Ba bức chân dung nổi tiếng nhất thế kỷ hai mươi đạt sức nặng bằng ba con đường kỹ thuật khác nhau: Người mẹ di cư (1936) của Dorothea Lange dùng ánh sáng tự nhiên mềm, khoảng cách rất gần và một bố cục khép kín quanh gương mặt nhìn đi nơi khác; chân dung Winston Churchill (1941) của Yousuf Karsh dùng ánh sáng nhân tạo dựng sẵn và nền tối để tạc gương mặt như điêu khắc; Cô gái Afghanistan (1984) của Steve McCurry dùng ánh sáng mềm, nền màu trơn và ánh nhìn thẳng vào ống kính.
Đọc ảnh ở góc kỹ thuật là hỏi: ánh sáng đến từ đâu, người chụp đứng cách bao xa, khung hình loại bỏ điều gì, ánh mắt đi về đâu, và bức ảnh được chọn ra từ một loạt như thế nào. Bài này chỉ nêu những điều đã được ghi nhận rộng rãi về ba bức ảnh; những chi tiết còn tranh cãi được nói rõ là còn tranh cãi.
Đọc chân dung ở góc kỹ thuật: sáu câu hỏi
Ánh sáng đến từ đâu và cứng hay mềm? Nhìn bóng mũi, bóng dưới cằm, ánh phản chiếu trong mắt để đoán vị trí và kích thước nguồn sáng.
Người chụp đứng cách bao xa? Mức méo của gương mặt, độ lớn của bàn tay ở tiền cảnh, lượng bối cảnh còn lại cho biết khoảng cách và tiêu cự gần đúng.
Khung hình đã loại bỏ điều gì? Thứ không có trong ảnh quan trọng ngang thứ có. Khung chặt hay rộng, nền rõ hay mờ, đều là lựa chọn.
Ánh mắt đi về đâu? Nhìn vào ống kính mời người xem đối mặt; nhìn ra ngoài khung biến người xem thành người chứng kiến.
Khoảnh khắc được tạo ra hay được chờ? Có người chụp dựng sẵn và khiêu khích một phản ứng, có người chụp một loạt rồi chọn. Biết cách làm giúp hiểu vì sao ảnh có biểu cảm đó.
Ảnh đã được can thiệp gì sau khi chụp? Cắt khung, làm tối vùng rìa, xoá chi tiết. Với ảnh tư liệu, đây là câu hỏi về cả kỹ thuật lẫn đạo đức.
Người mẹ di cư: tiến lại gần từ cùng một hướng
Dorothea Lange chụp bức ảnh này năm 1936 tại một trại công nhân hái đậu ở Nipomo, California, khi đang làm cho chương trình ảnh tư liệu của chính phủ Mỹ về nông thôn thời Đại khủng hoảng. Lange chụp một loạt vài kiểu trong thời gian ngắn, và theo lời bà kể lại sau này, bà tiến gần dần từ cùng một hướng. Bức nổi tiếng nhất là một trong những khung gần nhất.
Về ánh sáng, gương mặt người mẹ nằm trong ánh sáng tản, không có bóng đổ gắt, không có nắng chiếu thẳng. Ánh sáng mềm đó làm hiện rõ những nếp nhăn trên trán và quanh mắt mà không biến chúng thành vết cắt sâu. Về bố cục, hai đứa trẻ quay mặt đi, vùi đầu vào hai bên vai mẹ; đứa bé nằm trong lòng. Không có gương mặt nào khác tranh chỗ với mẹ, và các thân người tạo thành một khối khép kín như hình tam giác quanh khuôn mặt ở trên cùng.
Chi tiết kỹ thuật đáng học nhất là bàn tay và ánh mắt. Bàn tay chạm vào cằm, đặt ở tiền cảnh, kéo mắt người xem lên gương mặt và nói thay lời về sự lo âu. Ánh mắt nhìn ra ngoài khung, không nhìn vào ống kính, nên người xem không được mời vào mà là người chứng kiến. Ở bản gốc từng có một ngón tay cái lọt vào góc dưới khung hình, sau đó được xoá đi; đó là một ví dụ sớm về việc can thiệp vào ảnh tư liệu và vẫn được nhắc tới khi bàn về ranh giới chỉnh sửa.
Churchill của Karsh: ánh sáng dựng sẵn và một khoảnh khắc bị khiêu khích
Yousuf Karsh chụp Winston Churchill ngày 30 tháng 12 năm 1941 tại toà nhà Quốc hội Canada ở Ottawa, ngay sau bài phát biểu của ông trước quốc hội. Karsh đã dựng sẵn đèn và máy khổ lớn trong một căn phòng từ trước, vì biết mình chỉ có rất ít thời gian với vị thủ tướng. Đây là khác biệt căn bản với Lange: mọi thứ về ánh sáng được quyết định trước khi người được chụp bước vào.
