Dolomites là dãy núi ở đông bắc nước Ý, gồm những khối đá nhạt màu dựng đứng trên đồng cỏ xanh, được UNESCO ghi danh di sản thiên nhiên năm 2009. Phần lớn khối núi là đá dolomit, loại đá carbonat chứa magie, vốn là các rạn san hô và nền đá vôi hình thành trong biển nhiệt đới khoảng 250 triệu năm trước, về sau bị đẩy lên cao khi dãy Alps hình thành. Lúc hoàng hôn, vách đá nhạt hắt ánh hồng cam, hiện tượng người địa phương gọi là enrosadira.
Mùa đẹp nhất để ngắm và đi bộ là cuối tháng 6 đến hết tháng 9, khi các tuyến cáp treo và nhà nghỉ trên núi mở cửa; tháng 9 vắng hơn và trời thường ổn định hơn. Mùa đông Dolomites là vùng trượt tuyết lớn, cảnh đẹp nhưng nhiều đường mòn mùa hè không đi được. Bài dưới đây chỉ cách đọc núi, chọn điểm ngắm và tránh cơn dông chiều đặc trưng của vùng núi cao.
Rạn san hô trên đỉnh núi: đọc địa chất bằng mắt
Trong kỷ Trias, vùng này là một vùng biển nông nhiệt đới. Sinh vật tạo rạn, gồm tảo và các loài sinh vật vỏ vôi, xây nên những nền carbonat lớn, giống các đảo san hô vòng ngày nay. Giữa các nền ấy là những lòng biển sâu hơn, nơi bùn và tro núi lửa lắng xuống. Về sau, magie trong nước thấm vào đá vôi, biến nó thành đá dolomit, cứng và kém hoà tan hơn.
Khi các mảng châu Phi và châu Âu xô vào nhau, dựng lên dãy Alps, cả vùng bị nâng cao hàng nghìn mét. Băng hà và nước sau đó bào mòn phần đá mềm ở các lòng biển cũ thành thung lũng và đồng cỏ thoải, còn các nền đá dolomit cứng đứng lại thành những khối núi vách dựng. Vì thế Dolomites có dáng rất riêng: đồng cỏ mềm mại ngay dưới chân những bức tường đá như pháo đài. Nhà địa chất học có thể chỉ cho bạn đâu là sườn rạn cổ, đâu là lòng biển cũ, chỉ bằng cách nhìn dốc núi.
Đá dolomit được đặt tên theo nhà địa chất người Pháp Déodat de Dolomieu, người mô tả loại đá này vào cuối thế kỷ 18; dãy núi về sau mang tên loại đá. Ở đá mặt các vách, bạn có thể thấy hoá thạch vỏ sò, ốc, mảnh san hô nếu đi chậm và nhìn kỹ những tảng đá lăn ven đường mòn.
Các điểm ngắm và đường mòn hay được nhắc
Dolomites trải trên nhiều thung lũng thuộc các vùng hành chính khác nhau của Ý; mỗi vùng một tính cách. Bảng gom những nơi người đến lần đầu thường muốn thấy, kèm mức độ đi bộ:
| Nơi | Cảnh | Đi thế nào |
|---|---|---|
| Tre Cime di Lavaredo | Ba tháp đá dựng đứng cạnh nhau, biểu tượng của vùng | Vòng quanh ba tháp đi bộ khoảng nửa ngày, đường rõ; đường xe lên có thu phí, kiểm quy định hiện hành |
| Seceda | Sống núi cỏ xanh dốc lên rồi đứt gãy thành vách răng cưa | Cáp treo từ Val Gardena, đi bộ trên đỉnh nhẹ nhàng |
| Alpe di Siusi | Đồng cỏ núi cao rộng nhất châu Âu, khối Sassolungo phía sau | Đường đi bộ bằng phẳng, hợp gia đình; xe riêng bị hạn chế vào ban ngày |
| Lago di Braies | Hồ xanh ngọc dưới vách đá, thuyền gỗ | Đi bộ vòng hồ khoảng một giờ; mùa hè hạn chế xe, kiểm quy định |
| Val di Funes | Thung lũng nông trại, nhà thờ nhỏ trước vách Odle | Điểm ngắm bên đường và đường mòn ngắn |
| Lagazuoi | Toàn cảnh nhiều khối núi; hầm hào thời Thế chiến I | Cáp treo; có đường hầm cũ đi bộ được với đèn và mũ bảo hộ |
Các điểm nổi tiếng nhất cực đông vào giữa trưa tháng 7 và tháng 8, bãi đậu xe đầy từ sáng. Chọn giờ sớm hoặc muộn, hoặc chọn những thung lũng ít tên tuổi hơn: cảnh vẫn là Dolomites.
