Cầu Long Biên là cây cầu thép đầu tiên bắc qua sông Hồng ở Hà Nội, xây từ năm 1898 đến năm 1902, khi đó mang tên cầu Paul Doumer theo tên viên Toàn quyền Đông Dương. Cầu gồm nhiều nhịp dầm thép đặt trên các trụ đá, đường sắt chạy ở giữa, hai bên là làn hẹp cho xe máy, xe đạp và người đi bộ. Hơn một thế kỷ sau, cầu vẫn đang được dùng, mang trên mình những nhịp gốc lẫn những nhịp đã được thay sau chiến tranh.
Với người thích kiến trúc kỹ thuật, Long Biên là một bảo tàng ngoài trời của công nghệ cầu thép thời kỳ đầu: dàn thép tán đinh, dầm hẫng, trụ đá. Bài này đọc kết cấu cây cầu, chỉ ra những dấu vết thời gian và chiến tranh còn nhìn thấy, gỡ một hiểu lầm phổ biến về người thiết kế, và gợi ý những chỗ đứng ngắm an toàn, từ bãi giữa sông đến ga trên cầu.
Một cây cầu của kỷ nguyên thép
Cuối thế kỷ 19, châu Âu đang trong thời hoàng kim của kết cấu thép: nhà ga, chợ, triển lãm, cầu đường sắt mọc lên khắp nơi. Đông Dương thuộc Pháp cần một tuyến đường sắt nối Hà Nội với Hải Phòng và lên phía Bắc, mà sông Hồng là trở ngại lớn nhất: lòng sông rộng, mùa lũ nước lên cao, chảy xiết, mang nhiều phù sa. Cây cầu được thiết kế để vượt qua chính những điều kiện đó.
Cầu do công ty Daydé & Pillé của Pháp thiết kế và thi công. Khi hoàn thành, nó thuộc số những cây cầu dài nhất châu Á thời đó. Phần cầu chính vượt sông gồm 19 nhịp dầm thép đặt trên các trụ, cộng với đường dẫn hai đầu, tổng chiều dài khoảng hơn hai cây số. Số liệu chính xác về chiều dài từng phần khác nhau đôi chút giữa các nguồn, tuỳ cách tính đường dẫn.
Thứ làm Long Biên đẹp không phải là trang trí mà là cấu trúc lộ thiên. Mọi thanh thép, mọi đinh tán, mọi mối nối đều nằm ngoài, không che giấu. Người xưa gọi nó là "con rồng sắt" nằm vắt qua sông; đứng xa nhìn, những nhịp dầm nối nhau như các đốt sống lưng, nhịp nhàng và đều đặn.
Đường dẫn hai đầu cầu cũng đáng chú ý. Phía phố cổ, đường sắt chạy trên một dãy cầu cạn với những vòm gạch nối dài vào thành phố, bên dưới là các gian nhà, cửa hàng, kho. Dãy vòm gạch này là một phần của hệ thống cầu, cho thấy cách người Pháp đưa đường sắt trên cao vào giữa đô thị mà không cắt ngang các con phố.
Đọc kết cấu: dàn, nhịp, trụ và đinh tán
Dàn thép. Mỗi nhịp là một dàn thép gồm các thanh ngang, thanh dọc, thanh chéo nối với nhau thành các tam giác. Tam giác là hình không bị biến dạng khi chịu lực, nên dàn thép nhẹ mà cứng. Đi trên làn bên của cầu, bạn ở ngay cạnh các thanh dàn, thấy rõ cách chúng đan chéo.
Dầm hẫng và nhịp đeo. Các nhịp của Long Biên được thiết kế theo kiểu dầm hẫng: phần dầm vươn ra từ trụ như cánh tay, giữa hai cánh tay là một đoạn dầm đeo. Nhìn từ xa, đường viền trên của cầu lên xuống nhẹ theo từng nhịp, cao ở trên trụ và thấp hơn ở giữa nhịp, dấu hiệu nhận ra kiểu kết cấu này.
Trụ cầu. Các trụ xây bằng đá, phía dưới mở rộng để chống dòng nước. Mùa nước cạn, ra bãi giữa sông có thể nhìn gần chân trụ, thấy phần đá ngả màu theo mực nước lũ các năm.
Đinh tán. Trước khi hàn phổ biến, các thanh thép được nối bằng đinh tán: đinh nung đỏ, xỏ qua lỗ, rồi tán đầu cho bẹp lại. Trên Long Biên có hàng vạn đinh tán, những đầu tròn nhỏ chạy thành hàng dọc mép thép. Đây là chi tiết tay nghề đáng nhìn nhất.
Mặt cầu và đường ray. Đường sắt khổ mét chạy ở giữa, hai làn bên lát tấm bê tông hoặc ván cho xe hai bánh và người đi bộ. Xe trên cầu đi theo chiều bên trái, ngược với quy tắc chung trên đường bộ Việt Nam, một chi tiết thường làm người lần đầu đến bối rối.
