Chùa Một Cột là một gian điện gỗ nhỏ, hình vuông, đặt trên đỉnh một trụ đá duy nhất dựng giữa hồ nước vuông, tạo hình như một bông sen mọc lên khỏi mặt nước. Công trình nằm ở quận Ba Đình cũ của Hà Nội, gần quảng trường Ba Đình. Theo sử cũ, chùa được dựng năm 1049 thời Lý Thái Tông với tên gọi Diên Hựu; truyền thuyết kể nhà vua mộng thấy được mời lên toà sen nên cho dựng chùa theo hình dáng đó.
Toà điện hiện nay không phải nguyên bản thời Lý. Qua nhiều thế kỷ chùa được tu sửa nhiều lần, và năm 1954, trước khi rút khỏi Hà Nội, quân Pháp đã phá huỷ công trình; toà điện được dựng lại năm 1955 theo hình dáng cũ. Bài này giúp bạn đọc kết cấu của một kiến trúc rất nhỏ mà ý đồ rất rõ, phân biệt cái gì là ý tưởng thời Lý được giữ lại và cái gì là bàn tay thế kỷ 20, và ngắm sao cho trọn trong một khuôn viên chật.
Ý tưởng kiến trúc: một bông sen trên mặt nước
Điểm đặc biệt nhất của chùa Một Cột không nằm ở kích thước mà ở ý tưởng. Hầu hết kiến trúc gỗ truyền thống của người Việt dựa trên nhiều hàng cột chia gian; ở đây, cả toà điện dồn tải xuống một điểm duy nhất. Toà vuông là cánh hoa, hệ thanh đỡ toả ra là đài hoa, trụ đá là cuống, mặt hồ là nước. Đó là một hình ảnh điêu khắc được làm bằng ngôn ngữ kiến trúc.
Theo nhiều mô tả lịch sử, quần thể thời Lý lớn hơn nhiều so với hiện nay, có hồ rộng, cầu, tháp và các công trình phụ quanh toà sen. Những gì còn lại hôm nay là phần hạt nhân: hồ vuông, trụ đá và toà điện. Biết điều đó để thấy rằng không gian chật hẹp bạn đang đứng không phải là ý đồ ban đầu, mà là phần còn lại sau gần một nghìn năm thăng trầm.
Dù bị thu nhỏ, ý tưởng vẫn đọc được trọn vẹn. Đứng ở bờ hồ, mắt bạn đi từ mặt nước lên trụ đá, lên hệ thanh đỡ toả như cánh, lên toà vuông và mái cong. Toàn bộ chuỗi đọc ấy diễn ra trong vài giây, và đó chính là thành công của thiết kế: một công trình nói được ý mình mà không cần lời giải thích.
Kích thước nhỏ cũng là một phần ý đồ. Toà điện chỉ vừa đủ cho vài người đứng, nên nó không áp đảo người xem như những công trình lớn; nó mời người ta đứng lặng bên bờ hồ mà nhìn. Nhiều người lần đầu đến ngạc nhiên vì chùa nhỏ hơn hình dung, rồi sau vài phút lại thấy chính sự nhỏ bé ấy làm nên vẻ thanh và gần gũi của nó.
Đọc kết cấu từ dưới lên
Hồ vuông. Hồ có tên Linh Chiêu, xây bờ gạch, mặt nước phẳng và thấp. Mép hồ có lan can gạch thấp; mặt nước là nền phản chiếu cho cả toà điện.
Trụ đá. Trụ đá tròn, lớn, dựng thẳng từ lòng hồ. Theo các mô tả kỹ thuật, trụ gồm các khối đá ghép lại, đủ vững để đỡ cả toà điện gỗ phía trên. Nhìn kỹ sẽ thấy mạch ghép và rêu bám ở phần sát mặt nước.
Hệ thanh đỡ. Trên đầu trụ là một khung gỗ với các thanh chống chéo toả ra bốn phía, đỡ sàn toà điện. Đây là chi tiết đắt giá nhất: nó biến một trụ đơn thành một đế rộng, và chính các thanh toả ra này tạo hình đài sen.
Toà điện vuông. Toà gỗ nhỏ, mỗi cạnh chỉ vài mét, xung quanh có lan can và hiên hẹp. Cửa mở về phía có bậc thang nối với bờ. Bên trong là nơi đặt tượng, khách chỉ đứng nhìn từ bậc thang.
Mái. Mái lợp ngói, bốn mái với các góc đao cong vút, trên bờ nóc là hình rồng chầu mặt trăng. Đứng thấp nhìn lên, các đầu đao cong lên như những cánh hoa ngoài cùng đang nở.
Bậc thang. Một cầu thang gạch nhỏ dẫn từ bờ lên toà điện, là đường duy nhất nối toà sen với đất liền. Nó phá vỡ sự đối xứng hoàn hảo của hình vuông, nhưng cũng cho mắt một điểm vào.
