Chân dung đen trắng đẹp khi ánh sáng tạo được khối và tông sáng các vùng tách bạch nhau, vì khi bỏ màu, người xem chỉ còn đọc ánh sáng, kết cấu và biểu cảm. Hãy chụp RAW (giữ đủ thông tin màu), bật xem trước đơn sắc trên màn hình máy để nhìn theo tông, dùng ánh sáng xiên như loop, Rembrandt hay split, rồi chuyển đổi bằng thanh trộn kênh màu để quyết định da sáng hay tối.
Một nguyên tắc người mới hay quên: hai màu tương phản mạnh, như áo đỏ trên nền lá xanh, có thể biến thành hai vùng xám gần bằng nhau. Tương phản màu không phải tương phản tông. Phần dưới đi qua khi nào nên chọn đen trắng, cách nhìn theo tông lúc chụp, ánh sáng, kính lọc màu thời phim và bản tương đương khi chỉnh số, cùng các lỗi làm ảnh xám bệt.
Khi nào chân dung nên là đen trắng
Khi ánh sáng đẹp mà màu xấu. Ánh đèn huỳnh quang lẫn ánh cửa sổ, da hai màu, áo màu hắt lên mặt: những lỗi màu khó sửa này biến mất khi chuyển đen trắng, còn khối và bóng vẫn nguyên.
Khi gương mặt nhiều kết cấu. Nếp nhăn, râu, tóc xoăn, vết sạm nắng của người làm nghề ngoài trời trở thành chất liệu đồ hoạ trong đen trắng, thay vì vùng màu loang lổ.
Khi biểu cảm là chủ đề. Bỏ màu là bỏ đi một lớp thông tin, mắt người xem đi thẳng tới ánh mắt và khoé miệng. Chân dung có cảm xúc mạnh thường đứng tốt hơn khi đơn sắc.
Khi bối cảnh rối màu. Một sạp chợ đủ màu hàng hoá có thể quá ồn cho chân dung; đen trắng gom nó lại thành các mảng sáng tối có trật tự.
Khi nào không nên. Khi màu là câu chuyện: tà áo dài đỏ trên nền tường vàng, màu mắt khác thường, ánh hoàng hôn. Đừng chuyển đen trắng để cứu một ảnh hỏng nét hay sai ánh sáng; đen trắng làm lỗi ánh sáng lộ rõ hơn.
Nhìn theo tông sáng ngay lúc chụp
Mắt người nhìn màu trước, độ sáng sau. Để chụp đen trắng tốt, phải tập nhìn ngược: vùng nào sẽ thành đen, vùng nào thành xám, vùng nào thành trắng. Cách dễ nhất là đặt máy ở chế độ ảnh đơn sắc trong khi vẫn ghi RAW: màn hình và kính ngắm điện tử hiển thị đen trắng, nhưng tệp RAW giữ toàn bộ màu để bạn chuyển đổi tuỳ ý sau.
Khi nhìn qua màn hình đơn sắc, kiểm ba điều. Gương mặt có tách khỏi nền không, hay tóc đen lẫn vào nền tối, áo xám lẫn vào tường xám. Có vùng đen thật và vùng trắng thật không, hay mọi thứ là các sắc xám giữa. Và vùng sáng nhất trong khung có phải là nơi bạn muốn người xem nhìn vào không, vì mắt luôn bị kéo về đó.
Nếu gương mặt lẫn vào nền, đổi chỗ người mẫu, đổi nền, hoặc thêm một nguồn sáng viền tóc. Đây là chỗ đen trắng khắt khe hơn ảnh màu: ở ảnh màu, sắc độ khác nhau có thể tách chủ thể dù độ sáng bằng nhau; ở đen trắng thì không.
Với điện thoại, nhiều máy cho chụp ở chế độ đơn sắc ngay trong ứng dụng camera; dùng nó để xem trước tông, nhưng nếu máy cho lưu tệp RAW hoặc lưu bản màu song song thì giữ lại, để còn đường điều chỉnh kênh màu sau.
Ánh sáng cho chân dung đen trắng
Ánh sáng là nguyên liệu chính của ảnh đen trắng. Bảng dưới so các kiểu ánh sáng hay dùng và tâm trạng nó cho ra khi bỏ màu.
| Kiểu | Cách dựng | Tông chủ đạo | Tâm trạng |
|---|---|---|---|
| Low key | Một đèn xiên, nền đen, không hoặc ít tấm hắt | Phần lớn là đen và xám tối, mặt là vùng sáng duy nhất | Trầm, kịch tính, cổ điển |
| High key | Ánh sáng mềm, rộng, nền trắng được chiếu sáng | Phần lớn trắng và xám nhạt, ít bóng | Nhẹ, sạch, tươi |
| Rembrandt, split | Đèn xiên cao hoặc ngang, tỉ lệ sáng tối lớn | Đen trắng cân, khối mạnh | Suy tư, mạnh mẽ |
| Ánh sáng cửa sổ | Cửa lệch một bên, nền sâu trong phòng | Chuyển tông mượt từ sáng sang tối | Tự nhiên, gần gũi |
Ánh sáng cứng từ nguồn nhỏ, thứ mà ảnh màu nhiều khi né, lại rất hợp đen trắng: bóng sắc, kết cấu rõ, mảng đen dứt khoát. Nhiều chân dung đen trắng kinh điển của thế kỷ hai mươi dùng đèn khá nhỏ và gần, tạo vùng sáng hẹp trên mặt và bóng sâu xung quanh.