Dấu vết chiến tranh và những nhịp đã thay
Trong chiến tranh, cầu Long Biên là mục tiêu quan trọng vì nằm trên tuyến giao thông huyết mạch. Từ năm 1967 đến năm 1972, cầu bị ném bom nhiều lần, nhiều nhịp và trụ bị sập hoặc hư hỏng nặng. Sau mỗi lần, cầu lại được sửa để thông xe, thông tàu.
Hệ quả nhìn thấy được đến hôm nay: các nhịp không hoàn toàn giống nhau. Một số nhịp là dầm gốc từ đầu thế kỷ 20, một số là dầm được thay hoặc sửa sau chiến tranh, khác nhau về chi tiết, kiểu nối, màu sơn và độ gỉ. Đi dọc cầu, chú ý những chỗ đường viền dàn đổi kiểu đột ngột, đó thường là ranh giới giữa nhịp gốc và nhịp thay.
Những lỗ thủng, vết mảnh bom trên một số thanh thép từng được nhắc đến như dấu tích chiến tranh. Qua các đợt bảo dưỡng, nhiều vết đã được xử lý, nhưng tổng thể cây cầu với những nhịp không đồng nhất vẫn là bằng chứng rõ ràng nhất về lịch sử của nó. Một cây cầu thép hoàn hảo, đồng màu sẽ không kể được câu chuyện như vậy.
Hiểu lầm phổ biến về cầu Long Biên
"Do Gustave Eiffel thiết kế." Đây là hiểu lầm rất phổ biến. Theo tư liệu về dự án, cầu do công ty Daydé & Pillé thiết kế và xây dựng; công ty của Eiffel có tham gia đấu thầu nhưng không thắng. Sự nổi tiếng của tháp Eiffel khiến nhiều công trình thép cùng thời được gán cho ông.
"Cầu đã ngừng sử dụng." Cầu vẫn đang phục vụ tàu hoả và xe hai bánh, người đi bộ. Ô tô thì không đi trên cầu. Việc cải tạo, bảo tồn cây cầu là chủ đề được bàn nhiều năm, với nhiều phương án khác nhau.
"Cầu thép thì không cần bảo dưỡng." Ngược lại, thép gỉ dưới mưa ẩm và cần sơn lại, thay đinh, gia cố định kỳ. Một phần lý do cầu trông loang lổ là do các đợt sơn, sửa không đồng đều qua nhiều thập kỷ.
"Cầu dài nhất Hà Nội." Khi xây xong, Long Biên là cầu rất dài so với thời đó, nhưng ngày nay Hà Nội có nhiều cây cầu dài hơn bắc qua sông Hồng. Giá trị của Long Biên nằm ở tuổi đời và lịch sử, không ở kích thước.
"Màu gỉ là do bỏ bê." Màu nâu đỏ loang lổ một phần đến từ gỉ thật, một phần là các lớp sơn chống gỉ màu nâu đỏ sơn qua nhiều đợt, cộng thêm bụi và nắng mưa. Không phải mảng nâu nào cũng là thép đang mục; việc đánh giá độ an toàn của kết cấu là việc của cơ quan chuyên môn, không nên suy ra từ màu sơn.
Cây cầu trong cảnh sông Hồng bốn mùa
Long Biên đẹp một phần vì dòng sông bên dưới thay đổi theo mùa. Mùa lũ, khoảng giữa năm, sông Hồng dâng cao, nước đỏ nâu đặc phù sa chảy xiết, bãi giữa sông có năm bị ngập, các trụ cầu chìm sâu trong nước. Mùa cạn, cuối năm và đầu năm, nước rút, lộ ra những bãi cát, bãi bồi rộng, người dân xuống trồng ngô, rau, chuối; chân trụ cầu đứng trên cát, thấy rõ vết mực nước các năm.
Ánh sáng cũng đổi theo mùa. Những sáng mùa đông Hà Nội nhiều sương, dàn thép mờ dần về phía bờ Đông, chỉ còn hai, ba nhịp gần nhất rõ nét, như một bức tranh thuỷ mặc bằng sắt. Những chiều hè trời trong, hoàng hôn đỏ sau lưng thành phố, dàn thép thành những đường đen sắc nét trên nền trời.
Đứng trên cầu nhìn về phía phố cổ, bạn thấy những mái nhà thấp, đường đê, khu chợ đầu mối dưới chân cầu, và xa hơn là những toà nhà cao mới. Nhìn về phía bên kia sông là bờ Long Biên, nơi thành phố đang mở rộng. Cây cầu nằm đúng giữa hai nhịp sống cũ và mới của Hà Nội, và đó là một lý do khác khiến nó trở thành biểu tượng.
