Mona Lisa là bức chân dung sơn dầu trên ván gỗ dương, khổ khoảng 77 × 53 cm, do Leonardo da Vinci bắt đầu vẽ khoảng năm 1503 và còn chỉnh sửa trong nhiều năm sau, hiện ở bảo tàng Louvre, Paris. Người mẫu được phần lớn giới nghiên cứu xác định là Lisa Gherardini, vợ một thương nhân tơ lụa Firenze tên Francesco del Giocondo — nên tranh còn có tên La Gioconda. Sức hút của nó nằm ở kỹ thuật chuyển sắc không đường viền gọi là sfumato, khiến khoé miệng và khoé mắt mềm đến mức biểu cảm như thay đổi theo chỗ ta nhìn.
Người đến Louvre lần đầu thường hụt hẫng: tranh nhỏ, đặt sau kính, cách hàng rào vài mét, phía trước là đám đông giơ điện thoại. Biết nhìn vào đâu trong vài phút ít ỏi ấy sẽ đổi hẳn trải nghiệm. Bài này đưa bạn một lộ trình mắt nhìn, giải thích ngắn kỹ thuật, tách giai thoại khỏi sự thật, và chỉ cách xem sao cho đỡ chen.
Lộ trình mắt nhìn trong ba phút trước bức tranh
Thời gian đứng ở hàng đầu thường rất ngắn. Đi theo thứ tự dưới đây, bạn sẽ thấy được những thứ mà phần lớn người đứng cạnh bỏ qua:
- Đôi mắt, rồi khoé miệng: nhìn thẳng vào mắt người mẫu vài giây, rồi để ý khoé miệng bằng khoé mắt — nụ cười rõ hơn. Sau đó nhìn thẳng vào miệng — nụ cười có vẻ nhạt đi. Đây là hiện tượng nổi tiếng nhất của bức tranh, bạn tự kiểm được.
- Đôi bàn tay: tay phải đặt nhẹ lên tay trái, tay trái tì trên tay vịn ghế. Đây là phần được vẽ kỹ nhất, mềm và tròn khối, nhiều người cho là đôi tay đẹp nhất của hội hoạ Phục Hưng. Tay làm cho tư thế tĩnh mà không cứng.
- Tư thế ba phần tư và hình kim tự tháp: người mẫu xoay người về một bên nhưng quay mặt gần như về phía người xem; đầu là đỉnh, hai tay là đáy của một hình tam giác vững chãi. Kiểu bố cục này được các hoạ sĩ chân dung đời sau bắt chước rộng rãi.
- Phong cảnh phía sau: so đường chân trời bên trái và bên phải — chúng không cùng độ cao, bên trái thấp hơn. Sự lệch này góp phần khiến khuôn mặt như đang nhích nhẹ.
- Phối cảnh khí quyển: núi xa xanh nhạt và mờ dần, cây cầu nhỏ và con đường uốn khúc phía bên phải. Leonardo vẽ khoảng cách bằng màu và độ mờ chứ không bằng đường kẻ.
- Mép tranh: ở hai bên vai, sát mép, có dấu chân đế cột — người mẫu đang ngồi trong một hiên nhà mở ra phong cảnh.
Sfumato: vì sao không có đường viền nào
Trong phần lớn tranh trước đó, khuôn mặt được dựng bằng đường viền rồi tô màu vào trong. Leonardo làm ngược lại: không có đường viền, chỉ có ánh sáng và bóng tối chuyển vào nhau qua vô số bậc trung gian, như khói — chữ sfumato trong tiếng Ý gợi đúng nghĩa đó. Ông đạt được điều này bằng cách phủ rất nhiều lớp sơn mỏng, pha loãng, gần như trong suốt chồng lên nhau. Các phân tích khoa học trong những thập niên gần đây cho thấy có chỗ các lớp phủ chỉ dày vài micromet, mỏng hơn sợi tóc nhiều lần, và không để lại dấu nét cọ nào nhìn thấy được.
