Em Thuý là bức tranh sơn dầu hoạ sĩ Trần Văn Cẩn vẽ năm 1943, chân dung cô cháu gái tên Thuý khi khoảng tám tuổi, hiện thuộc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội và đã được công nhận là Bảo vật quốc gia. Bức tranh không lớn, gam màu rất nhẹ — trắng, xám, ngà — và sức hút của nó gần như dồn hết vào một đôi mắt: đen, tròn, nhìn thẳng ra người xem với vẻ vừa ngoan vừa tò mò.
Nhiều người lớn lên đã thấy Em Thuý trong sách giáo khoa, trên lịch, trên bưu thiếp, đến mức ít ai đứng lại nhìn kỹ. Bài này chỉ cách nhìn bức tranh như lần đầu: hoạ sĩ đặt hình thế nào, dùng màu ra sao, vì sao một chân dung trẻ em giản dị lại được trân trọng như vậy, và đặt nó trong bối cảnh hội hoạ sơn dầu Việt Nam những năm 1940.
Lộ trình mắt nhìn: năm điểm dừng
Bức tranh rất tĩnh, ít chi tiết, nên mắt dễ trượt qua. Hãy dừng lại theo thứ tự này, mỗi điểm vài giây:
- Đôi mắt: điểm tối đậm nhất trong một bức tranh gần như toàn màu sáng. Mọi thứ khác nhạt đi để hai con ngươi đen thành tâm điểm. Để ý chúng không nhìn đi đâu xa — chúng nhìn thẳng vào bạn.
- Gương mặt: tròn, má hơi phúng phính, sắc hồng rất nhẹ trên nền da sáng. Hoạ sĩ không nhấn đường viền mà để khối mặt hiện ra từ những chuyển sắc mỏng.
- Mái tóc: mảng tối thứ hai, cắt ngắn gọn gàng, đóng khung khuôn mặt và cân với đôi mắt.
- Áo trắng và đôi tay: chiếc áo cánh trắng là mảng sáng lớn nhất, được vẽ bằng nhiều sắc trắng ngả xám, ngả xanh, ngả vàng chứ không phải một màu trắng phẳng. Đôi tay đặt hiền lành, khép lại.
- Chiếc ghế và nền: ghế mây và bức tường phía sau gần như hoà vào nhau trong gam xám ngà. Chúng có mặt vừa đủ để cô bé có chỗ ngồi, không hơn.
Đi hết năm điểm, bạn sẽ thấy cách hoạ sĩ xếp thứ bậc: tối nhất ở mắt và tóc, sáng nhất ở áo, trung gian ở mặt, nhạt nhoà ở nền. Một bố cục đơn giản đến mức gần như vô hình, nhưng chính nó giữ cho bức tranh yên lặng.
Gam trắng xám: vẽ màu trắng mà không trắng
Thách thức lớn nhất của Em Thuý là màu trắng. Một chiếc áo trắng trên nền tường sáng, khuôn mặt sáng của một đứa trẻ — nếu vẽ bằng trắng tinh, tất cả sẽ dính vào nhau thành một mảng phẳng. Trần Văn Cẩn giải quyết bằng cách cho mỗi vùng sáng một sắc riêng: áo ngả lạnh, mặt ngả ấm hồng, nền ngả xám ngà. Khi đứng gần bản gốc, bạn sẽ thấy trong chiếc áo có những nét xám xanh, xám tím ở nếp gấp, và vài chấm sáng gần như trắng thật ở chỗ ánh sáng chạm vào.
Đây là bài học hội hoạ mà các hoạ sĩ học ở Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương được rèn kỹ: không có màu trắng hay đen tuyệt đối trong tự nhiên, chỉ có những sắc độ phụ thuộc ánh sáng và vật xung quanh. Em Thuý là một ví dụ tiết chế của bài học ấy, không phô kỹ thuật mà để kỹ thuật phục vụ sự trong trẻo.
Nét cọ trong tranh cũng nhẹ. Không có những mảng sơn đắp dày như tranh Van Gogh; lớp sơn mỏng, nét cọ mềm, có chỗ để lộ nhịp quệt nhanh ở áo và nền. Khuôn mặt thì mịn hơn, được chăm chút kỹ hơn — một cách khác nữa để kéo mắt người xem về đó.
Hoạ sĩ và bối cảnh năm 1943
Trần Văn Cẩn (1910–1994) tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội vào giữa thập niên 1930, thuộc thế hệ hoạ sĩ Việt Nam đầu tiên được đào tạo bài bản về sơn dầu, hình hoạ và giải phẫu theo phương pháp châu Âu, đồng thời được khuyến khích tìm tòi chất liệu truyền thống như sơn mài và lụa. Sau này, ông là một trong những người dẫn dắt nền mỹ thuật Việt Nam, giảng dạy và lãnh đạo nhà trường, và được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.
