Grand Canyon: vì sao hẻm núi đẹp như vậy, ngắm từ vành Nam hay vành Bắc

Grand Canyon là hẻm núi do sông Colorado khoét vào cao nguyên Colorado ở bang Arizona, Mỹ: dài khoảng 446 km, chỗ rộng nhất gần 29 km, sâu hơn 1,8 km. Cái làm nó đẹp không chỉ là kích thước mà là chuyện các vách đá phơi ra gần như nguyên vẹn một chồng lớp trầm tích và đá biến chất kéo dài gần hai tỷ năm, mỗi lớp một màu, một độ cứng, nên đổ xuống thành bậc thang khổng lồ. Ánh nắng nghiêng buổi sớm và buổi chiều tô những bậc ấy thành từng dải đỏ, cam, kem, tím.

Người đến lần đầu nên chọn vành Nam (South Rim) vì mở quanh năm và có nhiều điểm ngắm nối nhau bằng đường mòn ven vực. Vành Bắc cao hơn, vắng hơn, nhưng chỉ mở theo mùa ấm. Giờ đẹp nhất là một tiếng quanh bình minh và hoàng hôn; buổi trưa nắng đứng làm hẻm núi phẳng dẹt như ảnh in mờ. Phần dưới đây chỉ cách đọc các lớp đá, chọn điểm đứng và tránh cái bẫy mà mỗi năm đều có người mắc: đi bộ xuống đáy mà không tính đường lên.

Một cuốn sách đá: đọc các lớp từ vành xuống đáy

Đứng ở vành Nam nhìn xuống, lớp đá màu kem xám ngay dưới chân là đá vôi Kaibab, hình thành dưới đáy biển nông khoảng 270 triệu năm trước. Đây là lớp trẻ nhất của vách hẻm. Ngay dưới là một dải trắng ngà dễ nhận ra từ xa, sa thạch Coconino, vốn là cồn cát sa mạc hoá đá; nhìn gần trong các vết cắt đường mòn sẽ thấy những đường xiên chéo, dấu vết mặt cồn cát nghiêng theo gió cổ.

Xuống thấp hơn là những bậc đỏ gạch của nhóm Supai và đá phiến Hermit, rồi tới một vách dựng đứng màu đỏ sẫm cao vài trăm mét: đá vôi Redwall. Điều thú vị là bản thân Redwall có màu xám xanh; màu đỏ là lớp gỉ sắt từ các tầng đá đỏ phía trên bị nước mưa rửa xuống phủ lên mặt vách. Đây là chi tiết người xem vội không biết, và khi biết rồi bạn sẽ thấy những mảng xám lộ ra ở chỗ vách mới sạt.

Ở tận đáy, nơi dòng sông chảy, là đá biến chất sẫm màu có tên đá phiến Vishnu, tuổi khoảng 1,7 đến 1,8 tỷ năm. Giữa đá đáy và các lớp trầm tích phía trên có một mặt tiếp xúc gọi là Bất chỉnh hợp Lớn (Great Unconformity): ở một số chỗ, hàng trăm triệu năm, có nơi hơn một tỷ năm lịch sử bị bào mòn mất trước khi lớp kế tiếp phủ lên. Nhìn từ vành bạn không chạm được vào nó, nhưng ống nhòm sẽ giúp nhận ra ranh giới giữa khối đá sẫm không phân lớp phía dưới và các lớp nằm ngang phía trên.

Vì sao sông Colorado khoét được một vực sâu như vậy

Hẻm núi sâu không phải vì dòng sông có sức mạnh khác thường, mà vì mặt đất bị nâng lên trong khi sông vẫn giữ lòng cũ và cứ thế cắt xuống. Cao nguyên Colorado được nâng dần trong hàng chục triệu năm; con sông, có độ dốc lớn và chở nhiều cát sỏi, mài đáy như giấy nhám. Phần lớn giới địa chất cho rằng hẻm núi như ta thấy chủ yếu được khoét trong khoảng 5 đến 6 triệu năm gần đây, sau khi sông Colorado nối thông ra vịnh California. Có nhóm nghiên cứu cho rằng một số đoạn đã có hẻm cổ từ sớm hơn nhiều; cuộc tranh luận "hẻm núi già hay hẻm núi trẻ" vẫn chưa ngã ngũ.