Câu chuyện nổi tiếng do chính Karsh kể lại: Churchill bước vào với điếu xì gà trên miệng, và Karsh đã tiến tới lấy điếu xì gà ra khỏi miệng ông trước khi bấm máy. Gương mặt cau có, ánh nhìn dữ dội trong bức ảnh được giải thích là phản ứng tức thời với hành động đó. Ảnh được biết đến với biệt danh Sư tử gầm.
Về kỹ thuật, ánh sáng nhân tạo tạo khối rõ trên mặt, tách vai và đầu khỏi nền tối, và bàn tay chống hông được chiếu đủ để hiện lên như một phần của tư thế. Nền gần như đen gom toàn bộ sự chú ý vào thân hình vững chãi và gương mặt. Cách chiếu sáng nhiều đèn, nền tối, chú ý riêng tới đôi tay là đặc trưng của Karsh qua nhiều chân dung người nổi tiếng thế kỷ hai mươi. Bài học cho người chụp hôm nay: chuẩn bị ánh sáng thật kỹ trước, để khi khoảnh khắc đến chỉ còn việc bấm.
Ảnh in từ phim khổ lớn của Karsh giữ được chi tiết rất rõ ở vải áo, ở da tay. Đó cũng là một lựa chọn kỹ thuật: khổ phim lớn cho chuyển tông mượt trong vùng tối, thứ làm nên chất trầm của ảnh.
Cô gái Afghanistan: ánh nhìn thẳng và nền màu trơn
Steve McCurry chụp bức ảnh năm 1984 tại một trại tị nạn ở Pakistan, gần biên giới Afghanistan. Ảnh lên bìa tạp chí National Geographic số tháng 6 năm 1985 và trở thành một trong những ảnh bìa được nhận ra nhiều nhất của tạp chí. Ảnh chụp trên phim màu dương bản.
Khác hẳn Người mẹ di cư, cô gái nhìn thẳng vào ống kính, và chính ánh nhìn đó là toàn bộ sức mạnh của bức ảnh. Đôi mắt sáng màu, mở to, trong một gương mặt được chiếu bằng ánh sáng mềm, đều; không có bóng gắt cắt ngang mặt. Nền là một mảng màu trơn, tông xanh, không chi tiết. Tấm khăn đỏ sẫm quanh đầu và vai tạo một khung màu ấm đối lập với nền lạnh và đôi mắt. Khung hình chặt, chỉ có đầu và vai, không có gì khác ngoài con người.
Bài học kỹ thuật ở đây là sự giản lược: một nguồn sáng mềm, một nền trơn, một màu nhấn, và ánh mắt. Những năm sau, cả hoàn cảnh chụp bức ảnh này lẫn cách làm việc của người chụp đều trở thành đề tài tranh luận về sự đồng ý của người được chụp và đạo đức ảnh tư liệu. Bài này không đi vào danh tính người trong ảnh; điều đáng nhớ với người chụp là một bức ảnh càng nổi tiếng thì câu hỏi về sự đồng ý càng theo nó lâu.
Ba bức ảnh đặt cạnh nhau
Đặt ba bức ảnh vào cùng một bảng giúp thấy rõ mỗi người chụp đã chọn gì trên từng biến số kỹ thuật. Những mô tả dưới đây là quan sát từ chính bức ảnh và những điều đã được ghi nhận rộng rãi, không phải thông số máy.
| Biến số | Người mẹ di cư (Lange, 1936) | Churchill (Karsh, 1941) | Cô gái Afghanistan (McCurry, 1984) |
|---|---|---|---|
| Ánh sáng | Tự nhiên, tản, mềm | Nhân tạo, dựng sẵn, tạo khối mạnh | Mềm, đều trên mặt |
| Nền | Gần như không thấy, bị thân người che | Tối, gần đen | Màu trơn, không chi tiết |
| Ánh mắt | Nhìn ra ngoài khung | Nhìn thẳng, dữ dội | Nhìn thẳng vào ống kính |
| Khoảng cách | Rất gần, có tiền cảnh là bàn tay | Nửa người, thấy tay chống hông | Rất chặt, đầu và vai |
| Màu | Đen trắng | Đen trắng | Màu, đối lập đỏ ấm và xanh lạnh |
| Cách có khoảnh khắc | Chụp một loạt, tiến gần dần | Chuẩn bị trước, khiêu khích một phản ứng | Gặp gỡ trong trại, khung hình giản lược |
Không bức nào dùng một kỹ thuật lạ. Sức mạnh của chúng đến từ việc mỗi lựa chọn đều phục vụ một ý: Lange muốn sự lo âu, Karsh muốn sự quả quyết, McCurry muốn một cuộc đối mặt. Ánh sáng, khoảng cách, nền, ánh mắt đều được đẩy về cùng một hướng.
