Chùa Cầu là một cây cầu gỗ có mái bắc qua một con lạch nhỏ ở phố cổ Hội An, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, với một ngôi miếu nhỏ gắn liền vào thân cầu ở một bên. Theo truyền thống địa phương, cầu do cộng đồng thương nhân Nhật Bản ở Hội An dựng vào khoảng đầu thế kỷ 17, vì vậy còn được gọi là cầu Nhật Bản. Năm 1719, chúa Nguyễn Phúc Chu đặt tên cho cầu là Lai Viễn Kiều, nghĩa là cầu đón khách từ phương xa.
Cầu ngắn, chỉ vài chục bước chân là qua, nhưng là công trình dễ nhận ra nhất của Hội An, từng được in trên mặt tờ tiền polymer mệnh giá 20.000 đồng. Cầu đã qua nhiều lần tu sửa, lần gần nhất là một đợt trùng tu lớn hoàn thành năm 2024, từng gây nhiều ý kiến trái chiều về diện mạo sau tu bổ. Bài này đọc kết cấu cây cầu, những chi tiết đáng tìm, câu chuyện các lớp sửa chữa, chỗ đứng ngắm và cách cư xử khi đi qua một di tích nhỏ mà rất đông người.
Một cây cầu, một ngôi miếu, một mái nhà
Chùa Cầu thực chất là ba thứ gộp làm một. Thứ nhất là cây cầu: thân cầu cong vồng lên ở giữa, đủ để thuyền nhỏ đi bên dưới. Thứ hai là mái che: suốt chiều dài cầu có mái ngói, hai bên có lan can gỗ, biến cầu thành một hành lang có mái. Thứ ba là ngôi miếu nhỏ gắn vào một bên thân cầu, có lối vào từ giữa cầu, chính vì vậy mà người địa phương gọi cả công trình là "chùa Cầu".
Kiểu cầu có mái che không hiếm ở châu Á, từ các cầu ngói ở miền Bắc Việt Nam như cầu ngói Thanh Toàn ở Huế đến các cầu gỗ có mái ở Nhật Bản và Trung Hoa. Mái che giữ cho kết cấu gỗ khỏi mưa nắng, kéo dài tuổi thọ, đồng thời biến cây cầu thành chỗ dừng chân, tránh mưa, hóng gió. Ở Hội An, nơi mưa nhiều và lụt hằng năm, mái che là lý do kỹ thuật quan trọng giúp cây cầu gỗ tồn tại qua nhiều thế kỷ.
Sự kết hợp cầu và miếu cũng có ý nghĩa đô thị. Chùa Cầu nối hai đoạn của trục phố chính chạy dọc sông, giữa những khu phố mà theo truyền thống có cộng đồng người Nhật và người Hoa sinh sống. Một cây cầu nhỏ vì vậy vừa là đường đi, vừa là cột mốc, vừa là nơi tụ họp, đúng chức năng của một công trình công cộng quan trọng trong một đô thị thương cảng.
Vị trí của cây cầu cũng đáng để ý: nó nằm ở đầu phía tây của trục phố cổ chạy song song với sông. Đứng giữa cầu nhìn dọc trục phố là dãy nhà ống mái ngói nối nhau, nhìn xuống là con lạch nhỏ dẫn ra sông. Cây cầu là một ngưỡng: bước qua nó là bước từ đoạn phố này sang đoạn phố kia, và người xưa đã đánh dấu ngưỡng đó bằng công trình đẹp nhất.
Đọc kết cấu và vật liệu
Thân cầu vồng. Mặt cầu cong lên ở giữa, đi trên cầu sẽ thấy mình lên dốc nhẹ rồi xuống dốc nhẹ. Đường cong này giúp tăng khoảng trống cho thuyền và làm cầu chịu lực tốt hơn so với một mặt phẳng.
Trụ và mố. Hai đầu cầu tựa trên mố xây, phần giữa đặt trên trụ. Nhìn từ bờ lạch, có thể thấy cách kết cấu gỗ đặt lên phần xây ở dưới, nơi chịu ảnh hưởng nước lụt nhiều nhất.
Khung gỗ và mái. Bên trong, ngước lên sẽ thấy hệ vì kèo gỗ đỡ mái ngói, cột gỗ hai bên lan can. Mái lợp ngói, bờ nóc có trang trí đắp. Tỉ lệ mái so với thân cầu khá lớn, tạo dáng nặng ở trên, nhẹ ở dưới đặc trưng.
Mặt sàn. Sàn cầu lát ván gỗ. Sau nhiều thế kỷ, ván sàn đã được thay nhiều lần; chỗ mòn trên sàn là chỗ dòng người đi nhiều nhất.
Ngôi miếu bên hông. Miếu nhỏ nhô ra một bên cầu, mái riêng nối vào mái cầu. Nhìn từ ngoài, miếu làm phá vỡ sự đối xứng của cây cầu, tạo cho công trình một dáng riêng mà không cây cầu có mái nào khác giống hệt.