Năm 1943 là thời kỳ nhiều hoạ sĩ tốt nghiệp trường Mỹ thuật Đông Dương vẽ những bức sơn dầu về đời sống thường ngày, về người thân, với giọng nhẹ nhàng, thân mật. Cũng năm đó, Tô Ngọc Vân vẽ Thiếu nữ bên hoa huệ. Đặt hai bức cạnh nhau, ta thấy hai cách nhìn của cùng một thế hệ: một bên là thiếu nữ thành thị trong tà áo dài trắng, mềm mại, mơ màng; một bên là đứa trẻ ngồi thẳng, nhìn thẳng, giản dị.
Trần Văn Cẩn về sau nổi tiếng với nhiều tác phẩm sơn mài về lao động nông thôn, trong đó có Tát nước đồng chiêm. Nhưng với đông đảo công chúng, tên ông vẫn gắn với gương mặt cô bé năm 1943 — một chân dung riêng tư của gia đình trở thành hình ảnh chung của nhiều thế hệ.
Vì sao một chân dung nhỏ lại được trân trọng
Câu hỏi hay gặp: bức tranh đơn giản như vậy thì có gì đặc biệt? Có thể tách thành những lý do có thể kiểm bằng mắt và bằng lịch sử:
| Khía cạnh | Điều thấy được | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Tay nghề | Gam trắng nhiều sắc độ, khuôn mặt dựng khối mềm, bố cục tiết chế | Cho thấy mức thuần thục sơn dầu của thế hệ hoạ sĩ Việt đầu tiên học chất liệu này |
| Cái nhìn | Đứa trẻ được vẽ nghiêm trang, trực diện, như một con người đầy đủ | Khác các tranh "trẻ em minh hoạ" chỉ để làm duyên; ánh mắt tạo một cuộc đối thoại |
| Thời điểm | Vẽ năm 1943, giữa những năm chiến tranh và biến động | Sự trong trẻo của bức tranh đứng đối lập với bối cảnh, khiến người xem đời sau thấy quý |
| Tư liệu | Áo cánh, kiểu tóc, chiếc ghế mây | Ghi lại diện mạo một đứa trẻ thành thị miền Bắc thời đó |
| Đời sống của hình ảnh | In trong sách, trên lịch, bưu thiếp qua nhiều thập kỷ | Trở thành ký ức chung, điều hiếm có với một bức chân dung |
Không lý do nào trong số đó cần tới kiến thức chuyên sâu để cảm nhận. Đó cũng là lý do Em Thuý thường được chọn làm bức tranh đầu tiên để giới thiệu hội hoạ Việt Nam với trẻ em và người nước ngoài.
Hiểu lầm và điều chưa chắc
Quanh những bức tranh quá quen thuộc, nhiều chi tiết được lặp lại mà không ai kiểm. Vài điều nên lưu ý:
- "Bản in trên lịch, trên mạng là màu thật": ảnh chụp và bản in thường đẩy độ tương phản, làm áo trắng gắt hơn và nền xám thành phẳng. Bản gốc dịu hơn và có nhiều sắc độ trung gian hơn hẳn.
- "Tranh vẽ bằng sơn mài": Em Thuý là tranh sơn dầu. Trần Văn Cẩn vẽ cả sơn dầu lẫn sơn mài, và nhiều tác phẩm sơn mài của ông cũng nổi tiếng, nên dễ nhầm.
- Thông tin về người mẫu: báo chí từng nhiều lần viết về cuộc đời sau này của cô bé trong tranh. Bài này không nhắc chi tiết về đời tư một người có thật; nếu bạn tò mò, nên đọc từ nguồn đã phỏng vấn trực tiếp gia đình và tôn trọng sự riêng tư của họ.
- Kích thước, tình trạng bảo quản: nếu cần số liệu chính xác về khổ tranh hay các lần tu sửa, hãy tra tư liệu của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam thay vì các trang chép lại.
- Tranh chép bán ngoài thị trường: Em Thuý là một trong những bức được chép lại nhiều nhất. Các bản chép không phải tác phẩm gốc, dù được bán kèm lời giới thiệu thế nào.
Ba bức nên xem cạnh Em Thuý trong cùng bảo tàng
Chơi ô ăn quan của Nguyễn Phan Chánh (1931, tranh lụa). Vẽ trẻ em nông thôn ngồi chơi trên sân đất, màu nâu trầm của lụa. Đặt cạnh Em Thuý, bạn thấy hai cách vẽ trẻ em cách nhau hơn chục năm: một bên trên lụa, nét mảnh và màu thấm vào nền; một bên là sơn dầu, khối đặc và ánh sáng rõ. Cũng là trẻ em, nhưng một bên đang cùng nhau chơi ô ăn quan, một bên một mình đối diện người xem.
Thiếu nữ bên hoa huệ của Tô Ngọc Vân (1943, sơn dầu). Cùng năm, cùng chất liệu, cùng gam sáng. So cách hai hoạ sĩ xử lý màu trắng — áo dài của thiếu nữ và áo cánh của em bé — là một bài học thú vị về cách mỗi người tạo sắc độ trong một màu tưởng như đơn điệu.