Chính sự mềm này giải thích nụ cười "lúc có lúc không". Một cách giải thích được nhiều người dẫn đến từ khoa học thị giác: vùng giữa của mắt nhìn chi tiết sắc nét, còn vùng xung quanh nhạy với các mảng sáng tối mờ. Bóng ở khoé miệng Mona Lisa là loại bóng mờ, nên khi bạn nhìn vào mắt người mẫu, rìa thị giác bắt được bóng ấy và đọc thành nụ cười; khi bạn nhìn thẳng vào miệng, nó tan đi. Nụ cười không đổi — mắt bạn đổi.
Leonardo còn để vùng quanh mắt và miệng mờ có chủ đích, như thể chúng nằm trong bóng nhẹ. Đây là chỗ biểu cảm khuôn mặt thường được "đọc", và việc để mờ đúng chỗ ấy mở ra nhiều cách diễn giải: dịu dàng, bí ẩn, mỉa mai — tuỳ người xem mang gì tới.
Giai thoại và sự thật: tách cho rõ
Quanh Mona Lisa có nhiều câu chuyện hơn bất kỳ bức tranh nào khác. Bảng dưới phân loại những điều hay nghe:
| Câu bạn hay nghe | Mức độ | Điều đã biết |
|---|---|---|
| Người mẫu là Lisa Gherardini | Được phần lớn giới nghiên cứu chấp nhận | Một ghi chú bên lề sách năm 1503 của một viên chức Firenze, tìm thấy năm 2005 ở thư viện Đại học Heidelberg, nhắc Leonardo đang vẽ chân dung Lisa del Giocondo |
| Người mẫu là chính Leonardo cải trang | Giả thuyết, không có bằng chứng thuyết phục | Dựa trên so sánh hình học khuôn mặt; giới chuyên môn không coi là nghiêm túc |
| Mona Lisa không có lông mày vì thời ấy cạo lông mày là mốt | Còn tranh luận | Có ý kiến cho rằng lông mày rất mảnh đã mất qua các lần làm sạch; có quét kỹ thuật cho rằng thấy dấu vết. Chưa có kết luận dứt khoát |
| Tranh có "mật mã" giấu trong mắt | Giai thoại | Một số người nói thấy chữ trong con ngươi khi phóng đại; giới chuyên môn cho rằng đó là vết nứt sơn và độ nhiễu của ảnh |
| Tranh bị trộm năm 1911 | Sự thật | Vincenzo Peruggia, một thợ từng làm ở Louvre, lấy tranh tháng 8/1911; tranh được tìm lại ở Firenze cuối năm 1913. Vụ trộm làm tên tuổi bức tranh tăng vọt |
| Đôi mắt dõi theo bạn ở mọi góc phòng | Một nửa đúng | Cảm giác "mắt dõi theo" có thật với nhiều chân dung nhìn thẳng, do não ta đọc hướng nhìn trên mặt phẳng. Một nghiên cứu năm 2019 đo lại thì thấy ánh mắt Mona Lisa hơi lệch sang phải người xem, nên hiệu ứng ở bức này yếu hơn lời đồn |
| Màu tranh vốn ngả vàng xanh như bây giờ | Không đúng | Phần lớn sắc vàng xanh đến từ lớp véc-ni cũ đã ngả màu; tay áo và bầu trời từng tươi hơn |
Bức tranh chưa bao giờ được làm sạch mạnh tay vì giới bảo tồn e ngại làm tổn thương các lớp sơn mỏng. Một bản chép cùng thời, nhiều khả năng do học trò trong xưởng Leonardo vẽ song song, hiện ở bảo tàng Prado (Madrid); khi được làm sạch năm 2012, bản này lộ ra màu sắc tươi sáng, cho ta hình dung bản gốc có thể từng trông thế nào.
Bức tranh đi đến Louvre và trở nên nổi tiếng thế nào
Leonardo không giao bức tranh cho gia đình người đặt vẽ. Ông giữ nó bên mình, mang theo qua nhiều thành phố, tiếp tục chỉnh sửa, và cuối cùng mang sang Pháp khi về phục vụ vua Francis I những năm cuối đời. Sau khi ông mất năm 1519, bức tranh vào bộ sưu tập hoàng gia Pháp, rồi sau Cách mạng thì thuộc về bảo tàng Louvre.