Enrosadira: ngắm núi đổi màu lúc hoàng hôn
Đá dolomit có màu xám nhạt đến kem, phản xạ mạnh ánh sáng có bước sóng dài khi mặt trời xuống thấp. Trong khoảng mười đến hai mươi phút quanh hoàng hôn, và đôi khi lúc bình minh, các vách đá chuyển dần từ vàng sang cam, hồng rồi tím trước khi tắt hẳn. Người Ladin, một cộng đồng bản địa sống trong các thung lũng, gọi hiện tượng này bằng một từ có nghĩa là "hoá hồng".
Để thấy rõ, bạn cần đứng ở nơi nhìn được vách đá hướng về phía tây khi hoàng hôn, hoặc hướng đông khi bình minh. Các khối Catinaccio (Rosengarten) và Sassolungo nổi tiếng vì hướng vách thuận cho hiện tượng này. Ngồi ở hiên một nhà nghỉ trên núi hoặc trên đồng cỏ Alpe di Siusi lúc chiều muộn là cách nhẹ nhàng nhất.
Hiện tượng phụ thuộc trời trong ở phía tây chân trời. Một dải mây thấp nơi mặt trời lặn là đủ làm mất cảnh, dù trên đầu trời vẫn xanh. Đừng đi về quá sớm: nhiều khi màu đậm nhất đến vài phút sau khi mặt trời đã khuất.
Các hồ núi: màu nước và giờ ngắm
Những hồ trong Dolomites nổi tiếng vì màu nước xanh ngọc, xanh lục hay xanh sữa. Màu đó đến từ hai thứ: nước rất trong cho ánh sáng đi sâu và phản xạ lại phần xanh của quang phổ, và ở một số hồ có thêm bột đá cực mịn do băng hoặc nước tuyết tan mài từ núi, lơ lửng trong nước, tán xạ ánh sáng thành màu xanh sữa. Hồ Sorapis, phải đi bộ khoảng hai giờ mới tới, là ví dụ rõ nhất của màu xanh sữa này.
Hồ Braies có vách đá dựng sau lưng và các thuyền gỗ, đẹp nhất sáng sớm khi mặt nước lặng và chưa có thuyền. Hồ Carezza nhỏ, nước trong in bóng khối Latemar răng cưa; truyền thuyết Ladin kể về một tiên nữ và chiếc cầu vồng vỡ rơi xuống hồ thành màu nước, đó là truyện kể dân gian. Hồ Misurina rộng, nằm cạnh đường lên Tre Cime, có góc nhìn ngược sáng lúc chiều.
Mực nước và màu hồ thay đổi trong mùa: đầu hè nước tuyết tan nhiều, cuối hè có hồ cạn đi rõ rệt. Đừng xuống nước ở các hồ là khu bảo tồn, đừng thả chân trên bờ đá trơn để chụp, và nhớ rằng ở các hồ đông khách, sáng sớm là giờ duy nhất có mặt nước phẳng.
Mùa nào đi: bảng thời tiết bằng lời
Cuối tháng 6 và tháng 7: đồng cỏ đầy hoa núi cao, ngày dài nhất năm. Tuyết có thể còn ở các đèo cao và đường mòn hướng bắc đến đầu tháng 7. Các tuyến cáp và nhà nghỉ trên núi mở cửa dần từ khoảng giữa tháng 6.