Bài tập rút ra cho người chụp chân dung
Đọc ảnh kinh điển chỉ có ích khi biến thành thói quen trong buổi chụp của chính mình. Vài bài tập dựa trên ba bức ảnh, làm được với bạn bè hoặc người mẫu tình nguyện là người lớn:
- Bài tập tiến gần: chụp một người từ cùng một hướng, mỗi khung bước gần thêm một bước, rồi so xem khoảng cách nào khiến bức ảnh bắt đầu có cảm xúc.
- Bài tập bàn tay: chụp cùng một gương mặt có và không có bàn tay trong khung, tay đặt ở các vị trí khác nhau, xem tay thêm hay bớt điều gì.
- Bài tập chuẩn bị ánh sáng: dựng đèn và nền xong trước, nhờ người khác đứng thế, chỉ mời người mẫu vào khi mọi thứ đã sẵn; tính xem bạn cần bao nhiêu phút với họ.
- Bài tập ánh mắt: chụp hai loạt, một loạt nhìn vào ống, một loạt nhìn ra ngoài khung; xem cảm giác của người xem thay đổi thế nào.
- Bài tập giản lược: một nguồn sáng mềm, một nền trơn, một màu nhấn trên trang phục; bỏ mọi thứ khác.
- Bài tập chọn ảnh: in một loạt mười hai khung nhỏ của cùng một buổi, chọn một, và viết một câu vì sao chọn nó.
Bài học về sự đồng ý và chú thích
Người trong ảnh có đời sống sau bức ảnh. Cả ba bức đều theo người được chụp suốt nhiều năm. Có trường hợp người trong ảnh hoặc gia đình về sau bày tỏ rằng họ không được hỏi ý về việc ảnh được lan truyền, hoặc không được hưởng gì. Người chụp hôm nay có công cụ để làm tốt hơn: giải thích, xin phép, ghi lại sự đồng ý.
Chú thích là một phần của bức ảnh. Tên, nơi chốn, thời gian, hoàn cảnh viết đúng giúp người xem hiểu và tránh việc ảnh bị dùng sai nghĩa. Một chân dung thiếu chú thích dễ bị gán cho những câu chuyện không có thật.
Chỉnh sửa ảnh tư liệu có giới hạn. Việc xoá một chi tiết nhỏ khỏi ảnh tư liệu, dù vì thẩm mỹ, vẫn được tranh luận nhiều thập kỷ sau. Với ảnh mang tính tư liệu, chỉnh tông màu và độ sáng là chấp nhận được; thêm bớt nội dung thì phải nói rõ.
Nổi tiếng không thay cho sự tôn trọng. Ảnh có thể được trưng bày, in trên bìa, đưa vào giáo trình; người trong ảnh vẫn là một con người cụ thể. Khi bàn về các bức ảnh này, giữ trọng tâm ở kỹ thuật và bối cảnh, không suy diễn đời tư của người được chụp.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Người mẹ di cư lại có nhiều phiên bản?
Lange chụp một loạt vài kiểu trong cùng buổi, ở các khoảng cách và tư thế khác nhau, và các khung này đều được lưu trữ. Bức nổi tiếng nhất là một khung gần. Xem cả loạt là cách tốt để hiểu người chụp đã tìm ra bức ảnh như thế nào chứ không phải gặp nó một cách tình cờ.
Chuyện Karsh lấy điếu xì gà của Churchill có thật không?
Đó là câu chuyện chính Karsh kể lại nhiều lần và được dẫn rộng rãi khi nói về bức ảnh. Không có người kể nào khác thay thế lời của ông, nên khi nhắc tới nên nói rõ đây là lời kể của người chụp. Về mặt kỹ thuật, bức ảnh đáng học ở cách chuẩn bị ánh sáng hơn là ở giai thoại.
Có thể tái tạo ánh sáng kiểu Karsh ở nhà không?
Ở mức nguyên lý thì được: nền tối, một đèn chính tạo khối mạnh từ trên chếch một bên, một đèn nhỏ tách vai hoặc tóc khỏi nền, và chú ý chiếu đủ sáng lên bàn tay. Điều khó hơn là sự chuẩn bị và khả năng điều khiển người được chụp trong thời gian ngắn.
Vì sao Cô gái Afghanistan dùng phim màu còn hai ảnh kia đen trắng?
Ảnh của Lange và Karsh được chụp vào thời mà ảnh tư liệu và chân dung chuyên nghiệp chủ yếu là đen trắng. Đến thập niên 1980, tạp chí ảnh đã dùng phim màu dương bản phổ biến. Với bức của McCurry, màu là một phần của bố cục: đỏ ấm của khăn đối lập xanh lạnh của nền và mắt.
Xem bản gốc của ba bức ảnh ở đâu?
Các bản in và tư liệu của ba bức ảnh nằm trong bộ sưu tập của các thư viện, bảo tàng và cơ quan lưu trữ, thường xuất hiện trong các triển lãm ảnh lớn và sách lịch sử nhiếp ảnh. Kiểm thông tin trưng bày hiện hành của từng bảo tàng nếu muốn xem tận mắt một bản in.