Chiều rộng thì do một cơ chế khác: mưa, băng giá và trọng lực. Nước lọt vào khe đá, đóng băng mùa đông, nở ra và tách từng mảng. Các lớp đá mềm như đá phiến bị bào nhanh, tạo thành sườn thoải; các lớp cứng như sa thạch và đá vôi đứng lại thành vách dựng. Chính sự xen kẽ cứng mềm đó sinh ra dáng bậc thang và những "đền đài" đá tách khỏi vách, được đặt tên như Vishnu Temple hay Wotans Throne.

Hiểu cơ chế này giúp bạn nhìn ra một điều: hẻm núi vẫn đang thay đổi. Sau những trận mưa dông mùa hè, nhiều suối nhánh đổ lũ bùn đỏ xuống sông, và lòng sông Colorado có lúc chuyển hẳn từ xanh lục sang nâu đỏ chỉ trong một buổi chiều.

Vành Nam hay vành Bắc: chọn bên nào

Hai vành chỉ cách nhau khoảng 16 km theo đường chim bay nhưng đi xe vòng qua mất vài tiếng, và cảm giác khác hẳn nhau. Phần lớn du khách chỉ ghé vành Nam; điều đó không sai, nhưng nên biết mình đang bỏ qua gì.

Nếu chỉ có một ngày, đi vành Nam và dành trọn buổi chiều cho đoạn đường ven vực phía tây. Nếu có hai ba ngày vào mùa hè, một đêm ở vành Bắc cho bạn thấy hẻm núi ở trạng thái mà đám đông bên kia không thấy: sương sớm nằm trong lòng các nhánh vực, và sự im lặng đủ để nghe tiếng gió lùa qua đá.

Điểm ngắm theo giờ trong ngày

Bình minh: Mather Point và Yavapai Point. Hai điểm gần trung tâm du khách vành Nam, nhìn được một đoạn rộng của hẻm. Nắng đầu ngày rọi từ phía đông, làm nổi các mỏm đá phía tây trong khi lòng vực còn tối. Yavapai có phòng trưng bày địa chất với cửa kính lớn, hợp để đứng xem lại các lớp đá vừa đọc ở trên.

Hoàng hôn: Hopi Point, Mohave Point. Nằm trên đoạn đường ven vực phía tây; phần lớn năm đoạn này chỉ đi bằng xe buýt nội khu hoặc đi bộ, mùa đông mới mở cho xe riêng — kiểm quy định hiện hành. Hopi Point nhô ra xa, nhìn được ba phía và có đoạn thấy dòng sông. Đến sớm ít nhất 45 phút vì chỗ đứng tốt kín nhanh.

Đầu phía đông: Lipan Point và Desert View. Ở đây hẻm núi mở rộng, thấy được khúc quanh lớn của sông Colorado và những dải đá nhiều màu của nhóm đá Grand Canyon Supergroup nghiêng hẳn đi so với các lớp nằm ngang phía trên, một hình ảnh trực quan của Bất chỉnh hợp Lớn. Tháp đá Desert View do kiến trúc sư Mary Colter thiết kế, xây năm 1932, đáng xem vì cách nó giả dáng các tháp cổ của người bản địa vùng này.

Vành Bắc: Bright Angel Point, Point Imperial, Cape Royal. Point Imperial là điểm cao nhất trên vành, nhìn về phía hoang mạc Painted Desert. Cape Royal có vòm đá tự nhiên Angels Window, đứng đúng chỗ sẽ thấy dòng sông lọt qua ô cửa đá.