Với người có làn da sẫm trên nền tối, hoặc da sáng trên nền trắng, cần một đường tách: đèn viền, nền khác tông, hoặc vignette nhẹ khi hậu kỳ. Thiếu đường tách, khuôn mặt tan vào nền. Với tóc đen, một đèn nhỏ chếch phía sau hoặc một mảng nền sáng hơn ngay sau đầu là đủ để tạo đường tách đó.
Kính lọc màu thời phim và thanh trộn kênh màu
Phim đen trắng ghi lại độ sáng của mọi màu, và người chụp thời phim dùng kính lọc màu đặt trước ống để điều khiển màu nào sáng, màu nào tối. Kính lọc làm sáng màu cùng tông với nó và làm tối màu đối lập. Kính đỏ, cam làm da, môi sáng ra và mịn đi, che bớt vết đỏ, vết thâm; nó cũng làm trời xanh tối sầm. Kính lục làm da sẫm lại, nếp nhăn, tàn nhang, râu rõ hơn, nên hay dùng cho chân dung nam muốn kết cấu mạnh. Kính vàng nhẹ nhàng, làm trời sẫm một chút.
Với ảnh số, không cần mang kính lọc: thanh trộn kênh màu trong phần chuyển đen trắng của phần mềm làm đúng việc đó, và linh hoạt hơn. Kéo thanh đỏ và cam lên là da sáng mịn; kéo xuống là da sẫm, kết cấu rõ. Kéo thanh xanh lam xuống là nền trời tối lại. Mỗi thanh chỉ tác động vào vùng có màu đó trong ảnh gốc, nên đây là lý do phải chụp RAW hoặc ít nhất là ảnh màu, rồi chuyển sau. Áo, nền, son môi cũng chịu tác động của cùng các thanh đó, nên mỗi lần kéo, nhìn cả khung chứ không chỉ nhìn da.
Da người châu Á nằm chủ yếu trong vùng cam vàng; kéo thanh cam quá mạnh sẽ làm da trắng bệch, mất khối, nhìn như phấn. Làm từng nấc nhỏ, đặt ảnh cạnh bản màu gốc để kiểm, và để ý môi: môi quá sáng làm gương mặt mất điểm tựa.
Nền, trang phục và trang điểm khi nghĩ bằng tông
Nền tối cho mặt sáng, nền sáng cho dáng người. Nền đen hoặc xám đậm đẩy gương mặt sáng lên như phát sáng, hợp với chân dung low key. Nền trắng, xám nhạt hợp với ảnh high key và ảnh nhấn dáng người, đường nét trang phục. Nền xám trung bình là lựa chọn an toàn nhưng dễ cùng tông với da.
Trang phục là mảng tông lớn nhất sau nền. Áo đen trên nền đen làm thân người biến mất, chỉ còn gương mặt lơ lửng; đó có thể là chủ ý, nhưng phải là chủ ý. Áo sáng màu sát cổ phản chiếu ánh sáng lên cằm, như một tấm hắt nhỏ.
Hoạ tiết nhỏ dày gây nhiễu. Kẻ sọc mảnh, ca rô nhỏ, chấm bi dày trong đen trắng thành một mảng rung rinh hút mắt, có khi sinh vân lạ trên cảm biến. Chọn vải trơn hoặc có kết cấu thô.
Trang điểm nhìn theo tông. Son đỏ có thể thành gần đen hoặc gần xám tuỳ cách chuyển kênh màu; má hồng gần như biến mất. Lớp nền bóng tạo đốm sáng dễ thấy hơn ảnh màu. Lớp phấn mỏng, mờ, đều là đủ cho đen trắng.
Tóc là vùng hay mất chi tiết. Tóc đen dày trên nền tối cần ánh sáng viền hoặc một nền sáng hơn một chút phía sau đầu; tóc bạc dưới đèn mạnh dễ cháy trắng, nên đo sáng giữ chi tiết vùng tóc.
Quy trình chuyển đổi một chân dung
Thứ tự dưới đây áp dụng được cho phần lớn phần mềm chỉnh ảnh. Ý chính là quyết định tông lớn trước, chi tiết sau.
- Chỉnh phơi sáng tổng thể và cân bằng trắng trên bản màu trước; cân bằng trắng thay đổi tỉ lệ các kênh nên ảnh hưởng tới kết quả đen trắng.
- Chuyển sang đen trắng, rồi dùng thanh trộn kênh màu để đặt tông da: thường da sáng hơn xám trung tính khoảng một nấc là điểm khởi đầu dễ chịu.