Hai thiếu nữ và em bé của Tô Ngọc Vân (1944, sơn dầu). Một bức nhiều nhân vật hơn, trong đó có một đứa trẻ, vẽ với gam màu ấm và bố cục chặt. Nhìn đứa trẻ ở đây rồi quay lại Em Thuý, bạn sẽ thấy sự khác biệt giữa trẻ em như một phần của cảnh sinh hoạt và trẻ em như chủ thể duy nhất của bức tranh.
Vì sao nên xem theo nhóm. Xem riêng một bức, ta dễ chỉ thấy cái "nổi tiếng" của nó. Xem trong nhóm những bức cùng thời, ta thấy được lựa chọn của từng hoạ sĩ — và Em Thuý hiện ra như một lựa chọn rất có chủ ý: bớt đi mọi thứ, chỉ giữ lại một đứa trẻ và một ánh nhìn. Kiểm trước tình trạng trưng bày của từng bức, vì bảo tàng có thể luân chuyển tác phẩm.
Xem bản gốc ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam nằm trên phố Nguyễn Thái Học, Hà Nội, trong một toà nhà kiến trúc Pháp kết hợp mái ngói kiểu Á Đông. Em Thuý thường được trưng bày trong khu hội hoạ hiện đại giai đoạn trước năm 1945, cùng các tác phẩm của những hoạ sĩ học trường Mỹ thuật Đông Dương. Vị trí trưng bày có thể thay đổi khi bảo tàng sắp xếp lại hoặc cho mượn triển lãm, hãy kiểm thông tin hiện hành trước khi đến.
Khi đứng trước tranh, hãy tự cho mình một phép thử: nhìn đôi mắt trong mười giây mà không làm gì khác. Rồi lùi lại hai bước, nhìn cả bức. Rồi tiến sát, lệch sang một bên để thấy nét cọ ở áo. Ba khoảng cách cho ba trải nghiệm khác nhau, và bạn sẽ hiểu vì sao ảnh in không thay được bản gốc.
Nếu đi cùng trẻ nhỏ, Em Thuý là điểm dừng rất hợp: hỏi các em cô bé trong tranh đang nghĩ gì, đang nhìn ai. Không cần đúng sai — chính cuộc đối thoại ấy là thứ bức tranh đã mời gọi từ năm 1943. Về ứng xử, như với mọi tác phẩm trong bảo tàng, không chạm tay, không dùng đèn chớp, và giữ khoảng cách theo quy định.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Em Thuý vẽ năm nào và bằng chất liệu gì?
Tranh được Trần Văn Cẩn vẽ năm 1943 bằng sơn dầu trên vải. Đây là thời kỳ ông đã tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và sáng tác nhiều tranh sơn dầu về đề tài đời thường, người thân trong gia đình.
Em Thuý trong tranh là ai?
Người mẫu là cô cháu gái của hoạ sĩ, tên Thuý, khi đó khoảng tám tuổi. Đây là một bức chân dung mang tính gia đình, không phải tranh đặt hàng. Báo chí từng viết về cuộc đời sau này của người mẫu; bài này không đi vào đời tư của một người có thật.
Tranh Em Thuý có phải Bảo vật quốc gia không?
Có. Bức tranh đã được Nhà nước công nhận là Bảo vật quốc gia, cùng một số tác phẩm hội hoạ hiện đại tiêu biểu khác của Việt Nam. Đây là sự ghi nhận giá trị nghệ thuật và lịch sử, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo quản, trưng bày đặc biệt.
Xem tranh Em Thuý ở đâu?
Bản gốc thuộc Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội. Tranh thường được trưng bày trong khu hội hoạ hiện đại trước năm 1945. Lịch trưng bày có thể thay đổi khi bảo tàng sắp xếp lại hoặc khi tranh được bảo quản, nên hãy kiểm thông tin hiện hành trước khi đến.
Trần Văn Cẩn còn tác phẩm nổi tiếng nào?
Ông có nhiều tranh sơn mài về lao động và nông thôn, nổi bật là Tát nước đồng chiêm, cùng nhiều tranh sơn dầu và khắc gỗ. Ông cũng là nhà giáo, nhà quản lý mỹ thuật có ảnh hưởng, góp phần đào tạo nhiều thế hệ hoạ sĩ sau năm 1945.
Vì sao Em Thuý thường được so với Thiếu nữ bên hoa huệ?
Hai bức cùng vẽ năm 1943, cùng chất liệu sơn dầu, cùng gam màu sáng nhẹ, của hai hoạ sĩ cùng trường Mỹ thuật Đông Dương. Một bên là đứa trẻ nhìn thẳng, giản dị; một bên là thiếu nữ nghiêng đầu mơ màng. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy hai giọng khác nhau của cùng một thế hệ.