Bốn sơ đồ đèn chân dung kinh điển khác nhau ở vị trí đèn chính và được nhận ra qua hình bóng của mũi: butterfly đặt đèn cao ngay trước mặt, bóng mũi rơi thẳng xuống thành hình cánh bướm nhỏ; loop đưa đèn sang một bên khoảng 30–45 độ, bóng mũi thành một vòng nhỏ chéo xuống má; Rembrandt đưa đèn xa hơn và cao hơn để bóng mũi nối với bóng má, để lại một tam giác sáng dưới mắt bên tối; split đặt đèn ngang 90 độ, chia mặt làm đôi sáng tối.
Đi từ butterfly tới split, ánh sáng càng lệch sang bên thì khuôn mặt càng nhiều khối, nhiều bóng và càng kịch tính. Cả bốn dựng được chỉ với một đèn và một tấm hắt sáng. Phần dưới đi qua từng sơ đồ, gương mặt hợp với nó, cách chỉnh tỉ lệ sáng tối, khác biệt giữa ánh sáng rộng và hẹp, và cách dựng tại nhà.
Bốn sơ đồ trong một bảng
Góc đo dưới đây tính từ trục nối máy ảnh với người mẫu, và độ cao tính so với tầm mắt người mẫu. Đây là khoảng khởi đầu; gương mặt mỗi người một khác, nên người chụp luôn nhìn bóng mũi để tinh chỉnh chứ không đo góc bằng thước.
| Sơ đồ | Vị trí đèn chính | Dấu hiệu nhận ra | Cảm giác chung |
|---|---|---|---|
| Butterfly | Gần trục máy, cao hơn mắt, chúc xuống | Bóng nhỏ hình cánh bướm ngay dưới mũi, hai má sáng đều | Sáng, sạch, trang trọng |
| Loop | Lệch khoảng 30–45 độ, hơi cao hơn mắt | Bóng mũi thành vòng nhỏ chéo xuống, không chạm bóng má | Tự nhiên, dễ chịu, hợp đa số |
| Rembrandt | Lệch khoảng 45–60 độ, cao hơn rõ | Tam giác sáng trên má bên tối, kẹp giữa bóng mũi và bóng má | Trầm, có chiều sâu, cổ điển |
| Split | Ngang 90 độ, ngang tầm mặt | Một nửa mặt sáng, nửa kia tối hẳn | Mạnh, bí ẩn, kịch tính |
Bốn sơ đồ này không phải bốn ô riêng biệt mà là bốn điểm trên một dải liên tục. Dời đèn từ trước mặt sang ngang theo một vòng cung, bạn sẽ đi qua lần lượt từng kiểu. Đó cũng là bài tập tốt nhất cho người mới: một người mẫu ngồi yên, một đèn, chụp mười khung trên vòng cung rồi đặt cạnh nhau.
Điều quyết định hình dạng bóng không chỉ là góc đèn mà còn là hướng mặt người mẫu. Người mẫu quay đầu mười độ cũng làm loop thành Rembrandt hay ngược lại; khi chỉnh, hãy quyết định giữ cố định một bên, đèn hoặc mặt, rồi mới dời bên kia.
Butterfly và clamshell: ánh sáng từ trên, chính diện
Butterfly, còn gọi là ánh sáng Paramount theo cách gọi của các xưởng phim Hollywood thời cổ điển, đặt đèn chính gần như trên trục máy, cao hơn mắt người mẫu và chúc xuống. Bóng mũi rơi thẳng xuống thành một vệt nhỏ cân hai bên, giống cánh bướm. Hai gò má được chiếu đều, bóng đổ dưới gò má làm đường hàm và xương má rõ hơn. Sơ đồ này hợp với gương mặt có xương gò má cao, cằm thon; với khuôn mặt tròn, nó làm mặt trông rộng hơn vì hai bên sáng như nhau.
