Cánh đồng muối Uyuni: mùa gương soi và mùa lục giác, đi tháng nào

Salar de Uyuni ở tây nam Bolivia là cánh đồng muối lớn nhất thế giới, rộng hơn 10.000 km², nằm ở độ cao khoảng 3.650 m trên cao nguyên Altiplano. Mặt muối phẳng đến mức chênh lệch độ cao trên toàn bộ diện tích chỉ khoảng một mét, nên khi mùa mưa phủ lên một lớp nước mỏng, nó thành tấm gương khổng lồ phản chiếu trọn bầu trời. Mùa khô, nước bốc hơi để lại mặt muối trắng nứt thành vô số ô gần như lục giác.

Không có mùa "đúng" duy nhất: muốn gương soi thì đi khoảng tháng 1 đến tháng 3, muốn chạy xe sâu vào giữa cánh đồng, lên đảo xương rồng và thấy mặt muối lục giác thì đi mùa khô, khoảng tháng 5 đến tháng 10. Điều không thay đổi là độ cao: hầu hết khách đến từ vùng thấp đều cảm thấy say độ cao ở một mức nào đó, và lịch trình phải tính chuyện đó trước tiên.

Một hồ cổ bốc hơi: Uyuni hình thành thế nào

Cao nguyên Altiplano là một vùng trũng kẹp giữa hai dãy của Andes, nước không chảy ra biển. Trong các thời kỳ khí hậu ẩm của kỷ băng hà, nước từ núi đổ xuống tạo thành những hồ lớn, các nhà địa chất đặt tên là hồ Minchin, hồ Tauca. Khi khí hậu khô đi, hồ bốc hơi dần, để lại muối và khoáng chất đọng thành lớp. Hồ Poopó nông, những năm hạn có lúc gần như cạn hẳn, cùng các cánh đồng muối Uyuni và Coipasa là phần còn lại của hệ thống hồ cổ ấy.

Lớp vỏ muối ở giữa Uyuni dày vài mét, bên dưới là các lớp nước muối xen bùn. Nước muối này chứa nhiều khoáng, trong đó có lithium, khiến vùng này được nhắc đến nhiều trong ngành pin. Với người ngắm cảnh, điều cần biết là mặt muối không đồng đều: ở rìa có chỗ mỏng, có "mắt nước" nơi nước muối sủi lên từ dưới, xe chạy phải theo người lái quen đường.

Độ phẳng hiếm có của Uyuni không chỉ để ngắm. Bề mặt rộng, phẳng, sáng và ổn định khiến nó từng được dùng để hiệu chuẩn các vệ tinh đo độ cao mặt đất. Khi đứng giữa cánh đồng mùa khô, đường chân trời thẳng tắp tứ phía, mắt mất hết điểm tựa về khoảng cách; đó cũng là lý do những bức ảnh "đánh lừa phối cảnh" nổi tiếng ở đây.

Hai mùa, hai cảnh: chọn tháng đi

Mùa ở Uyuni theo mùa mưa của Nam bán cầu vùng cao. Ranh giới giữa các mùa xê dịch theo từng năm, có năm mưa ít đến mức không có gương soi; bảng chỉ là mức thường gặp:

Muốn có cả hai trong một chuyến, một số người đi vào khoảng cuối tháng 3 đầu tháng 4, chấp nhận rủi ro không trọn vẹn bên nào. Dù đi mùa nào, theo dõi tình hình mưa năm đó qua các đơn vị lữ hành địa phương trước ngày khởi hành.

Hiệu ứng gương: vì sao và khi nào đẹp nhất

Mặt nước chỉ thành gương khi đủ phẳng, tức là khi không có gió. Trên Uyuni, nhờ mặt muối bên dưới phẳng gần như tuyệt đối, một lớp nước chỉ vài centimet cũng đều khắp và lặng như kính. Chỉ cần gió nhẹ là mặt nước gợn, hình phản chiếu vỡ thành vệt.

Vì thế bình minh và hoàng hôn thường đẹp nhất: gió lặng hơn giữa ngày, và ánh sáng thấp tô màu cho mây. Lúc mặt trời vừa lặn, đường chân trời biến mất hoàn toàn, bầu trời phía trên và dưới chân nối liền, người đứng như lơ lửng giữa không trung. Đêm không trăng, nếu nước lặng, các vì sao cũng phản chiếu xuống mặt muối.

Ánh nắng trên mặt muối và mặt nước cực mạnh, ở độ cao này tia cực tím cũng rất mạnh. Kính râm chống tia UV không phải phụ kiện mà là thứ bắt buộc; quên kính một ngày có thể bị bỏng mắt do ánh sáng phản xạ, giống như mù tuyết. Bôi kem chống nắng cả dưới cằm và trong mũi, những chỗ bình thường không bị nắng chiếu nhưng ở đây hứng ánh phản xạ từ mặt đất.

