Cappadocia là vùng cao nguyên ở miền trung Thổ Nhĩ Kỳ, nổi tiếng với hàng nghìn cột đá hình nón gọi là "ống khói tiên", được gió và nước tạc ra từ lớp tro núi lửa nén chặt. Nhiều cột còn đội một "mũ" đá sẫm màu, cứng hơn phần thân, nhờ đó thân bên dưới không bị bào mòn nhanh. Người xưa còn khoét vào lớp đá mềm này để làm nhà, chuồng bồ câu, kho chứa và cả những thị trấn ngầm, nên cảnh ở đây là sự pha trộn hiếm có giữa địa chất và bàn tay người.
Hình ảnh quen thuộc nhất là hàng trăm khinh khí cầu bay lên lúc rạng sáng trên vùng Göreme. Muốn thấy cảnh đó không nhất thiết phải bay: đứng trên đồi ngắm từ mặt đất lúc trời hửng cũng đẹp, và thường thấy được nhiều khí cầu hơn. Mùa đẹp nhất là cuối xuân và đầu thu; mùa đông có tuyết phủ lên các nón đá, đẹp theo kiểu khác nhưng chuyến bay hay bị huỷ hơn.
Từ tro núi lửa đến ống khói tiên
Vài triệu năm trước, các núi lửa quanh vùng, trong đó có Erciyes và Hasan, phun ra một lượng tro và đá bọt rất lớn. Tro rơi xuống phủ dày hàng trăm mét, nén lại thành đá tuff: mềm, nhiều lỗ rỗng, có thể cào xước bằng móng tay ở một số chỗ. Xen giữa các lớp tuff là lớp dung nham hoặc đá ignimbrite cứng hơn nhiều.
Khi mưa, tuyết tan và gió bắt đầu bào mòn, phần tuff mềm trôi đi nhanh, còn chỗ nào được một khối đá cứng che bên trên thì thân tuff bên dưới được giữ lại. Dần dần hình thành cột đá hình nón đội mũ. Đến khi mũ rơi xuống, phần nón không còn được che sẽ mòn nhanh và đổ dần trong vài thế kỷ. Vì thế bạn sẽ thấy đủ mọi "độ tuổi": nón còn mũ, nón mất mũ, nón đã sụp chỉ còn ụ đá.
Màu sắc của các thung lũng đến từ thành phần khoáng trong từng lớp tro: lớp giàu sắt cho màu hồng, đỏ; lớp khác cho màu trắng kem, vàng nhạt. Thung lũng Hồng (Rose Valley) và Thung lũng Đỏ (Red Valley) được đặt tên theo đúng màu đá khi hoàng hôn chiếu vào.
Bàn tay người: nhà trong đá, chuồng bồ câu, thị trấn ngầm
Đá tuff mềm khi mới khoét nhưng cứng dần khi tiếp xúc với không khí, lại cách nhiệt tốt: mát mùa hè, ấm mùa đông. Từ rất sớm người dân đã khoét đá làm nhà ở, kho rượu, chuồng gia súc. Nhìn kỹ vách đá ở Göreme, Uçhisar hay Ortahisar sẽ thấy hàng loạt ô cửa nhỏ, có ô quét vôi trắng, có ô viền sơn đỏ: đó là chuồng bồ câu. Phân bồ câu xưa kia được thu gom làm phân bón cho vườn nho và vườn mơ trên đất núi lửa.
Vùng này còn có nhiều nhà nguyện khoét trong đá với bích hoạ từ thời Byzantine, tập trung ở Bảo tàng ngoài trời Göreme. Với người xem cảnh, điều đáng chú ý là cách người xưa mô phỏng kiến trúc xây dựng (vòm, cột, mái) ngay trong khối đá liền, không có viên gạch nào. Ánh sáng trong các phòng rất yếu, và việc chụp ảnh bích hoạ thường bị hạn chế để bảo vệ màu; kiểm quy định tại chỗ.
Các thị trấn ngầm như Derinkuyu hay Kaymaklı đi sâu nhiều tầng dưới đất, là chủ đề riêng của lịch sử và khảo cổ. Nếu ghé, hãy nhớ lối đi rất hẹp và thấp, không hợp với người sợ không gian kín.