Tháng 8: đông nhất, giá cao nhất, kỳ nghỉ của người châu Âu. Dông chiều xảy ra thường xuyên.
Tháng 9: nhiều người coi đây là tháng đẹp nhất. Trời thường ổn định hơn, không khí trong, khách giảm hẳn sau giữa tháng, cỏ bắt đầu ngả vàng, và rừng thông rụng lá (larch) chuyển vàng vào cuối tháng, đầu tháng 10.
Tháng 10 đến tháng 11: nhiều cáp treo và nhà nghỉ đóng cửa giữa hai mùa, đi lại khó hơn. Tháng 12 đến tháng 3: mùa trượt tuyết; núi phủ tuyết rất đẹp, nhưng chỉ đi bộ được ở những tuyến mùa đông được dọn, và nguy cơ tuyết lở là có thật ở mọi sườn dốc ngoài khu trượt.
Một ngày đi bộ an toàn ở núi cao
Dolomites có đường mòn đánh số rõ ràng và nhà nghỉ trên núi ở khắp nơi, khiến nhiều người chủ quan. Núi đá vôi cao trên 2.000 m vẫn là núi cao. Quy trình một ngày đi bộ mùa hè:
- Tối hôm trước xem dự báo cho vùng núi, đặc biệt là nguy cơ dông. Ngày có dự báo dông buổi chiều, lên kế hoạch xong phần trên cao trước khoảng 13–14 giờ.
- Xuất phát sớm. Đi lên vào buổi sáng mát và trong, đi xuống khi mây bắt đầu tích.
- Mang áo gió và áo ấm, kể cả khi dưới thung lũng nắng nóng; trên đèo nhiệt độ thấp hơn nhiều, gió mạnh.
- Nghe sấm là xuống, ngay. Tránh sống núi, đỉnh nhô, cáp sắt của các tuyến via ferrata khi có dông.
- Tuyến via ferrata, đường bám cáp sắt dọc vách mà nhiều tuyến bắt nguồn từ đường tiếp tế thời Thế chiến I, cần bộ dây đai và khoá chuyên dụng, kinh nghiệm, tốt nhất là đi cùng hướng dẫn viên có chứng chỉ.
- Báo lịch trình cho chỗ nghỉ; nhiều vùng núi có lực lượng cứu hộ chuyên nghiệp, nhưng việc tìm người vẫn bắt đầu từ việc ai đó biết bạn đã đi đâu.
Tháng 7 năm 2022, một mảng sông băng trên khối Marmolada, khối núi cao nhất Dolomites, sụp đổ trong đợt nắng nóng, làm nhiều người thiệt mạng. Sự kiện nhắc rằng ở núi cao, nhiệt độ bất thường cũng là một dạng thời tiết nguy hiểm, và nên tôn trọng các lệnh đóng đường mòn.
Ứng xử và điều người đến lần đầu hay bỏ lỡ
Đồng cỏ đẹp như thảm ở Dolomites phần lớn là đất của nông trại, được cắt cỏ khô theo lịch hằng năm. Cảnh ấy tồn tại nhờ người làm nông. Vài điều nên biết:
- Không giẫm lên đồng cỏ chưa cắt để chụp ảnh. Cỏ đổ rạp không cắt được, mất một phần mùa cỏ khô của nhà nông. Một số chủ đất ở các điểm đông khách đã bắt đầu hạn chế lối đi qua đồng cỏ; tôn trọng rào và biển dẫn.
- Đóng cổng sau khi đi qua bãi chăn bò, không lại gần bò mẹ có bê con.
- Ba ngôn ngữ. Nhiều nơi có tên bằng tiếng Ý, tiếng Đức và tiếng Ladin. Biết điều này giúp bạn đọc chỉ dẫn và hiểu vì sao một thị trấn có ba tên.
- Bảo tàng ngoài trời của Thế chiến I. Đường hầm, hào, lán gỗ trên vách núi cao ở Lagazuoi, Cinque Torri là dấu vết của mặt trận núi cao giữa Ý và Áo–Hung, một phần lịch sử ít được biết của vùng.