Trong thế kỷ 19, Mona Lisa được giới hoạ sĩ và nhà phê bình ngưỡng mộ, nhưng chưa phải hiện tượng đại chúng. Vụ trộm năm 1911 thay đổi tất cả: báo chí khắp thế giới in ảnh bức tranh suốt hơn hai năm, đám đông xếp hàng nhìn khoảng tường trống nơi nó từng treo. Khi tranh được tìm lại, nó đã trở thành bức tranh nổi tiếng nhất thế giới. Thế kỷ 20 tiếp tục khuếch đại qua những bản chế nhại — có bản thêm ria mép, có bản in lặp nhiều lần — biến khuôn mặt ấy thành biểu tượng văn hoá đại chúng.
Danh tiếng ấy còn để lại dấu vết trong cách trưng bày. Bức tranh nằm trong khung kính có kiểm soát khí hậu, được chiếu sáng bằng đèn chọn kỹ để không làm nóng tấm ván, và khách bị giữ ở khoảng cách vài mét sau hàng rào. Những điều đó bảo vệ tác phẩm nhưng cũng khiến việc nhìn khó hơn: kính phản chiếu đèn và màn hình điện thoại phía sau bạn. Mẹo nhỏ khi tới hàng đầu là dịch nhẹ sang một bên cho tới khi vệt phản chiếu rời khỏi gương mặt, rồi mới bắt đầu nhìn.
Hiểu điều này giúp bạn bình tĩnh trước bức tranh: danh tiếng của nó là kết quả của cả kỹ thuật lẫn lịch sử, và không ai bắt buộc bạn phải "choáng ngợp". Hãy nhìn nó như một bức chân dung vẽ cực kỳ tinh tế — đó là phần thật nhất.
Xem ở Louvre: sắp xếp thế nào để không chỉ thấy lưng người
Tranh ở đâu. Mona Lisa treo trên một vách tường riêng trong phòng lớn nhất của khu tranh Ý, đặt trong khung kính bảo vệ có kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm, phía trước có hàng rào giữ khoảng cách. Bảo tàng từng công bố kế hoạch dời bức tranh sang một không gian riêng trong tương lai; vị trí và cách xếp hàng có thể thay đổi, hãy kiểm thông tin hiện hành.
Quay lưng lại. Ở bức tường đối diện là bức Tiệc cưới ở Cana của Paolo Veronese, bức tranh lớn nhất Louvre, rộng gần mười mét. Phần đông người chen trước Mona Lisa không bao giờ quay đầu. Đứng giữa phòng, bạn có hai cực đối lập của hội hoạ Ý: một chân dung nhỏ trầm lặng và một bữa tiệc khổng lồ ồn ào màu sắc.
Đi giờ vắng. Đầu giờ sáng ngay khi mở cửa và các buổi tối bảo tàng mở muộn thường bớt đông hơn giữa trưa. Đi thẳng tới phòng tranh trước, các khu khác để sau.
Xem các bức Leonardo khác trên đường. Hành lang lớn dẫn tới phòng có nhiều tranh Leonardo khác, như Đức Mẹ đồng trinh trong hang đá và Đức Mẹ, Chúa Hài Đồng và thánh Anne. Không có đám đông, bạn có thể đứng sát và thấy sfumato ở cự li mà Mona Lisa không cho phép.
Đừng ép bản thân chụp. Ảnh chụp qua kính, giữa đám đông, gần như luôn kém hơn ảnh có sẵn trong sách. Dành vài phút đó để nhìn bằng mắt sẽ đáng hơn.