Ngắm khinh khí cầu: đứng đâu, lúc nào
Thời điểm. Các khí cầu thường cất cánh trong khoảng nửa giờ quanh lúc mặt trời mọc, khi không khí lạnh và lặng gió nhất trong ngày. Bạn nên có mặt ở chỗ ngắm trước giờ mặt trời mọc khoảng 30 đến 45 phút để thấy cảnh bơm khí, đốt lửa đỏ rực trong bóng tối, rồi từng khí cầu nhấc lên.
Chỗ đứng quanh Göreme. Các đồi phía trên thị trấn, thường được gọi chung là đồi ngắm hoàng hôn và khu Thung lũng Tình yêu, cho tầm nhìn bao quát cả bầu trời lẫn nón đá. Mái các khách sạn trong thị trấn cũng là nơi nhiều người đứng, nhưng đó là không gian riêng của cơ sở lưu trú.
Thời tiết quyết định tất cả. Cơ quan hàng không Thổ Nhĩ Kỳ cho phép hay không cho bay theo gió từng buổi sáng. Có tuần bay liên tục, có tuần huỷ liền mấy buổi, nhất là mùa đông và đầu xuân. Nếu cảnh khí cầu là lý do chính của chuyến đi, nên ở ít nhất ba đêm để có nhiều buổi sáng dự phòng.
Ngắm hay bay. Bay cho bạn thấy các thung lũng từ trên cao, nhìn rõ đường đi của nước đã tạc nên địa hình. Ngắm từ mặt đất cho bạn cả trăm khí cầu cùng lúc với nón đá làm tiền cảnh, điều người trên khí cầu không thấy được. Nhiều người làm cả hai trong hai buổi sáng khác nhau.
An toàn nếu bay. Chọn đơn vị có giấy phép, nghe kỹ hướng dẫn tư thế khi hạ cánh (gập gối, bám tay nắm), và tôn trọng quyết định huỷ chuyến vì gió. Người có bệnh tim mạch, đang mang thai hay có vấn đề cột sống nên hỏi bác sĩ trước.
Các thung lũng và điểm ngắm nên biết
Cappadocia không phải một điểm mà là một vùng rộng, các nhóm nón đá rải rác quanh nhiều thị trấn. Bảng dưới gom những nơi hay được nhắc, theo cách người đi bộ chọn đường:
| Nơi | Có gì để nhìn | Lúc đẹp |
|---|---|---|
| Thung lũng Hồng và Thung lũng Đỏ | Vách tuff hồng, đỏ, các rãnh xói như nếp vải; đường mòn đi bộ vài giờ | Chiều muộn tới hoàng hôn |
| Thung lũng Tình yêu (Bağlıdere) | Những cột đá cao, thẳng, đứng thành cụm | Sáng sớm khi có khí cầu bay qua |
| Paşabağ | Nón đá có nhiều mũ, đứng thành nhóm như nấm | Sáng sớm, trước khi xe đoàn đến |
| Devrent | Đá hình thù lạ, ít nón cao, nhiều khối uốn lượn; người ta thường "nhìn hình" con vật | Giờ nào cũng được, đẹp nhất nắng nghiêng |
| Thành đá Uçhisar | Khối đá cao nhất vùng, khoét đầy hang; từ đỉnh nhìn được Göreme và núi Erciyes xa xa | Hoàng hôn, trời trong |
| Thung lũng Bồ câu | Hàng loạt chuồng bồ câu khoét vào vách | Buổi sáng, đi bộ từ Uçhisar xuống Göreme |
Đường mòn giữa các thung lũng có nhiều nhánh không được đánh dấu rõ. Mang nước, mũ, giày bám tốt, tải bản đồ ngoại tuyến vào điện thoại, và không đi một mình vào chiều muộn. Đá tuff trơn như rắc bột khi khô và dính bết khi ướt.