Giữa trưa. Nếu buộc phải ở đây giờ trưa, đi vào bảo tàng, ngồi trong bóng râm hoặc đi đoạn đường mòn có cây. Ảnh và mắt đều kém hơn: bóng đổ ngắn làm mất độ sâu, và mắt người không thấy được tầng tầng lớp lớp mà sáng chiều mới hiện ra.

Mùa nào đẹp: bảng thời tiết bằng lời

Tháng 3 đến tháng 5 và tháng 9 đến tháng 10 là hai mùa dễ chịu nhất ở vành Nam: ngày mát, trời trong, đông vừa phải. Đầu xuân vành Nam có thể còn tuyết trong khi đáy hẻm đã nóng; chênh lệch nhiệt độ giữa vành và đáy thường hơn mười độ, vì đáy thấp hơn khoảng 1.500 m và hẹp, giữ nhiệt như lò.

Tháng 7 đến tháng 9 là mùa mưa dông. Buổi sáng trong, chiều mây đen kéo đến rất nhanh, có sét đánh xuống các mỏm nhô ra vực. Đổi lại, đây là mùa cho bầu trời kịch tính nhất: cột mưa đổ xuống một góc hẻm trong khi góc khác vẫn nắng. Khi nghe sấm, rời khỏi mép vực và các điểm nhô, không đứng dưới cây đơn độc.

Tháng 12 đến tháng 2 vắng nhất. Tuyết rắc trắng các bậc đá đỏ tạo độ tương phản hiếm có. Thỉnh thoảng có hiện tượng nghịch nhiệt khiến mây lấp đầy lòng hẻm như một biển sữa, chỉ để lộ các đỉnh đá; hiện tượng này khó đoán và chỉ kéo dài vài giờ, gặp được là may mắn thật sự. Đường vành Bắc đóng cửa trong mùa này.

Điều người đến lần đầu hay bỏ lỡ hoặc làm sai

Phần lớn khách dành chưa đầy hai giờ ở hẻm núi: dừng xe, chụp vài ảnh ở điểm đông nhất, rồi đi. Một số điều đáng biết trước:

• Đi bộ xuống đáy rồi quay lên trong một ngày là việc vườn quốc gia khuyên không nên làm, nhất là mùa hè. Đáy hẻm có ngày vượt 40°C, đường lên dốc liên tục, và mỗi năm đều có ca cứu hộ vì kiệt sức, mất nước. Câu nhắc của kiểm lâm ở đây: đi xuống là tuỳ chọn, đi lên là bắt buộc. Muốn nếm cảm giác đi trong lòng vực, đi một đoạn ngắn của đường mòn South Kaibab hoặc Bright Angel rồi quay lại, tính thời gian lên gấp đôi thời gian xuống.
• Không thấy sông. Từ nhiều điểm của vành Nam, dòng sông bị các bậc đá che khuất. Muốn thấy sông, chọn Hopi Point, Lipan Point, Desert View hoặc Cape Royal bên vành Bắc.
• Bỏ qua bầu trời đêm. Grand Canyon được công nhận là Công viên Bầu trời tối quốc tế; đêm không trăng, Ngân Hà hiện rõ trên vực. Chỉ cần ngồi ở một điểm ngắm vắng sau 21 giờ.
• Không nhìn lên trời ban ngày. Kền kền California, loài chim từng gần tuyệt chủng, được thả lại ở vùng này và hay lượn dọc vành. Thấy một con chim rất lớn có thẻ đánh số ở cánh, đó có thể là nó.
• Nhầm Grand Canyon West với vườn quốc gia. Điểm có cầu kính hình móng ngựa nằm trên đất của bộ tộc Hualapai, cách vành Nam vài giờ lái xe, quản lý riêng. Đây không phải lỗi, chỉ là hai nơi khác nhau mà nhiều người tưởng là một.

Thêm một điều: lan can chỉ có ở các điểm ngắm chính. Ngoài đó, mép vực là đá vụn trơn. Đừng lùi lại phía sau để căn khung ảnh, và đừng để trẻ nhỏ đi trước mình ở đoạn không rào.

