Sóng biển phát sáng xanh lam ban đêm phần lớn là do những vi tảo nhỏ li ti, chủ yếu thuộc nhóm tảo hai roi, phát ra ánh sáng mỗi khi nước quanh chúng bị khuấy động: sóng vỗ, mái chèo khua, tay quẫy, chân bước. Hiện tượng dễ gặp nhất vào những đêm tối không trăng, biển lặng, nước ấm, ở các vịnh kín hoặc bãi khuất gió, nhất là sau những ngày nắng nóng làm tảo sinh sôi nhiều.
Đây không phải hiện tượng theo lịch: có năm, có tuần rất nhiều, rồi biến mất vài ngày sau. Ở Việt Nam, các đảo và bãi biển như Quan Lạn (Quảng Ninh) hay Phú Quốc (An Giang, tỉnh cũ Kiên Giang) từng được nhiều người ghi nhận vào mùa hè; trên thế giới có những vịnh nổi tiếng gần như quanh năm. Bài dưới đây chỉ cách nhận biết, chọn đêm, thử tại chỗ, và những lúc không nên xuống nước dù cảnh rất đẹp.
Ai phát sáng dưới nước và vì sao
Thủ phạm quen thuộc nhất của sóng phát sáng là tảo hai roi, sinh vật đơn bào nhỏ đến mức một giọt nước có thể chứa nhiều con. Trong tế bào chúng có những túi nhỏ chứa luciferin và enzyme luciferase; khi màng tế bào bị biến dạng do dòng nước khuấy, một tín hiệu điện chạy qua tế bào, đổi độ axit trong túi và kích hoạt phản ứng tạo ra một chớp sáng xanh lam kéo dài chưa tới một giây.
Một loài hay gặp ở ven biển nhiều nơi là Noctiluca scintillans, tên gọi thông dụng là "tia sáng biển". Nó lớn hơn phần lớn tảo hai roi, ăn các sinh vật nhỏ khác, và khi nở rộ có thể tạo thành những vệt nước màu hồng, đỏ hay xanh lục vào ban ngày. Ở các vịnh phát quang nổi tiếng thế giới, thủ phạm là những loài tảo hai roi quang hợp khác.
Vì sao chúng phát sáng? Giả thuyết được nhiều người ủng hộ là "báo động chống trộm": khi một con giáp xác nhỏ đang ăn tảo làm nước khuấy động, chớp sáng thu hút kẻ săn mồi lớn hơn tới ăn chính con giáp xác. Ánh sáng là cách tảo gọi người đến bắt kẻ ăn mình. Đây là giả thuyết có thí nghiệm ủng hộ, nhưng chưa phải câu trả lời trọn vẹn cho mọi loài.
Ngoài tảo, biển còn nhiều sinh vật phát quang khác: sứa, giáp xác nhỏ, mực, cá vùng sâu. Có loài giáp xác nhỏ ở Nhật Bản tiết ra chất phát sáng xanh vào nước khi bị quấy, và loài mực đom đóm tụ về vịnh Toyama vào mùa xuân để đẻ trứng, nhuộm sáng mép sóng.
Khi nào dễ gặp: những điều kiện thuận lợi
Không ai dự báo được chính xác đêm nào sóng phát sáng, nhưng có những điều kiện làm cơ hội tăng lên rõ rệt:
| Điều kiện | Vì sao quan trọng | Cách kiểm |
|---|---|---|
| Đêm tối, không trăng hoặc trăng lặn | Ánh sáng tảo rất yếu; ánh trăng, đèn bờ làm mắt không thấy | Xem lịch trăng; chọn quanh trăng non |
| Nước ấm, sau nhiều ngày nắng nóng | Tảo sinh sôi nhanh khi nước ấm, nhiều dinh dưỡng | Mùa hè, cuối xuân ở miền Bắc; mùa khô nóng ở phía nam |
| Biển lặng, vịnh kín, bãi khuất gió | Tảo tụ lại thay vì bị sóng gió đánh tan | Chọn bãi trong vịnh, phía khuất gió đêm đó |
| Sau mưa lớn có nước ngọt mang dinh dưỡng ra biển | Có thể kích thích tảo nở hoa vài ngày sau | Theo dõi tin địa phương |
| Ban ngày nước có vệt màu nâu đỏ, hồng | Dấu hiệu tảo đang nở rộ | Quan sát bờ biển trước lúc hoàng hôn |
Mùa hè ở các đảo vịnh Bắc Bộ, mùa khô nóng ở các đảo phía nam là thời gian nhiều người kể đã gặp. Nhưng đừng xây cả một chuyến đi xa chỉ để xem sóng phát sáng; coi nó là món quà bất ngờ của một đêm ở biển.
Thử tại chỗ: cách tìm sóng phát sáng trong một đêm
Nhiều người đứng ngay cạnh sóng phát sáng mà không thấy vì đèn bãi biển hoặc vì mắt chưa quen bóng tối. Cách thử đơn giản:
- Đi ra phía tối nhất của bãi, xa đèn khu nghỉ, đèn quán. Quay lưng lại nguồn sáng.