Mùa nào đẹp và mỗi mùa cho cảnh gì
Tháng 4 đến tháng 6: trời mát, cây mơ, cây táo trong các thung lũng ra hoa vào khoảng tháng 4, cỏ còn xanh dưới chân nón đá. Đây là mùa đông khách nhưng cũng là mùa có nhiều buổi sáng bay khí cầu nhất.
Tháng 7 và tháng 8: ngày nóng khô, đường mòn không bóng cây rất mệt vào buổi trưa. Bù lại trời thường trong, gió lặng, bay khí cầu đều. Nên dời các cuộc đi bộ về sáng sớm và chiều muộn.
Tháng 9 đến tháng 11: mùa hái nho, lá nho và lá cây ăn quả chuyển vàng đỏ, ánh sáng chiều ấm áp. Nhiều người coi đây là mùa đẹp nhất để chụp các thung lũng.
Tháng 12 đến tháng 3: lạnh, có tuyết. Nón đá đội tuyết trắng trên nền tuff hồng là cảnh rất riêng của Cappadocia, nhưng đường dốc trơn và chuyến bay huỷ nhiều. Hợp với người không đặt nặng chuyện bay và chịu được buổi sáng âm độ.
Một buổi sáng ngắm khí cầu từ mặt đất, theo từng bước
Ngắm từ mặt đất không mất tiền vé nhưng cần chuẩn bị như một chuyến đi thật, vì bạn sẽ đứng ngoài trời lúc lạnh nhất trong ngày. Trình tự gợi ý:
- Tối hôm trước, hỏi nơi lưu trú xem sáng mai có dự kiến bay không; các đơn vị bay thường biết từ chiều tối, dù quyết định cuối cùng có thể đến rất sát giờ.
- Xem giờ mặt trời mọc, trừ đi khoảng 45 phút: đó là giờ bạn nên có mặt ở chỗ đứng. Đi bộ lên đồi trong bóng tối cần đèn pin, nên mang đèn có chế độ ánh sáng đỏ để không làm loá mắt người xung quanh.
- Mặc nhiều lớp: kể cả mùa hè, sáng sớm trên cao nguyên có thể lạnh dưới mười độ; mùa đông thường âm độ. Mang găng tay mỏng nếu định cầm máy ảnh lâu.
- Khi tới nơi, chọn chỗ có nón đá hoặc mái nhà đá ở tiền cảnh, đừng chỉ nhìn bầu trời trống. Khí cầu đẹp nhất khi có thứ gì đó ở gần cho mắt so kích thước.
- Quan sát hướng gió nhẹ qua cách các khí cầu đầu tiên trôi; những chiếc sau thường đi cùng hướng, giúp bạn đoán chúng sẽ bay qua đâu và xoay người đón trước.
- Ở lại thêm hai mươi phút sau khi phần lớn khí cầu đã lên: ánh nắng đầu tiên chạm vào vách tuff lúc này mới đẹp nhất, và đám đông đã bắt đầu về.
Nếu buổi sáng đó không bay, đồi ngắm vẫn cho bạn bình minh trên các thung lũng, và đường mòn xuống Thung lũng Tình yêu lúc ấy hoàn toàn vắng.
Điều người đến lần đầu hay bỏ lỡ
Phần lớn hành trình ngắn chỉ xoay quanh một buổi bay và một tour xe đưa qua các điểm. Vài điều bị bỏ qua thường xuyên:
- Hoàng hôn ở thung lũng Hồng. Ánh chiều làm cả vách tuff đổi màu trong vòng hai mươi phút; khách tour ít khi còn ở đó lúc ấy.
- Sông Kızılırmak ở Avanos. Con sông dài nhất chảy hoàn toàn trong lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ, tên có nghĩa là "sông đỏ" vì phù sa đất đỏ, và đất sét ven sông là lý do Avanos có nghề gốm lâu đời.
- Nhìn gần lớp đá. Ở vách cắt ven đường, bạn thấy rõ các lớp tro mịn xen lớp đá bọt to hạt, dấu vết của từng đợt phun trào khác nhau.
- Bầu trời đêm. Xa các thị trấn, cao nguyên khô cho trời sao rất rõ; đi một đoạn ngắn ra ngoài vùng đèn đường là thấy khác.