Ứng xử để hẻm núi còn như vậy cho người sau

Đá ở vành hẻm núi trông cứng nhưng lớp đất cát mỏng bên trên là "vỏ đất sống" gồm rêu, địa y và vi khuẩn lam, mất hàng chục năm mới phục hồi sau một vết giày. Đi đúng đường mòn, không đi tắt qua các khúc gấp, vì lối tắt biến thành rãnh xói sau một mùa mưa.

Không ném đá xuống vực, dù là viên sỏi. Bên dưới có đường mòn và người đi. Không cho động vật ăn: sóc đá ở các điểm ngắm đã quen xin ăn, và vết cắn của chúng là một trong những tai nạn hay gặp nhất ở đây. Mang rác về, kể cả vỏ trái cây, vì trong khí hậu khô chúng phân huỷ rất chậm.

Flycam bị cấm trong vườn quốc gia Mỹ trừ khi có giấy phép đặc biệt. Về thủ tục nhập cảnh Mỹ, thị thực và điều kiện đi lại, hãy kiểm thông tin của cơ quan lãnh sự hiện hành trước khi lên kế hoạch; quy định thay đổi theo từng thời kỳ.

Câu hỏi thường gặp

Grand Canyon có phải hẻm núi sâu nhất thế giới không?

Không. Một số hẻm núi khác sâu hơn nếu đo từ đỉnh núi hai bên xuống lòng sông, như hẻm Yarlung Tsangpo ở Tây Tạng hay hẻm Colca và Cotahuasi ở Peru. Grand Canyon nổi tiếng vì quy mô lớn liền mạch, các lớp đá phơi ra rõ ràng hiếm có, và vì dễ tiếp cận từ vành.

Có cần thuê hướng dẫn viên để đi vành Nam không?

Không bắt buộc. Đường ven vực ở vành Nam rõ ràng, có xe buýt nội khu và các điểm ngắm có lan can. Hướng dẫn viên hoặc các buổi nói chuyện của kiểm lâm có ích nếu bạn muốn hiểu địa chất, động vật, hoặc đi sâu vào đường mòn dưới vành, nơi việc tính nước và thời gian rất quan trọng.

Đi máy bay trực thăng ngắm hẻm núi có khác nhiều không?

Từ trên cao bạn thấy được hình dạng hệ thống nhánh vực và dòng sông, điều không thấy được từ vành. Bù lại, bạn mất cảm giác đứng trước bức vách khổng lồ và ánh sáng chiều chậm rãi. Các chuyến bay có hành lang bay quy định, không bay thấp tuỳ ý, nên đừng mong cảnh lượn sát vách như trong phim.

Nên ở lại bao lâu để ngắm cho đủ?

Tối thiểu một đêm ở gần vành để có cả hoàng hôn và bình minh, hai thời điểm khác nhau rõ rệt. Hai đêm cho phép bạn đi một đoạn đường mòn xuống dưới vành vào buổi sáng mát và quay lại ngắm hoàng hôn ở một điểm khác. Ở chưa đầy ba giờ thì gần như chỉ thấy hẻm núi lúc ánh sáng phẳng.

Mùa đông có nên đến Grand Canyon không?

Có, nếu bạn chịu được lạnh. Vành Nam vẫn mở, đông ít hơn hẳn, và tuyết trên các bậc đá đỏ cho khung cảnh khác hẳn mùa hè. Đường mòn đoạn đầu có thể đóng băng, nên mang đinh bám giày. Vành Bắc và đường vào vành Bắc đóng cửa trong mùa này.

Có thấy được sông Colorado từ mọi điểm ngắm không?

Không. Từ nhiều điểm ở vành Nam, các bậc đá che khuất lòng sông. Những điểm thấy sông rõ hơn gồm Hopi Point, Pima Point, Lipan Point, Desert View, và Cape Royal ở vành Bắc. Sau mưa lớn, nước sông có thể chuyển sang màu nâu đỏ vì phù sa đổ về từ suối nhánh.