Mona Lisa trong hội hoạ: điều gì mới mẻ ở năm 1503
Chân dung Firenze thế kỷ 15 thường vẽ người ở tư thế nhìn nghiêng như trên huy chương, hoặc nửa người cứng cáp trên nền trống. Mona Lisa đưa vào ba điều mới cùng lúc: tư thế ba phần tư xoay người, đôi tay được đưa vào khung tranh như một phần biểu cảm, và một phong cảnh rộng lớn phía sau thay cho nền phẳng. Người mẫu vừa ở trong một không gian thật (hiên nhà), vừa nối với một thế giới bao la (núi non, sông nước).
Ảnh hưởng thấy rõ gần như ngay lập tức. Raphael, khi đó còn trẻ, đã phác lại tư thế này và dùng nó cho các bức chân dung của mình trong những năm sau. Qua ông và nhiều người khác, công thức nửa người, ba phần tư, tay đặt trước, phong cảnh phía sau trở thành khuôn mẫu của chân dung châu Âu suốt nhiều thế kỷ — có lẽ chính vì thế mà ngày nay nhìn Mona Lisa ta thấy "bình thường", vì ta đã thấy hàng nghìn bức học theo nó.
Một chi tiết cuối cùng đáng để ý: người mẫu không đeo trang sức, áo đơn giản màu tối, tóc phủ một tấm voan mỏng gần như trong suốt. Không có biểu tượng nào cho biết địa vị hay nghề nghiệp. Leonardo bỏ hết những thứ đó để mọi sự chú ý dồn về khuôn mặt, đôi tay và ánh sáng.
Câu hỏi thường gặp
Mona Lisa thật sự lớn bao nhiêu?
Khoảng 77 cm chiều cao và 53 cm chiều rộng, vẽ trên một tấm ván gỗ dương chứ không phải vải toan. Kích thước này tương đương một tờ giấy vẽ khổ lớn, nhỏ hơn hình dung của phần lớn người xem. Tấm ván đã cong nhẹ theo thời gian và có một vết nứt ở phía trên được theo dõi thường xuyên.
Vì sao Mona Lisa phải đặt sau kính?
Bức tranh từng bị tấn công vài lần trong thế kỷ 20, như bị tạt axit và ném đá, và trong những năm gần đây cũng có người ném đồ ăn vào lớp kính. Khung kính bảo vệ chống va đập, đồng thời giữ ổn định nhiệt độ và độ ẩm cho tấm ván gỗ vốn rất nhạy cảm.
Leonardo vẽ Mona Lisa mất bao lâu?
Ông bắt đầu khoảng năm 1503 và theo nhiều nhà nghiên cứu, còn chỉnh sửa tới khoảng giữa thập niên 1510. Ông không bao giờ giao tranh cho người đặt vẽ. Thời gian dài như vậy phù hợp với kỹ thuật phủ rất nhiều lớp sơn mỏng, mỗi lớp phải chờ khô.
Bức "Mona Lisa ở Prado" là gì?
Đó là một bản vẽ cùng thời, nhiều khả năng do một học trò vẽ song song với thầy trong xưởng Leonardo, nên bố cục gần như trùng khớp. Sau khi được làm sạch năm 2012, nó lộ ra nền phong cảnh và màu áo tươi sáng, giúp hình dung bản gốc trước khi lớp véc-ni ngả màu.
Có nên đi Louvre chỉ để xem Mona Lisa không?
Nếu thời gian có hạn, hãy coi Mona Lisa là một điểm trong hành trình chứ không phải đích duy nhất. Cùng khu có nhiều tranh Leonardo khác, bức Tiệc cưới ở Cana khổng lồ, và những kiệt tác điêu khắc ở các cánh khác. Nhiều người nhớ những tác phẩm đó lâu hơn khoảnh khắc chen chúc trước kính.
Vì sao Mona Lisa không được trả về Ý?
Bức tranh rời Ý cùng chính Leonardo khi ông sang Pháp, và vào bộ sưu tập hoàng gia Pháp một cách hợp pháp sau khi ông mất. Kẻ trộm năm 1911 từng biện minh rằng mình muốn đưa nó "về quê", nhưng tranh đã được trả lại Louvre. Thỉnh thoảng có kiến nghị cho mượn, nhưng tình trạng tấm ván khiến việc di chuyển rất hạn chế.