Ánh sáng cửa sổ đẹp nhất cho chân dung là ánh sáng gián tiếp, không có nắng chiếu thẳng vào phòng: cửa không đón nắng vào giờ chụp, hoặc cửa có nắng nhưng che bằng rèm mỏng. Đặt người mẫu cách cửa khoảng một tới hai mét, mặt chéo khoảng 45 độ so với mặt kính, bạn đã có một sơ đồ loop mềm mại tự nhiên mà không cần chiếc đèn nào.
Bốn biến số điều khiển kết quả: kích thước và hướng cửa, khoảng cách người mẫu tới cửa, vị trí máy ảnh so với cửa, và tấm hắt bên tối. Thông số khởi điểm cầm tay: ISO 400–1600, khẩu f/2–f/2.8, tốc độ từ 1/125 giây, đo sáng vào vùng da sáng của mặt. Phần dưới đi qua từng biến số, các lỗi hay gặp và cách giữ màu da đúng.
Hướng cửa và giờ chụp
Cửa không đón nắng là cửa tốt. Ở các nước vĩ độ cao như châu Âu, cửa hướng bắc gần như không nhận nắng trực tiếp, nên hoạ sĩ và người chụp ảnh ở đó từ lâu ưa xưởng có cửa sổ hướng bắc. Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, mùa hè mặt trời có lúc lệch về phía bắc, nên quy tắc đó không đúng trọn vẹn ở đây. Điều cần là cửa không có nắng chiếu thẳng vào đúng giờ bạn chụp.
Cửa hướng đông và tây đổi theo giờ. Cửa hướng đông có nắng gắt buổi sáng, chiều thì thành ánh sáng gián tiếp dịu. Cửa hướng tây ngược lại. Lên lịch chụp theo hướng cửa sẽ đỡ phải xoay xở với rèm.
Cửa càng lớn, ánh sáng càng mềm. Một cửa sổ cao hai mét cho ánh sáng bao quanh mặt, bóng mờ dần; một ô cửa nhỏ cho bóng sắc hơn, ánh sáng giảm nhanh. Cửa ra vào ban công mở rộng là nguồn sáng lớn tuyệt vời, chỉ cần người mẫu lùi vào trong.
Thứ bên ngoài cửa quyết định màu ánh sáng. Tường nhà đối diện sơn vàng sẽ hắt ánh vàng vào phòng; hàng cây xanh sát cửa làm da hơi ngả xanh. Trời âm u cho ánh sáng lạnh và đều. Để ý những thứ đó trước khi đổ lỗi cho cân bằng trắng của máy.
Nắng chiếu thẳng vẫn dùng được, nhưng là một kiểu ảnh khác. Vệt nắng cắt qua mặt, bóng song cửa đổ lên tường cho ảnh có tính đồ hoạ mạnh. Đó là lựa chọn phong cách, không phải ánh sáng chân dung mềm mặc định.
Khoảng cách tới cửa: thứ quyết định độ mềm và độ tương phản
Ánh sáng từ cửa giảm rất nhanh khi đi vào trong phòng. Khoảng cách của người mẫu so với cửa thay đổi đồng thời ba thứ: độ sáng, độ mềm và độ chênh giữa mặt và nền. Bảng dưới là quan sát chung với một cửa sổ cỡ trung bình, không có nắng chiếu thẳng.