Những nơi đáng dừng trong và quanh cánh đồng muối

Đảo Incahuasi. Phần đỉnh của một núi lửa cổ nhô lên giữa biển muối, đá phủ lớp trầm tích vôi do tảo tạo nên từ thời nơi này còn là hồ, trên đó mọc đầy xương rồng cột cao vài mét, nhiều cây rất già. Từ đỉnh nhìn xuống thấy rõ sự mênh mông của cánh đồng. Mùa mưa thường không đến được vì xe không đi qua vùng ngập.

Nghĩa địa tàu hoả. Ngay gần thị trấn Uyuni, hàng loạt đầu máy và toa xe cũ han gỉ nằm giữa sa mạc, dấu tích của tuyến đường sắt chở khoáng sản thời trước. Đẹp nhất với nắng chiều chếch.

Làng Colchani. Ở rìa cánh đồng, nơi người dân cào muối thành từng đống hình nón để phơi, rồi chế biến. Đi qua đây để hiểu muối là sinh kế, không chỉ là phông nền.

Các hồ phía nam: Laguna Colorada, Laguna Verde. Các tour dài ngày từ Uyuni thường đi tiếp về phía nam qua sa mạc và núi lửa: hồ đỏ có hồng hạc, hồ xanh lục dưới chân núi lửa, mạch nước phun hơi lúc rạng sáng ở độ cao gần 5.000 m. Đây là chặng khắc nghiệt nhất về độ cao và giá lạnh.

Khách sạn muối. Nhiều nơi lưu trú quanh cánh đồng xây bằng khối muối, từ tường đến bàn ghế. Bản thân chúng là thứ để ngắm; không nên liếm thử tường như vẫn thấy trên mạng, vì lý do vệ sinh đơn giản.

Những hiểu lầm hay gặp về Uyuni

"Đi tháng nào cũng có gương soi." Không. Gương chỉ có khi có nước, tức là trong và ngay sau mùa mưa, và cả lúc đó cũng phụ thuộc vào vùng xe chạy tới được. Có năm mưa ít, gương chỉ xuất hiện ở vài khoảnh nhỏ.

"Mặt muối là băng tuyết." Nhìn từ xa, nhất là trong ảnh, mặt muối trắng dễ bị tưởng là tuyết. Thực ra đây là vỏ muối khoáng, chủ yếu là muối ăn, cứng đủ để xe chạy. Tuyết có thể rơi trên cao nguyên vào mùa đông nhưng hiếm khi phủ cánh đồng.

"Càng giữa trưa càng sáng, càng đẹp." Giữa trưa ánh sáng gắt, mặt muối loá, ảnh phẳng và mắt mỏi nhanh. Các ô lục giác chỉ nổi khối rõ khi nắng nghiêng buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, vì gờ muối đổ bóng.

"Ảnh đánh lừa phối cảnh dễ chụp." Hiệu ứng người tí hon đứng trên tay người khổng lồ cần mặt đất phẳng và đường chân trời không có vật thể nào, điều Uyuni mùa khô cho sẵn. Nhưng nó đòi người cầm máy hạ rất thấp, khoảng cách giữa hai chủ thể xa, và vài chục lần thử. Mùa gương soi thì gần như không chụp được kiểu này.

"Ở độ cao này chỉ người yếu mới mệt." Say độ cao không phụ thuộc thể lực. Người rất khoẻ vẫn có thể bị nặng nếu lên cao quá nhanh, còn người bình thường đi chậm lại có thể thích nghi tốt.

Bầu trời đêm trên cánh đồng muối

Ở độ cao hơn 3.600 m, lớp khí quyển phía trên mỏng hơn, không khí khô, gần như không có đèn trong vòng rất nhiều cây số. Trong mùa khô, những đêm không trăng cho bầu trời đầy sao đến mức nhiều người lần đầu thấy dải Ngân Hà rõ như một đám mây sáng. Vì nằm ở Nam bán cầu, bạn sẽ thấy hai đám mây Magellan, hai thiên hà lùn đồng hành với Ngân Hà, trông như hai vệt mờ tách rời, thứ không bao giờ thấy được từ miền Bắc Việt Nam.

Muốn ngắm, chọn đêm gần trăng non, ra khỏi khu lưu trú vài trăm mét, tắt đèn và chờ hai mươi phút cho mắt quen bóng tối. Nhiệt độ đêm mùa khô có thể xuống dưới không độ nhiều; áo phao, mũ len, găng tay là bắt buộc nếu định ở ngoài lâu. Mùa mưa ít đêm quang hơn, nhưng một đêm lặng gió hiếm hoi trên mặt nước sẽ cho cảnh sao trên đầu và sao dưới chân, thứ chỉ vài nơi trên Trái Đất có.