- Tắt đèn pin, cất điện thoại. Chờ ít nhất mười phút cho mắt quen bóng tối.
- Nhìn vào chỗ sóng vỡ ở mép nước: nếu có tảo phát quang, bọt sóng sẽ loé xanh lam khi vỡ.
- Đứng ở mép nước nông, khuấy nhẹ bằng tay hoặc bàn chân: mỗi lần khuấy là một vệt sáng lấp lánh như tia lửa nhỏ.
- Trên cát ướt ngay sau khi sóng rút, đôi khi mỗi bước chân để lại những đốm sáng nhỏ trong vài giây.
- Nếu thấy, đừng chiếu đèn vào để "nhìn rõ hơn": ánh đèn làm bạn mất hết khả năng thấy chớp sáng yếu.
Muốn có một kỷ niệm, chụp ảnh sóng phát sáng đòi hỏi chân máy và phơi sáng dài, ánh sáng yếu hơn nhiều so với hình trên mạng thường gợi ý. Thường thì mắt bạn thấy rõ hơn máy ảnh điện thoại.
Ở Việt Nam: điều đã biết và điều còn bỏ ngỏ
Ở Việt Nam, sóng phát sáng chủ yếu được biết qua kể lại của người dân, ngư dân, khách du lịch và ảnh chụp trên mạng xã hội, nhiều nhất ở các đảo vịnh Bắc Bộ như Quan Lạn, Cô Tô và các đảo phía nam như Phú Quốc. Các nghiên cứu về thực vật phù du ven biển Việt Nam có ghi nhận nhiều loài tảo hai roi, trong đó có những loài có khả năng phát quang, nhưng thông tin công khai về mùa, tần suất và địa điểm cụ thể của các đợt phát sáng còn rất ít.
Điều đó có nghĩa là không ai có thể hứa với bạn "tháng này, bãi này chắc chắn có". Các tour quảng cáo "đi xem sinh vật phát quang" có lúc gặp, có lúc không. Người đi biển ở lại nhiều đêm, chịu khó ra bãi tối, quan sát nước ban ngày, có cơ hội cao hơn người đến một đêm theo lịch cố định.
Nếu bạn là người sống ven biển hoặc hay ra đảo, những ghi chép đơn giản của bạn về ngày giờ, nơi chốn, màu nước ban ngày, trăng và thời tiết có thể giúp lấp khoảng trống này.
Những hiểu lầm hay gặp
"Đó là sứa phát sáng." Phần lớn các đợt sóng phát sáng ven bờ là do tảo đơn bào, không phải sứa. Sứa phát quang có thật nhưng ánh sáng của chúng thường chỉ ở từng con riêng lẻ, không làm sáng cả mép sóng.
"Nước phát sáng là nước có phóng xạ, hoá chất." Không. Ánh sáng sinh ra từ phản ứng hoá học trong tế bào sống, giống cơ chế của đom đóm. Nó không liên quan tới phóng xạ.
"Lúc nào cũng thấy nếu đến đúng chỗ." Ngay cả ở những vịnh nổi tiếng, độ sáng thay đổi theo mùa, theo mưa, theo trăng. Ở những bãi không có điều kiện đặc biệt, hiện tượng đến rồi đi trong vài ngày.
"Bơi trong nước phát sáng có lợi cho da." Không có cơ sở. Ngược lại, những đợt tảo nở dày có thể gây kích ứng da, mắt ở người nhạy cảm.
Những vịnh phát quang nổi tiếng trên thế giới
Một số nơi có điều kiện đặc biệt cho tảo phát quang tụ lại gần như quanh năm. Vịnh Mosquito trên đảo Vieques, Puerto Rico, thường được nhắc là một trong những vịnh phát quang sáng nhất thế giới: một vịnh nông, miệng hẹp, bao quanh bởi rừng ngập mặn, giữ tảo lại bên trong, nước ấm quanh năm. Ở đó việc bơi bị cấm để bảo vệ hệ sinh thái; khách đi thuyền kayak có hướng dẫn và nhìn mái chèo khua ra những vệt sáng.
Ở Maldives, một số bãi biển nổi tiếng với hình ảnh sóng phát sáng xanh, do tảo và các sinh vật phù du khác, xuất hiện không đều trong năm. Vịnh Toyama ở Nhật Bản có mùa mực đom đóm vào khoảng mùa xuân, khi những con mực nhỏ phát sáng xanh trồi lên gần bờ. Nhiều bãi biển ở Úc, Thái Lan, Campuchia cũng có những đợt sóng phát sáng được ghi nhận.
Những nơi nổi tiếng nhất thường đã có quy định bảo vệ: hạn chế số thuyền, cấm bơi, cấm kem chống nắng, cấm đèn. Kiểm quy định của ban quản lý và các đơn vị hướng dẫn được cấp phép trước khi đi. Về thị thực các nước, kiểm thông tin lãnh sự hiện hành.