Độ cao đèn là điều phải canh. Cao quá thì hốc mắt tối, mắt mất ánh lấp lánh, bóng mũi dài chạm môi trên. Thấp quá thì bóng mũi biến mất, mặt phẳng. Điểm vừa thường là khi bóng mũi dài khoảng một phần ba tới một nửa khoảng cách từ chóp mũi tới môi trên, và trong mắt người mẫu vẫn thấy rõ đốm phản chiếu của đèn ở phần trên con ngươi.
Thêm một tấm hắt sáng bạc hoặc trắng đặt dưới cằm, nằm ngang hoặc hơi nghiêng lên, bạn có clamshell: hai nguồn sáng kẹp gương mặt như hai mảnh vỏ sò. Tấm hắt dưới làm dịu bóng dưới mắt và dưới cằm, cho làn da sáng mịn mà vẫn giữ khối. Đây là sơ đồ quen thuộc của ảnh chân dung trang điểm, ảnh hồ sơ công việc. Máy ảnh đặt ở khe giữa đèn và tấm hắt.
Loop: sơ đồ dùng nhiều nhất
Dời đèn từ vị trí butterfly sang một bên khoảng 30 tới 45 độ, hạ xuống chỉ còn cao hơn mắt một chút, bóng mũi trượt sang bên và chéo xuống thành một vòng nhỏ. Quy tắc chuẩn của loop là vòng bóng đó không chạm vào bóng của má: giữa hai vùng tối vẫn còn một dải sáng nối liền. Phần lớn ảnh chân dung bạn thấy hằng ngày, từ ảnh thẻ công việc tới ảnh gia đình, dùng một biến thể của loop.
Lý do loop phổ biến là nó hợp với gần như mọi gương mặt. Có đủ bóng để mặt có khối, mũi có hình, nhưng không đủ đậm để làm người xem để ý tới bóng. Với mặt tròn, đưa đèn lệch thêm một chút để bóng má rộng hơn, mặt thon lại. Với mặt dài, đưa đèn gần trục hơn và thấp hơn một chút.
Một lỗi hay gặp là để vòng bóng mũi quá lớn, kéo dài chạm môi, trông như vết bẩn. Khi thấy vậy, hạ đèn hoặc dời đèn về gần trục máy. Ở ánh sáng mềm từ hộp tản sáng lớn, viền vòng bóng mờ dần, dễ chịu; với đèn trần không tản, viền bóng sắc gọn, hợp ảnh phong cách cũ. Cả hai đều là loop, chỉ khác chất ánh sáng.
Rembrandt: tam giác sáng dưới mắt
Sơ đồ này mang tên hoạ sĩ người Hà Lan Rembrandt van Rijn, vì rất nhiều chân dung và tự hoạ của ông có cách chiếu sáng như vậy: nguồn sáng cao từ một bên, một mảng tam giác sáng nhỏ trên má phía tối. Muốn có tam giác đó, đưa đèn lệch xa hơn loop, khoảng 45 tới 60 độ, và nâng cao hơn để chúc xuống rõ. Bóng mũi lúc này kéo dài và nối với bóng của má, khoanh lại một ô sáng.
Người chụp chân dung hay dùng một chuẩn kiểm nhanh: tam giác không rộng hơn con mắt và không dài quá chiều dài mũi. Tam giác to quá là đã về loop; tam giác bị bóng nuốt mất là đã sang split. Mắt bên tối nên vẫn có ánh sáng chạm tới, nếu không gương mặt mất sự sống ở nửa đó.
Với người có sống mũi thấp, bóng mũi ngắn và khó nối với bóng má; lúc đó phải đưa đèn cao hơn và xa sang bên hơn so với người có sống mũi cao. Đây là lý do không nên đo góc đèn bằng thước, mà nhìn bóng trên chính gương mặt trước máy.
Rembrandt cho cảm giác trầm, suy tư, có tuổi, hợp với chân dung nam, chân dung người lớn tuổi, chân dung nghệ sĩ, ảnh đen trắng. Vì bóng chiếm nhiều diện tích, tỉ lệ sáng tối càng quan trọng: không có tấm hắt, nửa tối có thể chìm hẳn; có tấm hắt quá gần, tam giác mất nét. Đặt tấm hắt ở bên tối, cách xa vừa đủ để mở bóng một chút, sẽ giữ được khối mà không mất chi tiết.
