Giấy đồng ý sử dụng hình ảnh, thường gọi theo tiếng Anh là model release, là văn bản người được chụp ký để cho phép người chụp hoặc bên thứ ba dùng hình ảnh của họ trong phạm vi đã ghi rõ. Ở Việt Nam, Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 32) quy định cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình: việc sử dụng hình ảnh phải được người đó đồng ý, và dùng vì mục đích thương mại thì phải trả thù lao trừ khi các bên thoả thuận khác. Với trẻ em, quy định hiện hành đòi sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và từ một độ tuổi nhất định cả ý kiến của chính trẻ.
Giấy đồng ý là cách để sự đồng ý đó rõ ràng, có chứng cứ và có giới hạn. Bài này viết ở góc người chụp: phân biệt quyền hình ảnh với quyền tác giả ảnh, khi nào cần ký, những mục nên có trong giấy, quy trình ký và lưu giữ, các tình huống đặc biệt. Đây là thông tin nguyên lý, không thay tư vấn pháp lý; quy định có thể sửa đổi, nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi luật sư khi làm dự án lớn.
Hai quyền khác nhau trên cùng một bức ảnh
Một bức chân dung mang ít nhất hai loại quyền của hai người khác nhau. Người chụp, hoặc bên thuê chụp tuỳ hợp đồng, nắm quyền tác giả và quyền sở hữu tác phẩm nhiếp ảnh: quyền sao chép, phân phối, cho phép người khác dùng bức ảnh như một tác phẩm. Người trong ảnh nắm quyền đối với hình ảnh của chính mình: quyền quyết định gương mặt, dáng vóc của mình được dùng vào đâu.
Hai quyền này độc lập. Người chụp có toàn quyền tác giả nhưng không vì thế được tự do đem gương mặt người mẫu đi in quảng cáo. Ngược lại, người mẫu có quyền đối với hình ảnh nhưng không vì thế mà sở hữu tấm ảnh hay được tự bán nó. Rất nhiều tranh chấp sinh ra vì hai bên nghĩ mình nắm cả hai.
Giấy đồng ý sử dụng hình ảnh giải quyết phần quyền của người trong ảnh. Phần quyền tác giả giữa người chụp và khách hàng thuê chụp nằm trong hợp đồng dịch vụ chụp ảnh, là một văn bản khác. Một buổi chụp thương mại chuyên nghiệp thường có cả hai.
Quyền tác giả ảnh, thời hạn bảo hộ, quyền của bên thuê chụp là đề tài riêng của pháp luật sở hữu trí tuệ; ở đây chỉ cần nhớ rằng có quyền tác giả không có nghĩa là có quyền dùng gương mặt người khác.
Khi nào cần giấy đồng ý
Nguyên tắc chung theo pháp luật Việt Nam là dùng hình ảnh của người khác cần sự đồng ý của họ, với một số ngoại lệ luật định như vì lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, hoặc hình ảnh lấy từ hoạt động công cộng mà không làm tổn hại danh dự, nhân phẩm, uy tín người đó. Bảng dưới gợi ý mức độ cần thiết của một văn bản ký tên theo mục đích dùng ảnh, ở góc thực hành nghề.
| Mục đích dùng ảnh | Mức cần giấy ký | Ghi chú thực hành |
|---|---|---|
| Quảng cáo, bao bì, trang bán hàng | Gần như bắt buộc | Ghi rõ sản phẩm, kênh, thời hạn, thù lao |
| Bán qua thư viện ảnh trực tuyến | Thường bắt buộc với ảnh thương mại | Các thư viện thường có mẫu riêng, đòi kèm khi nộp ảnh |
| Hồ sơ năng lực, trang giới thiệu của người chụp | Rất nên có | Ghi rõ được dùng để quảng bá dịch vụ chụp |
| Triển lãm, sách ảnh, cuộc thi | Nên có | Nhiều cuộc thi yêu cầu người dự thi bảo đảm đã có sự đồng ý |
| Đăng mạng xã hội cá nhân | Nên có ít nhất sự đồng ý rõ ràng | Tin nhắn đồng ý cũng là chứng cứ tốt |
| Ảnh lưu riêng, không công bố | Thường không cần văn bản | Vẫn cần xin phép khi chụp |
Khái niệm ảnh dùng cho mục đích biên tập, như minh hoạ bài báo, ở một số nước được đối xử khác ảnh thương mại; nhưng đừng mặc định áp quy tắc nước ngoài vào Việt Nam. Khi không chắc, có giấy đồng ý luôn an toàn hơn.
Ngoài người, một số vật cũng cần giấy cho phép khi dùng thương mại: nhà riêng, nội thất của cơ sở kinh doanh, tác phẩm nghệ thuật, thú nuôi của người khác. Văn bản cho các trường hợp này thường gọi là giấy cho phép sử dụng hình ảnh tài sản.