Có an toàn không: khi nào nên ngắm từ bờ
Bản thân ánh sáng không nguy hiểm. Chạm vào nước có tảo phát quang thông thường không gây hại cho phần lớn người. Ánh sáng là ánh sáng lạnh, không nóng, không phóng xạ.
Nhưng tảo nở hoa có thể đi kèm rủi ro. Khi tảo nở rộ dày đặc, gọi chung là tảo nở hoa hay "thuỷ triều đỏ", một số loài có thể sinh độc tố, hoặc làm nước thiếu oxy, gây chết cá. Noctiluca thường không sinh độc tố mạnh nhưng có thể đi kèm điều kiện nước kém. Da nhạy cảm có thể ngứa, mắt cay.
Không bơi đêm một mình, không bơi xa. Nguy cơ lớn nhất của việc xem sóng phát sáng là chính biển đêm: dòng rút, sóng, đá ngầm, khó định hướng. Nếu muốn thử khuấy nước, đứng ở mép nước nông, có người đi cùng.
Có thông báo của cơ quan địa phương thì tuân thủ. Khi có cảnh báo tảo nở hoa, ô nhiễm, cấm tắm, hãy ngắm từ bờ, không xuống nước, không ăn hải sản thu hoạch tại chỗ trong đợt đó.
Vết thương hở. Người có vết thương hở, bệnh da, nên tránh tiếp xúc với nước khi tảo nở dày.
Ứng xử để giữ những đêm biển sáng
Sóng phát sáng là dấu hiệu một vùng biển còn tối và còn sống động. Một vài thói quen giúp giữ điều đó:
- Không bỏ nước có tảo vào chai lọ mang về; tảo chết sau vài giờ, chai nước ấy chỉ còn mùi.
- Không dùng đèn pin, đèn flash chiếu xuống nước; tôn trọng người khác đang ngắm.
- Không xả rác, không dùng xà phòng, dầu gội ở bãi biển.
- Nếu đi kayak, đi đúng tuyến, không tràn vào rừng ngập mặn, không giẫm lên thảm cỏ biển.
- Ủng hộ những khu bãi biển giảm đèn chiếu ra mặt nước vào ban đêm; ánh đèn ven biển cũng làm rối loạn rùa biển con khi tìm đường ra biển.
Nếu chụp được ảnh sóng phát sáng ở Việt Nam, ghi lại ngày, giờ, địa điểm, tình trạng trăng và thời tiết. Những ghi chép như vậy từ người đi biển là dữ liệu quý cho các nhà nghiên cứu sinh vật phù du, vì hiện tượng xuất hiện ngẫu nhiên và khó theo dõi.
Câu hỏi thường gặp
Sóng phát sáng có phải là ô nhiễm không?
Không nhất thiết. Tảo phát quang là sinh vật tự nhiên, có ở biển từ rất lâu. Nhưng những đợt nở rộ dày đặc có thể được thúc đẩy bởi nguồn dinh dưỡng dư thừa từ đất liền như nước thải, phân bón. Vì vậy, một vùng biển thường xuyên có tảo nở dày bất thường có thể là dấu hiệu cần theo dõi chất lượng nước.
Vì sao ảnh trên mạng sáng hơn nhiều so với mắt thấy?
Phần lớn ảnh sóng phát sáng được chụp phơi sáng nhiều giây, gom ánh sáng của rất nhiều chớp nhỏ thành một vệt liền, rồi còn được tăng độ sáng. Mắt thường thấy những chớp lấp lánh rời rạc, xanh lam nhạt. Biết trước điều đó giúp bạn không thất vọng và chú ý vào cảm giác chuyển động của ánh sáng.
Có thể thấy sóng phát sáng vào đêm trăng tròn không?
Có thể nếu tảo rất dày, nhưng khó hơn nhiều, vì ánh trăng làm nền sáng lên. Chớp sáng yếu sẽ bị lấn át. Đêm tối không trăng, xa đèn bờ biển là điều kiện tốt nhất. Nếu đêm đó có trăng, chờ đến khi trăng lặn hoặc bị mây che.
Đi tàu biển ban đêm có thấy không?
Có, nhiều người đi tàu, thuyền đêm thấy những vệt sáng dọc mạn tàu và sau đuôi tàu, nơi chân vịt khuấy nước. Muốn thấy rõ, ra boong phía tối, tránh đèn trên tàu, nhìn xuống chỗ nước bị khuấy mạnh nhất.
Có cách nào biết trước đêm nay có sóng phát sáng không?
Không có dự báo chính thức. Dấu hiệu ban ngày là nước có vệt màu nâu đỏ, hồng hoặc xanh lục bất thường ở vùng vịnh lặng, cùng thời tiết nắng nóng kéo dài. Hỏi người dân, người đánh cá ở địa phương, họ thường biết những đêm "biển sáng" gần đây nhất.