Tượng khỉ, tượng chó: một truyền thuyết và một cách đọc
Ở hai đầu cầu, mỗi đầu có một đôi tượng gỗ: một đầu là đôi khỉ, đầu kia là đôi chó. Truyền thuyết địa phương kể rằng cầu được khởi công vào năm Thân và hoàn thành vào năm Tuất, nên người dựng đặt tượng khỉ và chó để đánh dấu. Một cách giải thích khác cho rằng các con vật này gắn với những tín niệm của cộng đồng người Nhật thời đó. Đây là các cách kể truyền miệng, chưa có văn bản gốc khẳng định.
Với người ngắm, đôi tượng là chi tiết dễ thương và đáng nhìn kỹ. Tượng không lớn, đặt trên bệ ở hai bên lối vào, đã được sơn và tu bổ qua nhiều đợt. Nét tạc mộc, dáng ngồi của khỉ và chó khác nhau, biểu cảm đơn giản. Nhiều người đi qua cầu mà không để ý chúng, vì mắt bị hút vào khung cảnh ngoài lan can.
Có một thói quen khách du lịch nên bỏ: xoa đầu, sờ tượng để chụp ảnh. Tượng gỗ đã cũ, sơn mỏng, mỗi bàn tay là một lớp mài mòn. Đứng ngắm, chụp từ khoảng cách vừa phải là đủ để giữ đôi tượng cho người sau.
Những lớp tu sửa và đợt trùng tu 2024
Một cây cầu gỗ ở vùng nhiều mưa lụt không thể tồn tại bốn thế kỷ nếu không được sửa liên tục. Sử liệu và bia ký ở Hội An ghi nhận nhiều lần tu sửa trong thế kỷ 18, 19 và 20. Mỗi lần sửa có thể thay cột, ván, ngói, trang trí, và để lại dấu ấn của thời mình. Vì vậy Chùa Cầu hôm nay là kết quả cộng dồn của nhiều thế hệ thợ, không phải một bản "nguyên gốc" từ thế kỷ 17.
Đợt trùng tu lớn gần nhất bắt đầu từ cuối năm 2022 và hoàn thành năm 2024, nhằm xử lý tình trạng xuống cấp của kết cấu, mối mọt và lún. Sau khi hoàn thành, diện mạo mới với màu sắc sáng hơn đã gây tranh luận: một bên cho rằng mất đi vẻ cổ kính quen thuộc, bên kia cho rằng màu sắc sẽ dịu dần theo thời gian và điều quan trọng là kết cấu đã được cứu. Tranh luận này phản ánh một câu hỏi lớn trong bảo tồn: giữ "vẻ cũ" hay giữ "vật liệu và kết cấu".
Người ngắm hôm nay có thể tự quan sát: những bộ phận nào giữ lại gỗ cũ sẫm màu, bộ phận nào là gỗ mới, màu mái và tường thay đổi ra sao theo thời gian. Quay lại Chùa Cầu sau vài năm và so sánh sẽ là một cách thú vị để thấy di tích "già" đi thế nào sau một đợt tu bổ.
Điều đáng ghi nhận là các đợt trùng tu hiện đại đều có hồ sơ khảo sát, đo vẽ, ảnh chụp trước và sau. Những tư liệu này giúp người sau biết bộ phận nào đã được thay, vì sao thay. Với một công trình bằng gỗ nằm giữa vùng lụt, đó là cách duy nhất để vừa giữ được cây cầu vừa giữ được câu chuyện về nó.
Ba nền văn hoá trên một cây cầu nhỏ
Chùa Cầu thường được giới thiệu như một chứng tích giao lưu, và điều đó đọc được ngay trên công trình. Lớp đầu tiên là nguồn gốc theo truyền thống: một cây cầu do người Nhật dựng, nối khu phố của họ với phần còn lại của thương cảng. Lớp thứ hai là hình thức trang trí: mái ngói, rồng đắp trên bờ nóc, cách đặt miếu thờ gắn vào cầu mang nhiều nét quen thuộc của kiến trúc người Hoa ở Hội An. Lớp thứ ba là bàn tay người Việt: tên chữ do chúa Nguyễn đặt, những lần sửa chữa do chính quyền và cư dân địa phương tổ chức, và đôi tay thợ mộc vùng Quảng.
Làng mộc Kim Bồng bên kia sông Thu Bồn từ lâu nổi tiếng với nghề mộc dân dụng và đóng ghe, và thợ mộc địa phương thường được nhắc đến trong việc tu sửa nhà cổ, hội quán ở phố cổ. Khi ngắm các vì kèo, cột, ván sàn của Chùa Cầu, bạn đang nhìn kết quả của nhiều thế hệ thợ, mỗi thế hệ thay một phần, giữ một phần.
Đọc theo ba lớp như vậy, Chùa Cầu không còn là "cây cầu Nhật" đơn thuần mà là một bản tóm tắt của chính Hội An: một thương cảng nơi nhiều cộng đồng sống cạnh nhau, để lại dấu vết chồng lên nhau trên cùng một công trình. Đó cũng là lý do giới nghiên cứu coi việc giữ gìn nó vượt khỏi chuyện giữ một cây cầu.