| Người mẫu cách cửa | Ánh sáng trên mặt | Nền phía sau | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Dưới 1 mét | Rất sáng, rất mềm, bóng mở | Tối hơn mặt nhiều nếu nền ở sâu trong phòng | Chân dung sáng, da mịn, ảnh cận |
| Khoảng 1–2 mét | Mềm, có khối rõ, chênh sáng vừa | Tối dần, tách chủ thể tốt | Phần lớn chân dung, điểm khởi đầu |
| Khoảng 2–3 mét | Tối hơn, ánh sáng hẹp hơn, bóng đậm | Gần bằng độ sáng mặt | Chân dung trầm, phải tăng ISO |
| Xa hơn 3 mét | Yếu, phẳng, dễ lẫn ánh đèn phòng | Lẫn với mặt | Ít khi đẹp, chỉ dùng khi phòng rất sáng |
Một mẹo hay dùng: đặt người mẫu sao cho mặt ở gần cửa còn nền ở sâu trong phòng, phía tối. Ánh sáng tụt nhanh theo khoảng cách sẽ tự làm nền chìm, người mẫu nổi bật mà không cần phông. Ngược lại, nếu nền là bức tường ngay cạnh cửa, nó sáng ngang mặt, ảnh phẳng.
Ba vị trí máy cơ bản so với cửa sổ
Cửa ở bên cạnh người mẫu, máy nhìn từ phía trong phòng. Đây là vị trí kinh điển: ánh sáng đến từ một bên, nửa mặt gần cửa sáng, nửa kia trong bóng. Xoay mặt người mẫu về phía cửa từng chút, bạn đi từ split sang Rembrandt rồi loop, giống như dời một chiếc đèn. Muốn short lighting, đứng sao cho phía má xa máy hướng ra cửa.
Máy đứng giữa cửa và người mẫu, lưng quay ra cửa. Ánh sáng chiếu thẳng vào mặt, rất đều, ít bóng, da trông mịn. Đây là cách chụp ảnh chân dung sáng, hợp với ảnh gia đình, ảnh hồ sơ. Người chụp phải để ý bóng của chính mình: lệch sang một bên cửa thay vì đứng chắn ngay giữa.
Người mẫu quay lưng về cửa, máy nhìn vào. Ánh sáng viền quanh tóc và vai, mặt nằm trong bóng. Muốn mặt có chi tiết, phải có tấm hắt lớn phía trước, hoặc đo sáng theo mặt và chấp nhận cửa sổ cháy trắng thành nền sáng. Kiểu ảnh này gần với chân dung ngược sáng, cho cảm giác nhẹ, mơ. Khi dùng vị trí này, đo sáng điểm vào má và bù lên, rồi kiểm xem viền tóc có bị cháy lan vào nền không; một tấm rèm mỏng kéo ngang cửa giúp nền dịu đi.
Ngoài ba vị trí, có thể đặt người mẫu đứng ngay trong khung cửa, hơi lùi vào bóng, mặt quay chéo ra ngoài. Ánh sáng ngoài trời mềm phủ lên mặt, phần thân và phòng phía sau tối hẳn, ảnh như được cắt ra từ bóng tối. Cách này đặc biệt đẹp với cửa ra vào nhà cổ, cửa gỗ có khung dày.
Tấm hắt, rèm và những thứ có sẵn trong nhà
Tấm hắt trắng ở bên tối. Đặt tấm hắt đối diện cửa, phía bên tối của mặt, cách khoảng nửa tới một mét. Càng gần, bóng càng mở. Tấm hắt bạc hắt mạnh hơn, tạo ánh sáng lạnh và lấp lánh; tấm hắt trắng dịu và tự nhiên hơn cho chân dung trong nhà.
Không có tấm hắt thì dùng ga trải giường, tấm bìa xốp, tờ báo mở lớn. Bất cứ bề mặt trắng nào đủ lớn đều hắt sáng. Một bức tường trắng gần đó cũng là tấm hắt; đặt người mẫu gần nó là bóng tự mở.
Tấm đen để làm sâu bóng. Ngược với tấm hắt, một tấm vải hoặc bìa đen đặt ở bên tối hút bớt ánh sáng phản xạ từ tường phòng, làm bóng sâu hơn, khối mạnh hơn. Cách này hay dùng cho chân dung đen trắng.