- Núi Erciyes. Ngày trời trong, đỉnh núi lửa phủ tuyết hiện ra ở chân trời phía đông, chính là một trong những "tác giả" của toàn bộ cảnh quan này.
Một chỉ dẫn nhỏ: các thị trấn quanh Göreme gần nhau nhưng địa hình lên xuống nhiều. Khoảng cách trên bản đồ hai cây số có thể là một giờ đi bộ qua thung lũng.
Giữ nón đá và ứng xử với người dân
Nón đá tuff mềm, vết khắc tên hay vết leo trèo để lại trên đó sẽ tồn tại lâu và làm nhanh quá trình sụp đổ. Không trèo lên nón, không cạy đá làm kỷ niệm, không vẽ lên vách. Nhiều nhà trong đá vẫn có người ở hoặc là tài sản riêng; cửa khép là không vào, kể cả khi trông như bỏ hoang.
Vườn nho, vườn mơ trong thung lũng là của nông dân. Đi đúng lối mòn, không hái quả. Khi chụp người dân, hỏi trước bằng cử chỉ; nhiều người lớn tuổi không thích bị chụp.
Flycam ở vùng này bị hạn chế vì khí cầu bay thấp vào buổi sáng; muốn bay phải tìm hiểu quy định và giấy phép hiện hành của Thổ Nhĩ Kỳ. Về thị thực, các quy định nhập cảnh với hộ chiếu Việt Nam có thể thay đổi; kiểm thông tin của cơ quan lãnh sự trước khi đặt vé.
Câu hỏi thường gặp
Ống khói tiên có đang dần biến mất không?
Có, theo thời gian địa chất. Mỗi nón đá là một trạng thái tạm thời giữa lúc được tạc ra và lúc sụp đổ; nón mất mũ sẽ mòn nhanh hơn. Nhưng xói mòn cũng đang tạo ra nón mới ở các vách tuff khác. Với một đời người, thay đổi ở từng nón rất nhỏ, trừ khi có tác động của con người như leo trèo, khoét thêm.
Đi Cappadocia bao nhiêu ngày là vừa?
Ba đêm là mức hợp lý: đủ để có vài buổi sáng chờ khí cầu, một ngày đi bộ thung lũng, một ngày đi các điểm xa hơn như thị trấn ngầm hay thung lũng Ihlara. Hai đêm vẫn được nhưng rủi ro gặp gió xấu cả hai buổi sáng là có thật.
Mùa đông có bay khí cầu không?
Có, khi thời tiết cho phép. Không khí lạnh thật ra giúp khí cầu nâng tốt, nhưng mùa đông hay có gió mạnh, sương mù, tuyết nên tỷ lệ huỷ cao hơn. Nếu đi mùa đông, coi chuyến bay là phần thưởng thêm chứ đừng coi là mục tiêu duy nhất.
Ở khách sạn hang đá có gì khác?
Phòng khoét vào đá tuff giữ nhiệt ổn định, mát hè ấm đông, yên tĩnh. Nhược điểm là ít cửa sổ, có thể hơi ẩm, và nhiều bậc thang. Người có vấn đề đi lại nên hỏi kỹ về lối lên xuống trước khi đặt.
Có nên tự lái xe quanh vùng không?
Đường giữa các thị trấn tốt và biển chỉ dẫn rõ, tự lái cho bạn chủ động giờ giấc để ngắm hoàng hôn ở nơi vắng. Cần kiểm yêu cầu giấy phép lái xe quốc tế hiện hành. Một số con đường đất dẫn vào thung lũng hẹp và gồ ghề, không hợp với xe gầm thấp.
Bích hoạ trong các nhà nguyện đá có được chụp ảnh không?
Tuỳ từng nơi và từng thời điểm; nhiều nơi cấm chụp hoặc cấm đèn flash để bảo vệ màu vẽ. Hãy đọc thông báo tại chỗ và hỏi nhân viên. Dù được phép, tránh chạm tay vào vách và đứng lâu ở lối đi hẹp, vì hơi thở và độ ẩm từ đám đông cũng làm hại bích hoạ.