Những chỗ đứng ngắm cầu
Long Biên ngắm đẹp nhất từ dưới thấp và từ xa, khi thấy được nhịp điệu các dàn thép. Gợi ý một buổi đi:
- Sáng sớm, đi bộ lên cầu từ phía phố cổ, theo làn bên dành cho người đi bộ và xe hai bánh. Đi sát lan can, nhường xe.
- Dừng ở những đoạn có chỗ đứng rộng, nhìn dọc theo cầu để thấy đường dàn thép thu nhỏ dần về phía bên kia sông.
- Xuống bãi giữa sông Hồng theo lối dốc từ cầu, nơi người dân trồng rau màu. Từ bãi nhìn lên, thấy trọn các nhịp, trụ và chân cầu.
- Chờ một chuyến tàu đi qua: tiếng rầm rập và dáng con tàu chạy giữa các dàn thép là khoảnh khắc đặc trưng của cây cầu.
- Chiều muộn, đứng ở bờ sông phía hạ lưu nhìn ngược về cầu khi mặt trời xuống phía sau thành phố, dàn thép in bóng trên nền trời.
- Ga Long Biên ở đầu cầu phía phố cổ cũng là một công trình cũ đáng xem, với nhà ga và tuyến đường sắt trên cao chạy vào thành phố.
Đất bãi giữa sông là đất canh tác của người dân, đi theo bờ ruộng, không giẫm vào luống rau, và hỏi trước khi chụp người đang làm việc.
An toàn và ứng xử trên cầu
Long Biên là công trình đang vận hành, có tàu chạy và xe máy đi lại. Mấy điều cần giữ:
- Tuyệt đối không bước vào phần đường ray ở giữa cầu, không ngồi trên ray để chụp ảnh. Tàu đi qua cầu không thể dừng gấp, và lối thoát hai bên rất hẹp.
- Không trèo lên dàn thép, không leo ra ngoài lan can. Cầu cao trên mặt sông, gió mạnh, ngã là tai nạn chết người.
- Đi bộ sát lan can theo hướng dẫn, không dàn hàng ngang chắn làn xe máy.
- Không đỗ xe máy giữa làn để chụp ảnh; làn hẹp, xe phía sau khó tránh.
- Không khắc, viết, gắn khoá tình yêu lên lan can; khoá kim loại làm nặng và gỉ thêm kết cấu.
- Flycam trong khu vực trung tâm Hà Nội và trên công trình giao thông chịu quy định hạn chế; phải có giấy phép bay.
Người dân hai bờ dùng cây cầu này mỗi ngày để đi làm, chở hàng ra chợ. Khi dừng ngắm và chụp, hãy nhớ mình đang đứng trên đường đi của họ: đứng gọn, nhường lối, và nhanh chóng đi tiếp khi làn đông.
Câu hỏi thường gặp
Cầu Long Biên dài bao nhiêu?
Phần cầu vượt sông gồm 19 nhịp dầm thép, tổng chiều dài cả cầu và đường dẫn vào khoảng hơn hai cây số. Các nguồn có thể đưa con số hơi khác nhau tuỳ cách tính phần đường dẫn. Đi bộ hết phần cầu chính mất khoảng hai mươi đến ba mươi phút đi thong thả.
Ô tô có đi được trên cầu Long Biên không?
Không. Cầu chỉ dành cho tàu hoả ở giữa và xe hai bánh, xe thô sơ, người đi bộ ở hai làn bên. Ô tô qua sông Hồng bằng các cây cầu khác như cầu Chương Dương ở gần đó.
Vì sao trên cầu Long Biên xe đi bên trái?
Đây là cách tổ chức giao thông riêng của cầu, thường được giải thích là để tránh xung đột ở các nút ra vào hai đầu cầu với luồng giao thông xung quanh. Dù lý do thế nào, khi lên cầu hãy đi đúng chiều được hướng dẫn để không gây nguy hiểm.
Đi bộ trên cầu Long Biên có an toàn không?
An toàn nếu đi đúng làn dành cho người đi bộ, sát lan can, tránh giờ cao điểm xe máy và không bước vào khu vực đường ray. Buổi tối nên đi theo nhóm, mang đèn nhỏ nếu cần, vì một số đoạn thiếu sáng.
Có thể đi tàu qua cầu Long Biên không?
Có. Một số tuyến tàu khách xuất phát từ ga Hà Nội hoặc ga Long Biên đi qua cầu. Ngồi trên tàu qua cầu là một trải nghiệm khác hẳn: thấy các dàn thép lướt qua cửa sổ và sông Hồng mở ra hai bên. Lịch tàu nên kiểm với ngành đường sắt.
Tương lai của cầu Long Biên sẽ ra sao?
Việc bảo tồn, cải tạo cầu đã được bàn trong nhiều năm, với các phương án như giữ nguyên chức năng hiện tại, chuyển một phần thành không gian đi bộ, hoặc dời tuyến đường sắt. Thông tin về quyết định cụ thể nên theo dõi từ cơ quan chức năng Hà Nội.