nhanh mà an toàn.
Dù chọn cách nào, hỏi trước vài điều: đơn vị có đổi hướng đi theo dự báo mây không, nhóm bao nhiêu người, có chỗ trú ấm khi chờ không, chính sách khi đêm đó không thấy gì. Câu trả lời cho biết họ săn cực quang thật hay chỉ chở khách tới một bãi cố định mỗi đêm.
Câu hỏi thường gặp
Ở Việt Nam có bao giờ thấy cực quang không?
Gần như không. Việt Nam ở vĩ độ thấp và vĩ độ từ cũng thấp, cách xa vành đai cực quang. Ngay cả cơn bão địa từ rất mạnh tháng 5 năm 2024, khi cực quang được thấy ở nhiều nơi xa về phía nam như châu Âu và miền nam nước Mỹ, cũng không cho cực quang ở vĩ độ Việt Nam theo các ghi nhận phổ biến.
Kp 5 trở lên có nghĩa là chắc chắn thấy không?
Không. Kp cao chỉ có nghĩa từ trường xáo trộn mạnh; nếu trời có mây, bạn vẫn không thấy gì. Ngược lại, ở vùng như Tromsø, những đêm Kp chỉ 1 đến 2 vẫn có cực quang đẹp nếu trời quang. Kp là một tín hiệu, mây mới là thứ quyết định.
Trăng tròn có làm hỏng việc ngắm cực quang không?
Trăng sáng làm mờ cực quang yếu, nhưng cực quang trung bình và mạnh vẫn thấy rõ. Nhiều người còn thích có trăng vì ánh trăng soi rõ cảnh tuyết, núi, làm tiền cảnh cho cực quang. Đêm không trăng thì cực quang yếu cũng hiện rõ hơn.
Có thấy cực quang từ máy bay không?
Có thể, trên các chuyến bay đêm qua vùng vĩ độ cao như tuyến từ châu Âu sang Bắc Mỹ, nếu ngồi bên cửa sổ hướng về phía cực. Ánh đèn cabin là trở ngại lớn; che mắt bằng áo khoác áp sát cửa sổ giúp nhìn rõ hơn.
Nên đi tháng 9 hay tháng 12?
Tháng 9 ấm hơn, hồ chưa đóng băng có thể phản chiếu cực quang, đêm vừa đủ dài, hoạt động địa từ có xu hướng cao quanh tiết phân. Tháng 12 đêm rất dài, có tuyết, cảnh đúng kiểu mùa đông, nhưng lạnh và ngày gần như không có. Chọn theo việc bạn muốn làm gì vào ban ngày.
Ứng dụng báo cực quang có đáng tin không?
Các ứng dụng chủ yếu tổng hợp dữ liệu từ cơ quan dự báo thời tiết không gian và vệ tinh đo gió Mặt Trời, hữu ích để biết lúc nào nên ra ngoài. Nhưng chúng không biết trời chỗ bạn có mây hay không. Dùng kèm dự báo mây và kiểm bằng mắt, bằng một tấm ảnh thử.