Rèm mỏng là bộ tản sáng. Khi có nắng chiếu vào cửa, kéo rèm vải mỏng màu trắng hoặc kem. Nắng xuyên qua rèm thành một nguồn sáng lớn, mềm. Tránh rèm màu vì nó nhuộm màu lên da. Cửa kính dán phim cách nhiệt màu xanh hoặc xám bạc cũng nhuộm ánh sáng như vậy; mở cửa ra nếu được, hoặc chỉnh cân bằng trắng theo một tấm bìa xám đặt ở vị trí mặt người mẫu.
Tắt đèn trong phòng. Đèn trần ánh vàng hay ánh trắng trộn với ánh sáng ban ngày từ cửa làm da hai bên mặt hai màu khác nhau, rất khó chỉnh sau. Tắt hết đèn để ánh sáng cửa sổ là nguồn duy nhất.
Đo sáng và giữ màu da
Với ánh sáng một bên, máy đo sáng trung bình bị cửa sổ sáng và góc phòng tối đánh lừa. Đo sáng điểm vào vùng da sáng nhất của má, rồi bù trừ khoảng cộng hai phần ba tới một nấc, vì da sáng nên nằm trên mức trung bình, không phải ở mức xám giữa. Kiểm histogram: vùng da sáng ở khoảng ba phần tư về phía phải, không chạm mép.
Màu da là nơi người chụp chân dung bị đánh giá khắt khe nhất. Ánh sáng ngày từ cửa thường lạnh hơn ta nghĩ, nhất là trời âm u, da trông tái. Đặt cân bằng trắng cố định khoảng 5.200–5.800 K, hoặc chụp một khung có tấm bìa xám ở vị trí mặt để làm chuẩn. Chụp RAW để có thể chỉnh lại từng chút.
Chú ý ánh phản chiếu màu từ xung quanh: áo đỏ của người mẫu hắt lên cằm, tường xanh hắt lên má. Người mẫu nên mặc áo màu trung tính hoặc màu nhạt nếu bạn muốn da trung thực. Khi chỉnh ảnh, chỉnh riêng vùng màu cam đỏ của da thay vì kéo cả ảnh, để không làm hỏng màu những thứ khác.
Thông số khởi điểm theo tình huống
Ánh sáng cửa sổ yếu hơn ngoài trời nhiều, và giảm nhanh khi người mẫu lùi vào phòng. Bảng dưới là khởi điểm cho máy cảm biến lớn, cầm tay, người mẫu cách cửa khoảng một tới hai mét; đo lại mỗi khi trời đổi.
| Tình huống | ISO | Khẩu | Tốc độ | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Trời sáng, cửa lớn, có rèm mỏng | 200–400 | f/2.8 | 1/200 giây | Ánh sáng mềm nhất, da mịn |
| Trời âm u, cửa trung bình | 800–1600 | f/2 | 1/125 giây | Cân bằng trắng ấm lên một chút |
| Chiều muộn, ánh sáng yếu dần | 1600–3200 | f/1.8–f/2 | 1/100 giây | Ưu tiên tốc độ hơn ISO thấp |
| Chân dung cận mặt, khẩu lớn | 400–800 | f/1.8–f/2.8 | 1/160 giây | Lấy nét vào mắt gần máy |
| Nửa người hoặc hai người | 800–1600 | f/4 | 1/125 giây | Khép khẩu để cả hai đều nét |
Người mẫu nói chuyện, cười, quay đầu liên tục, nên tốc độ dưới 1/100 giây thường để lại nhoè ở môi và tóc dù máy có chống rung, vì chống rung chỉ chống rung tay, không chống được người cử động. Với ống 85 mm, giữ từ 1/160 giây trở lên.
Khẩu f/1.4 hay f/1.8 ở khoảng cách gần làm vùng nét mỏng tới mức một mắt nét, mắt kia mờ. Với chân dung cận, f/2.8 thường an toàn hơn mà nền vẫn đủ mờ trong phòng.