Tỉ lệ giữa các phần. Để ý rằng mái chiếm gần một nửa chiều cao nhìn thấy của toà điện, trụ đá thì ngắn hơn bạn tưởng khi xem ảnh. Mái lớn, đao cong làm toà điện trông như đang xoè ra; nếu mái nhỏ đi, cả công trình sẽ giống một chòi canh trên cọc chứ không còn dáng hoa.
Những lần dựng lại và vì sao điều đó quan trọng
Sử sách ghi nhận chùa được tu sửa nhiều lần qua các triều đại sau thời Lý, mỗi lần có thể thay đổi chi tiết, vật liệu, thậm chí kích thước. Bước ngoặt lớn nhất là năm 1954 khi công trình bị phá huỷ. Năm 1955, toà điện được dựng lại dựa trên hình dáng đã được ghi chép, chụp ảnh và đo vẽ trước đó.
Với người ngắm kiến trúc, điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, các chi tiết gỗ bạn thấy là gỗ của thế kỷ 20, nên đừng tìm dấu vết chạm khắc thời Lý trên toà điện. Thứ hai, thứ thật sự "cổ" ở đây là ý tưởng kiến trúc và vị trí, thứ đã được giữ nguyên qua mọi lần dựng lại. Đây là một trường hợp điển hình của truyền thống kiến trúc gỗ châu Á: vật liệu được thay, hình thức và ý tưởng được giữ.
Muốn thấy mỹ thuật thời Lý thật sự, bạn cần đến những nơi còn hiện vật đá, đất nung của thời này, như các bảo tàng có trưng bày hiện vật từ Hoàng thành Thăng Long. Ở đó có những mảnh trang trí rồng thời Lý với thân uốn hình sin mềm mại, giúp bạn hình dung chùa Một Cột thời Lý có thể đã được trang trí ra sao.
Khuôn viên xung quanh: không chỉ có toà sen
Toà sen nằm trong một khuôn viên nhỏ cùng với chùa Diên Hựu, phần còn lại của quần thể, có cổng tam quan, sân và các dãy nhà truyền thống. Khuôn viên nhỏ nhưng có nhiều cây xanh, đáng dành thêm vài phút sau khi ngắm toà sen.
Trong khuôn viên có một cây bồ đề lớn. Theo ghi nhận phổ biến, cây được chiết từ cây bồ đề ở Ấn Độ và do Tổng thống Ấn Độ Rajendra Prasad tặng khi thăm Việt Nam năm 1958. Với người quan tâm cây cổ thụ, đây là chi tiết thú vị: một cây có câu chuyện ngoại giao đứng cạnh một công trình có câu chuyện gần nghìn năm.
Do nằm gần quảng trường và các khu vực có quy định an ninh riêng, lối vào và các khung giờ tham quan của khuôn viên có thể thay đổi theo sự kiện. Kiểm thông tin hiện hành trước khi đến, và nghe theo hướng dẫn của người quản lý tại chỗ.
Một gợi ý nhỏ: sau khi ngắm toà sen, ngồi lại vài phút ở sân chùa Diên Hựu và nhìn mái chùa. Mái ở đây là mái chùa đồng bằng Bắc Bộ quen thuộc, thấp, rộng, đầu đao cong vừa phải. Đặt cạnh toà sen cao vút trên trụ, sự tương phản giữa hai kiểu mái giúp bạn hiểu vì sao toà sen được coi là khác thường đến vậy.
Họ hàng của toà sen: công trình trên mặt nước ở Bắc Bộ
Chùa Một Cột không đứng một mình trong truyền thống dựng công trình trên mặt nước của người Việt. Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều đình, chùa có thuỷ đình, tức một nhà nhỏ dựng giữa ao, chân cột đứng trong nước, thường dùng làm sân khấu múa rối nước trong dịp hội. Thuỷ đình ở chùa Thầy (Hà Nội) hay ở làng Đào Thục là những ví dụ hay được nhắc. Chúng có mặt bằng vuông hoặc chữ nhật, mái cong, đặt trên nhiều cột, khác chùa Một Cột ở chỗ không dồn tải về một trụ.
Điểm chung là mặt nước được coi như một phần của kiến trúc: nó tạo khoảng cách với người xem, nhân đôi hình khối bằng bóng phản chiếu và làm công trình trông nhẹ đi. Đặt chùa Một Cột cạnh một thuỷ đình, bạn sẽ thấy rõ hơn sự táo bạo của nó: thuỷ đình là một ngôi nhà đặt trên nước, còn chùa Một Cột là một bông hoa mọc lên từ nước.