Đi lên độ cao 3.650 m: chuẩn bị để không mất ngày

Phần lớn khách đến Uyuni từ La Paz (khoảng 3.600 m) hoặc từ San Pedro de Atacama phía Chile. Say độ cao là phản ứng phổ biến, không phân biệt người khoẻ hay yếu. Bài không thay lời khuyên y tế; những bước dưới đây là thực hành chung mà nhiều hướng dẫn du lịch vùng cao khuyến nghị:

1. Trước chuyến đi, nếu có bệnh tim mạch, hô hấp, huyết áp hoặc đang mang thai, hỏi bác sĩ về việc lên độ cao trên 3.500 m và về thuốc phòng ngừa.
2. Nếu có thể, nghỉ một hai ngày ở độ cao trung bình trước khi lên cao hơn; đừng bay thẳng từ vùng thấp rồi đi tour ngay hôm sau.
3. Ngày đầu đi chậm, uống đủ nước, ăn nhẹ, tránh rượu bia.
4. Nhận biết dấu hiệu: đau đầu, buồn nôn, mất ngủ, mệt khác thường. Báo ngay cho người hướng dẫn.
5. Nếu triệu chứng nặng dần như khó thở khi nghỉ, lú lẫn, đi loạng choạng, cách xử lý quan trọng nhất là xuống thấp và tìm trợ giúp y tế ngay.
6. Tour nhiều ngày về phía nam lên đến gần 5.000 m và ngủ ở nơi rất lạnh; chỉ nên đi khi đã thích nghi ổn ở Uyuni.

Mang áo ấm đúng nghĩa, kể cả khi đi mùa hè của Nam bán cầu: đêm trên Altiplano lạnh, và chỗ nghỉ ở vùng xa thường không có sưởi.

Ứng xử với cánh đồng muối và người dân

Mặt muối trông như vô tận nhưng rất nhạy cảm. Vết bánh xe ngoài đường quen có thể tồn tại lâu, rác rơi xuống thì không có gì phân huỷ được trong môi trường mặn, khô và lạnh. Mang rác ra khỏi cánh đồng, kể cả vỏ trái cây. Đừng tự lái xe vào giữa cánh đồng nếu không có người dẫn: dễ lạc, dễ sa vào vùng nước muối mềm, và vùng này không có sóng điện thoại.

Ở Incahuasi, xương rồng mọc rất chậm; không khắc tên, không bẻ gai làm kỷ niệm. Khi chụp ảnh người dân ở Colchani hay ở các làng, hỏi trước. Nhiều người Quechua và Aymara không thích bị chụp, và một cái lắc đầu là câu trả lời cần tôn trọng.

Về giấy tờ: thủ tục thị thực Bolivia và điều kiện y tế khi nhập cảnh với hộ chiếu Việt Nam cần kiểm tại cơ quan lãnh sự hiện hành; quy định thay đổi theo thời kỳ, và đi qua Chile hay Peru lại là thủ tục riêng của từng nước.

Câu hỏi thường gặp

Mùa khô có thấy hiệu ứng gương không?

Gần như không, vì mặt muối khô hoàn toàn. Một số đơn vị tìm những vùng trũng còn đọng nước ở rìa cánh đồng, nhưng diện tích nhỏ và không chắc chắn. Nếu gương soi là lý do chính của chuyến đi, chọn các tháng giữa mùa mưa và chuẩn bị tâm lý cho vài ngày mưa dông.

Nước trên mặt muối có làm hỏng giày, máy ảnh không?

Nước rất mặn, khô đi để lại muối bám. Giày thường bị thấm và bám muối trắng; các đơn vị thường cho mượn ủng cao su. Máy ảnh và chân máy dính nước muối cần lau bằng khăn ẩm nước ngọt ngay trong ngày, vì muối ăn mòn kim loại rất nhanh.

Nên đi tour một ngày hay ba ngày?

Tour một ngày quanh Uyuni đủ để thấy cánh đồng muối, nghĩa địa tàu hoả và Colchani, cộng hoàng hôn nếu chọn tour chiều. Tour ba ngày đi tiếp về phía nam qua các hồ màu, núi lửa và mạch nước phun, khắc nghiệt hơn nhiều về độ cao và giá lạnh, đổi lại là chuỗi cảnh rất khác nhau.

Bầu trời đêm ở Uyuni có đặc biệt không?

Có. Độ cao lớn, không khí khô, rất ít đèn, nên trời sao cực kỳ rõ, nhất là mùa khô khi trời quang liên tục. Mùa mưa nếu gặp đêm lặng gió và không mây, mặt nước phản chiếu sao. Kiểm lịch trăng: đêm trăng tròn sáng đến mức làm mờ phần lớn Ngân Hà.

Uyuni có liên quan gì tới lithium mà báo chí hay nhắc?

Nước muối bên dưới vỏ muối chứa lithium với trữ lượng lớn, khiến vùng này được nhắc trong các thảo luận về nguồn nguyên liệu pin. Việc khai thác có tác động tới nguồn nước và cảnh quan là chủ đề tranh luận ở Bolivia. Khách ngắm cảnh chủ yếu thấy các vùng không có hoạt động khai thác quy mô lớn.