Lỗi hay gặp với ánh sáng cửa sổ
Những lỗi dưới đây gần như ai mới chụp trong nhà cũng gặp, và đều sửa được bằng cách đổi chỗ chứ không cần mua thêm gì.
- Nửa mặt tối mất chi tiết: người mẫu ở quá xa hoặc thiếu tấm hắt; tiến gần cửa, thêm bề mặt trắng phía bên tối.
- Mặt sáng loá, da bóng nhẫy: nắng chiếu thẳng hoặc người mẫu quá sát cửa; kéo rèm, lùi vào một chút.
- Mắt không có ánh sáng: người mẫu quay mặt xa cửa; xoay mặt về phía cửa tới khi thấy cửa sổ phản chiếu trong mắt.
- Da hai màu: đèn phòng lẫn với ánh sáng cửa; tắt đèn phòng.
- Ảnh nhoè ở trong sâu phòng: tốc độ quá chậm; tăng ISO, giữ tốc độ từ 1/125 giây với người mẫu nói chuyện, cử động.
- Khung cửa sổ cháy trắng chiếm một góc: đổi góc máy để cửa ra khỏi khung, hoặc dùng nó có chủ ý làm vùng sáng cân với mặt.
Ánh sáng cửa sổ thay đổi theo từng phút khi mây trôi. Khi một đám mây che mặt trời, ánh sáng trong phòng dịu hẳn đi; tận dụng những phút đó cho ảnh cận mặt, và đo sáng lại sau mỗi lần trời đổi. Nhiều người chụp đặt chỉnh tay khẩu và tốc độ nhưng bật ISO tự động có giới hạn trên, để máy tự bù những thay đổi nhỏ của trời.
Câu hỏi thường gặp
Có cần ống kính khẩu lớn khi chụp ánh sáng cửa sổ?
Rất nên. Ánh sáng trong nhà yếu hơn ngoài trời nhiều nấc; ống khẩu f/1.8 hoặc f/2 cho phép giữ ISO thấp và tốc độ đủ nhanh, đồng thời tách nền. Ống 50 mm hoặc 85 mm khẩu lớn là lựa chọn quen thuộc. Với ống kit, tăng ISO và chụp gần cửa hơn.
Chụp chân dung cửa sổ bằng điện thoại có được không?
Được, và thường đẹp, vì ánh sáng cửa sổ dễ chịu với cảm biến nhỏ hơn đèn phòng. Chạm vào mặt để lấy nét và phơi sáng, kéo nhẹ thanh bù sáng xuống nếu má bị loá. Chế độ chân dung xoá phông của điện thoại có thể dùng, nhưng kiểm viền tóc vì phần mềm hay cắt sai.
Phòng chỉ có cửa sổ nhỏ thì làm sao?
Đặt người mẫu thật gần cửa để tận dụng hết ánh sáng, mặt chéo về phía cửa, thêm tấm hắt lớn phía bên tối. Ánh sáng sẽ cứng hơn một chút nhưng có khối đẹp. Nếu vẫn thiếu, mở thêm cửa ra vào hoặc chờ giờ trời sáng nhất.
Nên chụp vào giờ nào trong ngày?
Giờ mà cửa sổ không có nắng chiếu thẳng nhưng bầu trời còn sáng. Với cửa hướng đông là buổi chiều, hướng tây là buổi sáng, hướng bắc hoặc nam ở vùng nhiệt đới thì phần lớn thời gian trong ngày. Trời âm u nhẹ cho ánh sáng mềm và đều nhất.
Ánh sáng cửa sổ có thay được đèn studio không?
Trong nhiều trường hợp, có. Cửa sổ lớn là một hộp tản sáng khổng lồ miễn phí. Nhược điểm là không điều khiển được cường độ và thay đổi theo thời tiết, giờ giấc. Nhiều người chụp chân dung chuyên nghiệp vẫn chọn cửa sổ cho chân dung tự nhiên và dùng đèn khi cần lặp lại kết quả.