Split: chia đôi gương mặt
Đưa đèn sang ngang hẳn, 90 độ so với trục máy, ngang tầm mặt hoặc hơi cao, ánh sáng chỉ chạm một nửa khuôn mặt. Đường ranh sáng tối chạy dọc sống mũi. Đây là sơ đồ kịch tính nhất trong bốn kiểu, thường dùng cho ảnh có tâm trạng mạnh, ảnh nhân vật, ảnh nghệ sĩ âm nhạc, ảnh đen trắng tương phản cao.
Split khó hơn vẻ ngoài. Mắt bên tối thường mất hẳn, ảnh trở nên lạnh lùng, và mọi khuyết điểm bề mặt da ở bên sáng nổi rõ do ánh sáng quét xiên. Mũi to hoặc gò má cao càng làm bóng sâu. Nhiều người chụp đẩy đèn về trước một chút, khoảng 80 độ, để một tia sáng mảnh chạm được mắt bên tối, giữ lại chút sinh khí.
Split hợp với gương mặt góc cạnh và với người mẫu chấp nhận một hình ảnh mạnh. Không nên dùng nó cho ảnh hồ sơ công việc hay ảnh gia đình, nơi người xem cần cảm thấy gần gũi. Khi dùng, hãy hỏi người mẫu xem họ có thoải mái với hình ảnh đó không; một số người nhìn thấy mình nửa sáng nửa tối thì không nhận ra mình.
Ánh sáng rộng và hẹp: cùng sơ đồ, đổi hướng mặt
Broad lighting, ánh sáng rộng. Khi người mẫu quay mặt chéo, phía má gần máy ảnh, phía rộng hơn trong khung, nhận ánh sáng. Mặt trông rộng ra và phẳng hơn, vì phần lớn khung là vùng sáng. Hợp với gương mặt gầy, hẹp, hoặc khi muốn ảnh sáng, cởi mở.
Short lighting, ánh sáng hẹp. Đèn chiếu vào phía má xa máy ảnh, phía hẹp hơn trong khung; phía gần máy chìm trong bóng. Mặt thon lại, có nhiều khối và chiều sâu. Đây là lựa chọn mặc định của nhiều người chụp chân dung, nhất là với khuôn mặt tròn.
Cách đổi nhanh. Giữ nguyên đèn, chỉ nhờ người mẫu xoay mặt về phía đèn hoặc ra xa đèn; hoặc giữ nguyên người mẫu, dời máy sang phía bên kia. Một sơ đồ loop có thể là loop rộng hoặc loop hẹp tuỳ hướng này.
Tỉ lệ sáng tối. Chênh một nấc giữa bên sáng và bên tối cho cảm giác nhẹ nhàng, gần với tỉ lệ khoảng 2:1; chênh hai nấc cho khối rõ, khoảng 4:1; chênh ba nấc trở lên là vùng kịch tính. Đo bằng máy đo sáng cầm tay, hoặc đơn giản là chụp thử và nhìn vùng tối trên histogram.
Dựng cả bốn sơ đồ chỉ với một đèn ở nhà
Không cần phòng chụp: một góc phòng có tường trơn, một đèn, một bộ tản sáng và một tấm hắt là đủ cho cả bốn kiểu. Đèn có thể là đèn flash rời hoặc đèn liên tục; đèn liên tục dễ học hơn vì bạn thấy ngay bóng đổ.
- Đặt người mẫu ngồi trên ghế đẩu, cách tường nền ít nhất 1,5–2 mét để bóng không đổ lên tường và nền tối hơn mặt.
- Gắn đèn vào hộp tản sáng cỡ 60–90 cm hoặc ô xuyên sáng, đặt cách mặt khoảng 1–1,5 mét: càng gần, ánh sáng càng mềm và nền càng tối nhờ ánh sáng giảm nhanh theo khoảng cách.