Mười mục nên có trong giấy đồng ý
Một giấy đồng ý tốt ngắn, dễ đọc, và cụ thể. Giấy chung chung kiểu toàn quyền, vĩnh viễn, mọi mục đích vừa dễ gây tranh cãi, vừa làm người được chụp ngần ngại. Các mục nên có:
- Thông tin hai bên: họ tên, cách liên hệ của người được chụp và người chụp hoặc bên sử dụng ảnh.
- Mô tả buổi chụp: ngày, địa điểm, chủ đề; có thể kèm vài ảnh thu nhỏ hoặc mã ảnh để xác định đúng bộ ảnh.
- Mục đích sử dụng: quảng cáo sản phẩm nào, hồ sơ năng lực, sách ảnh, thư viện ảnh, triển lãm.
- Kênh và phạm vi: in ấn, trang web, mạng xã hội, biển quảng cáo ngoài trời; trong nước hay cả nước ngoài.
- Thời hạn: bao lâu kể từ ngày ký, hoặc gắn với một chiến dịch cụ thể.
- Chỉnh sửa được phép: chỉnh màu, cắt khung là bình thường; ghép vào bối cảnh khác, dùng cho chủ đề nhạy cảm như sức khoẻ, chính trị, sản phẩm dành cho người lớn thì phải ghi rõ là được hay không.
- Thù lao: số tiền, hình thức, hoặc ghi rõ hai bên thoả thuận không có thù lao và đổi lại người được chụp nhận ảnh.
- Ghi tên hay ẩn danh: người được chụp có muốn tên mình xuất hiện kèm ảnh không.
- Rút lại sự đồng ý: điều kiện, thời hạn báo trước, và việc gì xảy ra với ấn phẩm đã phát hành.
- Chữ ký và ngày: của người được chụp, của cha mẹ hoặc người đại diện nếu là người chưa thành niên, và của người chụp.
Viết bằng ngôn ngữ người ký đọc hiểu được. Với người mẫu nước ngoài, giấy song ngữ tránh được việc sau này ai đó nói mình không hiểu đã ký gì.
Quy trình ký và lưu giữ
Giấy đồng ý chỉ có giá trị thực tế khi được giải thích rõ, ký đúng lúc và lưu đủ lâu. Thứ tự hợp lý:
- Gửi bản giấy cho người được chụp đọc trước buổi chụp một hai ngày, không đưa lúc họ đã trang điểm xong và đang vội.
- Giải thích bằng lời những mục quan trọng: ảnh sẽ dùng ở đâu, trong bao lâu, có được chỉnh sửa ghép nối không, thù lao thế nào.
- Ký trước khi chụp hoặc ngay sau buổi chụp, khi cả hai đã thấy rõ những ảnh nào sẽ được dùng.
- Với người chưa thành niên, cha mẹ hoặc người giám hộ ký và có mặt trong buổi chụp.
- Mỗi bên giữ một bản; nếu ký điện tử, gửi bản đã ký qua thư điện tử cho người được chụp.
- Lưu giấy cùng thư mục ảnh gốc, đặt tên tệp khớp nhau, sao lưu ở hai nơi.
- Ghi chú trong dữ liệu ảnh hoặc bảng quản lý: ảnh nào đã có giấy, phạm vi gì, hết hạn khi nào.
Giấy đồng ý chứa dữ liệu cá nhân: họ tên, liên hệ, có khi cả số giấy tờ tuỳ thân. Thu thập vừa đủ, lưu ở chỗ an toàn, không gửi lung tung qua nhóm chat, và tuân thủ quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân hiện hành.
Những tình huống đặc biệt người chụp hay gặp
Chân dung người trong nghề ở làng, ở chợ. Người được chụp có thể không quen ký giấy tờ. Giải thích bằng lời, ghi âm hoặc quay lại lời đồng ý nếu họ không muốn ký, và luôn đưa lại ảnh. Nếu ảnh sẽ dùng thương mại, việc có văn bản rõ ràng càng quan trọng.
Ảnh đường phố có người nhận ra được. Đăng ảnh người lạ cho mục đích cá nhân, nghệ thuật là vùng nhiều tranh luận; đem nó đi quảng cáo thì gần như chắc chắn cần sự đồng ý. Khi một người yêu cầu gỡ ảnh của họ, gỡ là cách ứng xử đúng.
Sự kiện đông người. Hội nghị, biểu diễn, thi đấu thường được xem là hoạt động công cộng. Nhưng ảnh cận một người cụ thể dùng để quảng bá sự kiện năm sau vẫn nên có sự đồng ý của người đó.
