Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa là một bản tranh khắc gỗ màu khổ ōban, khoảng 26 × 38 cm, do Katsushika Hokusai thiết kế khoảng năm 1830–1832 trong loạt tranh Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ. Vì là tranh in, không có "một bản gốc" duy nhất: người ta ước tính đã in ra hàng nghìn tờ, và nhiều bảo tàng lớn trên thế giới cùng giữ những tờ in thời đó. Con sóng không phải sóng thần mà là một con sóng lớn ngoài khơi đang đổ xuống ba chiếc thuyền chở cá, còn núi Phú Sĩ nhỏ xíu nằm trong hõm sóng.
Muốn hiểu vì sao hình ảnh này mạnh đến vậy, cần đọc nó đúng chiều người Nhật đọc: từ phải sang trái. Bài này đưa bạn lộ trình mắt nhìn ấy, giải thích cách một bản khắc gỗ được làm, vì sao màu xanh của nó đặc biệt, cách phân biệt tờ in sớm với tờ in muộn, và nơi có thể xem các tờ in thật.
Lộ trình mắt nhìn: đọc từ phải sang trái
Người Nhật thời Edo đọc chữ và tranh cuộn từ phải sang trái. Nếu bạn nhìn bức tranh theo chiều đó, con sóng không còn là phông nền mà thành một cú đánh đang ập xuống:
- Bắt đầu ở góc phải: mặt biển dâng lên thành những gò sóng nhỏ, mắt trượt theo chiếc thuyền đầu tiên đang lao xuống.
- Ba chiếc thuyền: đó là thuyền nhanh chở cá tươi về chợ Edo. Người chèo cúi rạp, bám chặt mạn thuyền, đầu thẳng hàng như hạt cườm — không ai ngẩng lên.
- Thân sóng lớn bên trái: vươn cao, cong vào trong như cái móc. Mép sóng tách thành những nhánh nhỏ như ngón tay, như móng vuốt đang chụp xuống thuyền.
- Bọt sóng rơi: những đốm trắng li ti rơi từ đỉnh sóng, trông như tuyết đang rơi — và nhìn kỹ, chúng rơi về phía núi Phú Sĩ.
- Núi Phú Sĩ: nhỏ, đỉnh phủ tuyết trắng, nằm ngay trong hõm giữa hai con sóng. Hình dáng núi lặp lại hình dáng con sóng nhỏ ở tiền cảnh — như núi chỉ là một con sóng khác, tĩnh lặng.
- Góc trên bên trái: ô ghi tên loạt tranh và chữ ký của Hokusai. Ô chữ này cân bằng với khối sóng đổ, và nhắc rằng đây là một tờ trong một bộ sưu tập.
Nếu lật ngược bức tranh theo chiều ngang (như ở nhiều sản phẩm in lại không cẩn thận), sóng trông như đang lùi ra xa thay vì ập tới. Thử so hai cách nhìn bạn sẽ thấy hướng đọc thay đổi cảm giác mạnh đến mức nào.
Một bản khắc gỗ được làm ra như thế nào
Tranh khắc gỗ Nhật thời Edo là sản phẩm của một dây chuyền bốn người. Nhà xuất bản đặt hàng và lo bán; hoạ sĩ — ở đây là Hokusai — vẽ mẫu bằng mực trên giấy mỏng; thợ khắc dán tờ mẫu úp xuống tấm gỗ anh đào và khắc theo nét, phá huỷ bản vẽ gốc trong quá trình đó; thợ in quét màu lên các tấm gỗ và in lần lượt lên giấy dó. Mỗi màu cần một tấm khắc riêng, và tờ giấy phải được đặt đúng vị trí qua những dấu canh khắc ở góc gỗ để các màu khớp nhau.
Vì vậy, khi bạn nhìn một tờ Sóng lừng, bạn đang nhìn tay nghề của ít nhất ba người. Những đường mép sóng mảnh như sợi chỉ là công của thợ khắc; độ chuyển màu mượt ở bầu trời, đậm ở trên nhạt dần xuống, là công của thợ in, người lau màu trên gỗ bằng tay trước mỗi lần in.
Bản vẽ gốc của Hokusai không còn: nó đã bị đục đi khi khắc. Đó là lý do câu hỏi "bản gốc ở đâu" có một câu trả lời lạ: tất cả các tờ in đời đầu đều là bản gốc, theo đúng nghĩa của tranh in.
Màu xanh Phổ: thứ màu mới làm nên con sóng
Màu nhập khẩu. Xanh Phổ là một chất màu tổng hợp được tạo ra ở châu Âu đầu thế kỷ 18, rồi theo đường buôn bán tới Nhật. Tới cuối thập niên 1820, nó đủ rẻ để các xưởng in dùng rộng rãi. Trước đó, xanh trong tranh in Nhật thường lấy từ chàm hoặc thực vật, dễ phai và kém đậm.
Đậm và bền hơn. Xanh Phổ cho sắc xanh đậm, trong, có thể pha loãng thành nhiều cấp độ mà vẫn tươi. Trong Sóng lừng, nó cho phép thân sóng có nhiều tầng xanh từ đậm tới nhạt, tạo khối mà không cần đường viền dày.
Một trào lưu. Những năm 1830 có hẳn một trào lưu tranh in chủ yếu tông xanh, và loạt tranh núi Phú Sĩ của Hokusai là một trong những ví dụ sớm và nổi tiếng nhất. Khi đứng trước tờ in thật, màu xanh ấy là thứ đầu tiên bạn thấy khác hẳn ảnh chụp.