- Bắt đầu ở butterfly: đèn trên đầu máy, chúc xuống. Chụp một khung, nhìn bóng mũi.
- Dời đèn theo vòng cung sang một bên, mỗi lần khoảng mười lăm độ, nâng dần; chụp một khung ở mỗi vị trí và gọi tên sơ đồ khi thấy bóng mũi đổi.
- Ở loop và Rembrandt, thêm tấm hắt trắng phía bên tối, dời gần xa để chỉnh tỉ lệ sáng tối.
- Ở split, bỏ tấm hắt nếu muốn kịch tính, hoặc giữ ở xa nếu muốn còn chút chi tiết.
- Thử xoay mặt người mẫu để đổi giữa ánh sáng rộng và hẹp ở cùng một vị trí đèn.
Hướng mép hộp tản sáng sao cho phần rìa của luồng sáng, chứ không phải tâm, rơi vào mặt người mẫu: ánh sáng ở rìa mềm hơn và đều hơn, kỹ thuật này thường gọi là lia rìa. Đèn trong phòng nên tắt hết để không lẫn màu và bóng phụ; nếu dùng ánh sáng cửa sổ làm đèn chính thì quy tắc vị trí vẫn y nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Có nhất thiết phải dùng đèn flash studio không?
Không. Đèn liên tục LED có hộp tản sáng, đèn flash rời, thậm chí một cửa sổ có rèm mỏng đều dựng được bốn sơ đồ. Đèn liên tục cho bạn thấy ngay bóng đổ, dễ học; đèn flash mạnh hơn, giữ được tốc độ nhanh và ISO thấp. Điều quan trọng là kích thước nguồn sáng so với mặt và vị trí của nó.
Làm sao biết người mẫu hợp với sơ đồ nào?
Bắt đầu từ loop vì hợp với đa số. Mặt tròn hoặc muốn thon thì chuyển sang short lighting hoặc Rembrandt. Gò má cao, cằm thon thì butterfly đẹp. Muốn tâm trạng mạnh thì split. Cuối cùng vẫn là chụp thử và cho người mẫu xem, vì cảm nhận của họ về chính mình quan trọng.
Vì sao mắt người mẫu trông vô hồn dù sáng đủ?
Thường vì thiếu ánh phản chiếu của đèn trong mắt, do đèn quá cao hoặc lệch quá xa. Hạ đèn hoặc đưa về trước một chút cho tới khi thấy một đốm sáng ở khoảng vị trí mười giờ hoặc hai giờ trên con ngươi. Tấm hắt dưới cằm cũng thêm một đốm phụ nhỏ.
Người mẫu đeo kính thì xử lý thế nào?
Ánh sáng phản chiếu trên mắt kính là vấn đề lớn nhất. Nâng đèn cao hơn và lệch sang bên, nhờ người mẫu hạ cằm rất nhẹ hoặc nghiêng gọng kính xuống một chút ở phía tai. Quan sát qua máy ảnh khi chỉnh, vì vị trí phản chiếu phụ thuộc vào góc máy.
Có cần đèn nền và đèn viền tóc không?
Không bắt buộc. Một đèn chính đã đủ để học bốn sơ đồ. Đèn viền tóc giúp tách tóc tối khỏi nền tối, đèn nền giúp chỉnh độ sáng tường phía sau. Thêm từng đèn một sau khi đã điều khiển được đèn chính, để biết mỗi đèn đóng góp gì.
Ánh sáng cứng có xấu không?
Không. Ánh sáng cứng từ nguồn nhỏ cho bóng sắc, kết cấu rõ, rất hợp với ảnh phong cách điện ảnh cũ, ảnh đen trắng, chân dung nam. Nó chỉ khó hơn vì bộc lộ mọi bề mặt da. Ánh sáng mềm dễ chịu và an toàn hơn cho người mới, nhưng không phải lúc nào cũng đẹp hơn.