Ở các nước lân cận cũng có những đình nghỉ trên mặt hồ trong vườn cung đình và vườn cổ, nhưng hiếm có công trình nào được dựng trên một trụ đơn với ý đồ hình tượng rõ ràng như vậy. Đó là lý do chùa Một Cột thường được nêu như một sáng tạo kiến trúc riêng có của thời Lý.
Ngắm trong không gian chật: đứng đâu, khi nào
Khuôn viên chùa Một Cột nhỏ, khách đông vào giờ cao điểm, nên vị trí và thời điểm quyết định bạn thấy được gì:
- Đến sớm buổi sáng hoặc cuối chiều ngày thường, tránh giờ các đoàn khách lớn.
- Đứng ở góc chéo của hồ thay vì chính diện trước bậc thang. Nhìn chéo thấy cả hai mặt toà điện và hệ thanh đỡ toả ra rõ hơn.
- Hạ thấp tầm mắt, đứng gần mép lan can hồ để thấy trụ đá vươn lên từ mặt nước và mái cong in lên nền trời.
- Chờ lúc mặt nước lặng để thấy bóng toà điện in xuống hồ; gió nhẹ cũng đủ làm vỡ hình phản chiếu.
- Nếu được phép lên bậc thang, đi lên chậm, nhường đường; đứng ở bậc trên cùng nhìn xuống mặt hồ để cảm nhận độ cao của toà sen so với nước.
- Trước khi rời đi, đứng ở cổng ngoài nhìn vào một lần nữa: từ xa, toà sen nằm giữa cây xanh trông nhẹ hơn nhiều so với khi đứng sát.
Ứng xử ở chùa Một Cột
Chùa Một Cột là di tích quốc gia đặc biệt và vẫn là nơi người dân đến lễ. Mấy điều nên giữ:
- Ăn mặc kín đáo, không mặc đồ quá ngắn; đội nón, mũ thì bỏ ra khi lên bậc thang.
- Không trèo qua lan can hồ, không thả chân xuống nước, không ném đồ vật, tiền xu xuống hồ.
- Không chạm tay vào trụ đá, hệ thanh gỗ hay lan can của toà điện; gỗ dựng lại năm 1955 cũng đã hơn bảy mươi năm tuổi.
- Giữ trật tự, nhường lối ở bậc thang hẹp; không chụp ảnh chắn lối lên xuống.
- Không dùng flycam: khu vực này gần các cơ quan và quảng trường có quy định hạn chế bay chặt chẽ.
- Tôn trọng người đang lễ: đứng lùi lại, không chụp cận mặt người khác khi chưa xin phép.
Khuôn viên nhỏ nên một nhóm đông đứng lâu ở bờ hồ là chắn hết tầm nhìn của người khác. Chụp xong thì nhường chỗ, đi một vòng khuôn viên rồi quay lại nếu muốn ngắm thêm.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Một Cột có thật sự chỉ đứng trên một cột?
Toà điện được đỡ bởi một trụ đá chính dựng giữa hồ, phía trên trụ là hệ thanh gỗ toả ra để đỡ sàn. Vì vậy nói chùa đứng trên một cột là đúng về mặt hình thức; về kết cấu, phần gỗ toả ra trên đầu trụ là chi tiết then chốt giúp toà điện vững.
Chùa Một Cột hiện nay có phải bản gốc năm 1049?
Không. Công trình được tu sửa nhiều lần qua các triều đại, bị phá huỷ năm 1954 và dựng lại năm 1955 theo hình dáng cũ. Thứ được giữ từ thời Lý là ý tưởng kiến trúc, vị trí và tên gọi, không phải vật liệu gỗ bạn thấy hôm nay.
Tên chính thức của chùa Một Cột là gì?
Tên chữ của chùa là Diên Hựu tự, thường được hiểu với nghĩa phúc lành dài lâu. Tên Một Cột là cách người dân gọi theo hình dáng đặc biệt. Ngày nay cả hai tên đều được dùng, trong khuôn viên còn có chùa Diên Hựu là phần còn lại của quần thể.
Chùa Một Cột có hình trên tiền Việt Nam không?
Hình chùa Một Cột từng xuất hiện trên mặt sau đồng xu kim loại mệnh giá 5.000 đồng phát hành từ năm 2003. Hình ảnh toà sen trên một trụ là một trong những biểu tượng kiến trúc dễ nhận diện nhất của Hà Nội.
Có nơi nào khác có kiến trúc giống chùa Một Cột?
Một số nơi đã dựng các công trình mô phỏng chùa Một Cột, cả trong và ngoài nước, như bản mô phỏng ở khu vực Thủ Đức thuộc TP.HCM. Chúng giúp hình dung kiểu dáng nhưng là công trình mới. Bản ở Hà Nội vẫn là nơi giữ vị trí và câu chuyện gốc.