- Đặt điểm đen và điểm trắng: kéo cho tới khi có vài chi tiết đen thật, ví dụ đồng tử, nếp áo tối, và vài điểm trắng thật như đốm sáng trong mắt.
- Chỉnh tương phản vùng giữa bằng đường cong tông, không chỉ thanh tương phản tổng.
- Làm sáng và làm tối cục bộ: sáng nhẹ vùng mắt, tối nhẹ các góc và những vật sáng gây phân tán ở rìa khung.
- Thêm hạt mịn nếu muốn chất của phim, rất nhẹ; hạt to che chi tiết da và mắt.
- So với bản màu ở cùng kích thước và nghỉ mắt vài phút trước khi chốt.
Độ rõ và độ nét cục bộ là hai công cụ dễ quá tay nhất trong ảnh đen trắng: chúng làm kết cấu nổi bật nhanh, nhưng đẩy mạnh là viền sáng quanh tóc và vai, da như đá sần. Dừng lại ở mức mà phóng ảnh ra toàn màn hình vẫn không thấy viền.
Lỗi làm chân dung đen trắng xám bệt hoặc nhựa
Những lỗi dưới đây là lý do phổ biến khiến một ảnh đen trắng trông nhạt hoặc giả.
- Không có đen thật, không có trắng thật: chuyển đổi mặc định rồi để đó; đặt điểm đen và điểm trắng.
- Mặt và nền cùng một tông xám: chọn nền và ánh sáng chưa nghĩ tới đen trắng; thêm đèn viền, đổi nền, làm tối nền khi hậu kỳ.
- Da trắng bệch như phấn: kéo thanh cam đỏ quá tay; hạ xuống, giữ khối gò má.
- Mắt chìm trong bóng đen đặc: đẩy tương phản quá mạnh hoặc ánh sáng từ quá cao; làm sáng cục bộ vùng mắt, hạ đèn khi chụp.
- Viền sáng quanh đầu: độ rõ cục bộ quá mạnh; giảm, hoặc dùng mặt nạ tránh vùng viền.
- Ảnh trông như bộ lọc rẻ tiền: thêm hạt to, ám màu nâu, viền tối dày; tiết chế, giữ đơn sắc trung tính trừ khi có chủ ý.
Một bài tập tốt: chọn một bức chân dung đen trắng in trong sách ảnh mà bạn thích, quan sát vùng nào đen nhất, vùng nào trắng nhất, da đặt ở tông nào, rồi thử tái tạo tỉ lệ đó trên ảnh của mình. Cách học này nhanh hơn đọc mười bài hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt máy chụp đen trắng luôn thay vì chụp màu rồi chuyển?
Nên đặt chế độ đơn sắc để xem trước, nhưng chụp RAW để giữ màu. Tệp JPEG đơn sắc từ máy đã mất thông tin màu, bạn không chỉnh được thanh trộn kênh sau đó. RAW cho xem đen trắng lúc chụp mà vẫn tự do chuyển đổi khi chỉnh.
Điện thoại chụp chân dung đen trắng có ổn không?
Ổn, nhất là với ánh sáng cửa sổ. Chụp ở chế độ màu, rồi chuyển đen trắng bằng ứng dụng có thanh trộn kênh màu để điều khiển tông da. Các bộ lọc đen trắng có sẵn thường đẩy tương phản mạnh, hợp với một số ảnh nhưng hay làm mất chi tiết vùng tối.
Vì sao ảnh đen trắng của mình trông nhạt?
Thường do thiếu vùng đen thật và trắng thật, hoặc chủ thể và nền cùng tông. Đặt điểm đen trắng, tăng tương phản vùng giữa bằng đường cong, và kiểm lại xem ánh sáng lúc chụp có đủ khối không. Đen trắng không cứu được ánh sáng phẳng.
Áo màu gì hợp chân dung đen trắng?
Màu tạo tông khác với da và nền. Áo tối trên nền sáng hoặc áo sáng trên nền tối dễ tách. Tránh áo có tông xám gần với da. Chất liệu có kết cấu như len, vải thô, lụa cho ảnh nhiều chi tiết hơn vải trơn bóng.
Có nên thêm hạt để giống phim?
Có thể, nếu nhẹ và đều. Hạt mịn làm vùng chuyển tông bớt nhựa và cho ảnh cảm giác vật chất. Hạt to làm mất chi tiết mắt và da. Nhớ rằng ảnh sẽ được xem ở nhiều kích thước; kiểm hạt ở kích thước thật mà người xem sẽ thấy.
Có cần máy đo sáng cầm tay để chụp đen trắng?
Không bắt buộc. Histogram và màn hình đơn sắc của máy số đã đủ để kiểm tông. Máy đo sáng cầm tay hữu ích khi dùng đèn studio và muốn kiểm soát chính xác tỉ lệ sáng giữa đèn chính, đèn phụ, đèn nền.