Đứng đâu, khi nào để ngắm Chùa Cầu
Chùa Cầu nằm giữa phố cổ đông đúc; chọn giờ và chỗ đứng quyết định bạn thấy cây cầu hay thấy đám đông. Gợi ý:
- Sáng sớm, trước khi các đoàn khách tới: phố vắng, ánh sáng mềm, có thể đứng lâu ở hai đầu cầu.
- Từ bờ con lạch phía bên ngoài trục phố, nhìn ngang để thấy trọn dáng cầu vồng, mái và ngôi miếu nhô ra một bên.
- Đi qua cầu chậm rãi, dừng ở giữa, nhìn ra lan can hai bên để thấy con lạch và mái nhà phố cổ.
- Vào miếu nhỏ, nếu được phép, quan sát cách mái miếu nối vào mái cầu.
- Buổi tối, khi phố cổ lên đèn, ngắm cầu từ xa; đèn lồng và ánh sáng vàng làm nổi các đường mái. Chụp phố cổ về đêm là một chủ đề riêng, ở đây chỉ gợi ý ngắm.
- Mùa lụt cuối năm, nước có thể dâng lên gần sàn cầu; ngắm từ xa, nghe theo hướng dẫn của chính quyền về an toàn.
Ứng xử khi qua Chùa Cầu
Chùa Cầu là di tích nhỏ nhưng chịu lượng khách rất lớn mỗi ngày. Mấy điều nên giữ:
- Không dừng lâu, không tạo dáng chắn lối đi trên cầu; lòng cầu hẹp, dòng người đi hai chiều.
- Không ngồi lên lan can, không trèo ra ngoài lan can để chụp hay thả chân xuống lạch.
- Không sờ, xoa đầu tượng khỉ, tượng chó; không khắc, viết lên cột, ván.
- Trong miếu nhỏ, giữ yên lặng, ăn mặc kín đáo, không chụp cận người đang lễ.
- Không thả flycam trong phố cổ khi chưa có giấy phép; khu vực này có quy định riêng và rất đông người.
- Giá vé tham quan phố cổ, quy định vào Chùa Cầu và giờ mở do chính quyền địa phương quy định; kiểm thông tin hiện hành.
Một cách ngắm có trách nhiệm là dành thời gian cho những công trình ít người hơn ở Hội An như các hội quán, nhà cổ, giếng cổ, để giảm áp lực cho Chùa Cầu vào giờ cao điểm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Chùa Cầu còn được gọi là cầu Nhật Bản?
Theo truyền thống địa phương, cầu được cộng đồng thương nhân Nhật Bản ở Hội An dựng vào khoảng đầu thế kỷ 17, khi Hội An là thương cảng sầm uất. Tên gọi phản ánh nguồn gốc theo truyền thuyết; kiến trúc hiện nay đã qua nhiều lần tu sửa và mang dấu ấn Việt, Hoa.
Chùa Cầu có phải là chùa không?
Không theo nghĩa thông thường. Tên gọi đến từ ngôi miếu nhỏ gắn vào thân cầu. Công trình chủ yếu là một cây cầu có mái che, ngôi miếu chỉ chiếm một phần nhỏ. Người dân quen gọi chùa Cầu từ lâu nên tên này phổ biến hơn tên chữ Lai Viễn Kiều.
Chùa Cầu có trên tiền giấy không?
Hình Chùa Cầu được in trên mặt sau tờ tiền polymer mệnh giá 20.000 đồng. Đây là một trong những lý do khiến công trình nhỏ này trở thành biểu tượng quen mặt với người Việt, kể cả những ai chưa đến Hội An.
Sau trùng tu 2024 Chùa Cầu có còn là di tích gốc?
Có. Trùng tu là sửa chữa, gia cố, thay thế những bộ phận hư hỏng, nhằm giữ công trình tồn tại. Chùa Cầu đã qua nhiều đợt tu sửa trong lịch sử. Mức độ giữ vật liệu gốc và diện mạo là chuyện các chuyên gia còn bàn, nhưng công trình vẫn là di tích được bảo vệ.
Khi nào Chùa Cầu vắng người nhất?
Thường là sáng sớm, trước khoảng 7 – 8 giờ, và những ngày giữa tuần ngoài mùa cao điểm. Buổi tối phố cổ đông nhất. Những ngày mưa cũng ít khách hơn, và mái che của cầu khi đó lại phát huy đúng chức năng của nó.
Có cây cầu có mái nào khác ở Việt Nam đáng xem?
Cầu ngói Thanh Toàn ở Huế là một cây cầu có mái nổi tiếng giữa đồng lúa. Ở miền Bắc, một số làng còn cầu ngói bắc qua ao, kênh gần đình chùa, như cầu ngói chợ Lương ở Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình. Mỗi cầu có kết cấu và trang trí riêng.