Ảnh nhóm. Mỗi người nhận ra được trong ảnh dùng thương mại đều cần đồng ý. Thiếu một người là phải che hoặc bỏ ảnh.
Đám cưới, sự kiện gia đình. Hợp đồng với cô dâu chú rể thường có điều khoản người chụp được dùng ảnh làm hồ sơ năng lực; nhưng khách mời không ký hợp đồng đó. Dùng ảnh cận khách mời cho quảng cáo thì cần hỏi riêng.
Lỗi hay gặp với giấy đồng ý
Phần lớn rắc rối không đến từ việc thiếu giấy mà từ giấy viết không rõ hoặc ký không đúng cách.
- Ký sau khi ảnh đã đăng: lúc đó người được chụp có quyền từ chối và người chụp ở thế bị động.
- Phạm vi quá rộng: câu dùng cho mọi mục đích, vĩnh viễn có thể bị xem là không rõ ràng hoặc không công bằng; ghi cụ thể có lợi cho cả hai.
- Người ký không phải người trong ảnh: bạn của người mẫu ký hộ, quản lý ký mà không có uỷ quyền.
- Người mẫu chưa đủ tuổi mà chỉ tự ký: cần cha mẹ hoặc người đại diện.
- Không giữ bản gốc: giấy ký tay thất lạc, ảnh chụp giấy mờ không đọc được chữ ký.
- Dùng ảnh vượt phạm vi: giấy cho phép hồ sơ năng lực nhưng ảnh lại bị đưa lên quảng cáo của khách hàng.
Một thói quen nhỏ tránh được phần lớn các lỗi trên: trước khi giao ảnh cho khách hàng thương mại, mở lại giấy đồng ý của từng người trong ảnh và đối chiếu với kế hoạch sử dụng của khách. Nếu khách muốn dùng rộng hơn, quay lại hỏi người mẫu và ký bổ sung, kèm thù lao nếu có, trước khi ảnh lên bất cứ đâu.
Với người mẫu chuyên nghiệp làm việc qua công ty quản lý, giấy đồng ý thường đi kèm hợp đồng giữa bên thuê và công ty đó. Người chụp vẫn nên giữ một bản để biết mình được dùng ảnh làm hồ sơ năng lực tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Chụp ảnh người khác ở nơi công cộng có phạm luật không?
Bản thân việc chụp ở nơi công cộng thường không bị cấm chung, nhưng việc sử dụng hình ảnh, nhất là đăng công khai và dùng thương mại, cần sự đồng ý của người trong ảnh theo nguyên tắc quyền đối với hình ảnh, trừ các ngoại lệ luật định. Một số nơi như khu quân sự, cơ quan, di tích có quy định cấm chụp riêng.
Tin nhắn đồng ý có thay được giấy ký tay không?
Tin nhắn hoặc thư điện tử ghi rõ người được chụp đồng ý cho dùng ảnh vào việc gì là một chứng cứ có giá trị, phù hợp với các trường hợp đơn giản. Với dự án thương mại có thù lao và phạm vi rộng, một văn bản ký đầy đủ, bản giấy hoặc ký điện tử, vẫn an toàn hơn.
Người mẫu đã ký rồi có rút lại được không?
Tuỳ nội dung giấy và quy định pháp luật áp dụng. Giấy tốt nên ghi rõ điều kiện rút lại và hệ quả với ấn phẩm đã phát hành. Trong thực tế, khi người được chụp có lý do chính đáng muốn gỡ ảnh khỏi kênh trực tuyến, đáp ứng là cách giữ uy tín nghề nghiệp.
Chụp con của bạn bè rồi đăng lên trang cá nhân có cần xin không?
Cần. Với trẻ em, sự đồng ý phải đến từ cha mẹ hoặc người đại diện, và nên hỏi rõ được đăng ở đâu. Nhiều gia đình không muốn ảnh con mình xuất hiện công khai, kể cả ảnh rất dễ thương; tôn trọng điều đó.
Có mẫu giấy đồng ý chuẩn nào không?
Không có một mẫu bắt buộc chung. Các thư viện ảnh, hiệp hội nghề, công ty luật thường có mẫu tham khảo. Hãy điều chỉnh theo dự án, giữ các mục cốt lõi như mục đích, phạm vi, thời hạn, thù lao, chỉnh sửa, và nhờ người có chuyên môn pháp lý rà lại với dự án lớn.
Ảnh bị người khác lấy dùng thì người mẫu hay người chụp đứng ra?
Tuỳ quyền bị xâm phạm. Người chụp hoặc chủ sở hữu quyền tác giả xử lý việc ảnh bị sao chép trái phép. Người mẫu có quyền khiếu nại khi hình ảnh của họ bị dùng vào mục đích họ không đồng ý. Thông thường hai bên phối hợp, vì cùng một hành vi xâm phạm cả hai quyền.