- Nhà nghỉ trên núi. Ngủ một đêm ở nhà nghỉ trên núi cho bạn bình minh và hoàng hôn trên cao, khi khách đi trong ngày đã về hết.
Flycam bị cấm hoặc hạn chế ở nhiều khu bảo tồn thiên nhiên trong vùng; tìm hiểu quy định của từng vùng trước khi bay. Về thị thực khối Schengen, kiểm thông tin lãnh sự hiện hành.
Những hiểu lầm hay gặp về Dolomites
"Dolomites là một ngọn núi." Đây là cả một vùng gồm nhiều khối núi riêng rẽ, trải qua nhiều thung lũng và nhiều tỉnh của Ý. Đi một tuần vẫn chỉ thấy được một phần.
"Đi đường mòn nổi tiếng là an toàn." Đường mòn đông người vẫn có đoạn đá vụn, dốc trơn, và dông chiều không phân biệt đường đông hay vắng. Chuẩn bị như mọi chuyến núi cao.
"Tháng 8 thời tiết đẹp nhất." Tháng 8 nắng nhiều nhưng dông chiều thường xuyên và đông nhất năm. Tháng 9 thường ổn định hơn, trời trong hơn cho ảnh và cho mắt.
"Có cáp treo thì không cần chuẩn bị gì." Cáp treo đưa bạn lên trên 2.000 m chỉ trong vài phút, từ thung lũng nắng nóng lên đỉnh gió lạnh. Mang áo ấm, nước và kiểm giờ chuyến cáp cuối ngày, vì lỡ chuyến cuối là phải đi bộ xuống một quãng dài.
Câu hỏi thường gặp
Dolomites khác dãy Alps ở Thuỵ Sĩ thế nào?
Dolomites là một phần của dãy Alps nhưng khác về đá. Nhiều vùng Alps ở Thuỵ Sĩ là đá kết tinh như granit, gneiss, dáng núi sẫm, nhiều sông băng lớn. Dolomites là đá dolomit nhạt màu, dáng tháp và vách dựng tách rời nhau trên đồng cỏ, ít sông băng hơn, và có hiện tượng ửng hồng lúc hoàng hôn rất đặc trưng.
Không biết leo núi có ngắm Dolomites được không?
Hoàn toàn được. Cáp treo đưa bạn lên các đỉnh và đồng cỏ cao, và có rất nhiều đường đi bộ bằng phẳng, như quanh hồ Braies hay trên Alpe di Siusi. Vòng quanh Tre Cime là đường mòn rõ ràng dành cho người có sức khoẻ bình thường, không cần kỹ năng leo.
Nên ở thung lũng nào?
Không có câu trả lời duy nhất. Val Gardena và Alpe di Siusi tiện cho Seceda và đồng cỏ; Cortina d’Ampezzo gần Tre Cime, Lagazuoi, Cinque Torri; Val Pusteria gần hồ Braies. Với chuyến ngắn, chọn hai cơ sở ở hai thung lũng thay vì lái xe qua đèo mỗi ngày.
Đi bằng phương tiện công cộng được không?
Được ở mức khá tốt vào mùa hè, nhờ mạng xe buýt nối các thung lũng và các tuyến cáp. Lịch xe thưa hơn ngoài mùa. Lái xe thì linh hoạt hơn, nhưng các đèo hẹp, đông xe đạp và xe máy, và nhiều điểm hạn chế xe riêng vào giờ cao điểm.
Mùa đông có ngắm được enrosadira không?
Có, và tuyết trên đồng cỏ làm cảnh càng đẹp. Hoàng hôn mùa đông đến sớm, khoảng cuối chiều, và trời lạnh nhanh sau đó. Hãy ngắm từ những nơi đi lại an toàn như khu trượt tuyết hay thị trấn, không đi bộ ra sườn dốc ngoài khu dọn tuyết vì nguy cơ tuyết lở.