Nhạy sáng. Chính các màu trên giấy dó rất dễ phai dưới ánh sáng. Đó là lý do các bảo tàng chỉ trưng bày tờ in trong thời gian ngắn rồi cất vào kho tối nhiều năm.
Tờ in sớm hay tờ in muộn: phân biệt bằng mắt
Vì in nhiều lần qua nhiều năm, các tờ Sóng lừng không giống hệt nhau. Gỗ mòn dần, thợ in thay đổi cách lau màu. Những dấu hiệu chung mà giới nghiên cứu hay dựa vào:
| Đặc điểm | Tờ in sớm thường có | Tờ in muộn thường có |
|---|---|---|
| Nét khắc | Mảnh, liền, sắc ở mép sóng và viền khung | Nét đứt quãng, mờ hoặc vỡ ở một số đoạn vì gỗ mòn |
| Bầu trời | Chuyển màu tinh tế, đôi khi có sắc hồng nhạt hoặc mây rõ | Chuyển màu đơn giản hơn hoặc mất hẳn |
| Màu xanh | Nhiều cấp độ, sâu | Phẳng hơn, ít cấp độ |
| Độ khớp màu | Các màu khớp đúng vị trí | Đôi khi lệch nhẹ |
Tình trạng bảo quản còn ảnh hưởng mạnh: một tờ in sớm bị phơi sáng lâu có thể nhạt hơn một tờ in muộn được cất kỹ. Các bảng so sánh chi tiết thường dựa vào việc đặt nhiều tờ cạnh nhau, việc mà chỉ chuyên gia có điều kiện làm. Với người xem, biết những dấu hiệu này giúp bạn hiểu vì sao hai tờ ở hai bảo tàng trông khác nhau.
Hiểu lầm phổ biến
Hình ảnh này nổi tiếng tới mức gần như ai cũng có một câu chuyện về nó. Một số cần chỉnh:
- "Đó là sóng thần": tên tiếng Nhật nói về một con sóng ngoài khơi, và cảnh vẽ là biển động ngoài khơi vịnh Edo, không phải sóng thần đổ vào bờ. Một số nhà khoa học còn thử so con sóng với các "sóng dữ" đơn lẻ ngoài biển.
- "Chỉ có một bức tranh gốc": đây là tranh in, có nhiều tờ in đời đầu ở nhiều bảo tàng, đều là bản thật.
- "Hokusai vẽ nó khi còn trẻ": ông đã khoảng bảy mươi tuổi khi làm loạt tranh này, sau nhiều thập kỷ hành nghề. Trước đó ông từng thử vẽ sóng nhiều lần, những bản đầu còn cứng và ít kịch tính.
- "Ba mươi sáu cảnh nghĩa là có ba mươi sáu tờ": loạt tranh thành công tới mức nhà xuất bản cho in thêm mười tờ, tổng cộng bốn mươi sáu.
- "Kanagawa là một bãi biển hay một thành phố biển ngày nay": thời Hokusai, Kanagawa là một trạm nghỉ trên con đường lớn Tōkaidō nối Edo với Kyoto, nằm bên vịnh Edo; vùng này nay thuộc thành phố Yokohama. Tên tranh chỉ cho biết vùng biển ngoài khơi trạm ấy, không mô tả một bãi biển cụ thể.
- "Bọt sóng được in màu trắng": những mảng trắng của bọt sóng và tuyết trên đỉnh Phú Sĩ thật ra là chỗ thợ in không phủ màu, để lộ màu tự nhiên của giấy. Trên tờ in cũ, giấy đã ngả ngà, nên bọt sóng có sắc kem ấm chứ không trắng tinh như các bản in lại hiện đại.
- "Tranh khắc gỗ Nhật được coi là nghệ thuật cao ngay từ đầu": ở Nhật thời đó, tranh in là hàng hoá bình dân, giá rẻ. Chính giới sưu tầm châu Âu cuối thế kỷ 19 góp phần nâng vị thế của chúng.
Hokusai: một đời đổi tên, đổi nhà và học vẽ tới cuối
Katsushika Hokusai sinh năm 1760 ở Edo, tên cũ của Tokyo. Ông học nghề khắc gỗ từ khi còn trẻ, rồi vào xưởng của một hoạ sĩ tranh in nổi tiếng. Trong đời mình, ông dùng hơn ba mươi tên hiệu khác nhau — mỗi lần chuyển giai đoạn sáng tác lại đổi tên, đôi khi nhường tên cũ cho học trò. Ông cũng nổi tiếng vì chuyển nhà rất nhiều lần, con số thường được kể là hơn chín mươi lần. "Hokusai" chỉ là một trong những cái tên ấy, và chữ ký trên Sóng lừng cho thấy ông khi đó đang dùng một tên hiệu khác.
Ông vẽ đủ mọi đề tài: chân dung diễn viên, phong cảnh, hoa chim, minh hoạ sách, ma quái, sách dạy vẽ. Loạt Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ ra đời khi ông đã ngoài bảy mươi tuổi, sau một giai đoạn khó khăn về sức khoẻ và tài chính, và chính loạt tranh phong cảnh này đưa ông lên một vị thế mới.
Trong lời bạt của loạt sách tranh Một trăm cảnh núi Phú Sĩ, ông viết đại ý rằng những gì vẽ trước tuổi bảy mươi đều không đáng kể; tới bảy mươi ba tuổi mới hiểu đôi chút về hình dáng muông thú, cây cỏ; và mong sống tới trên trăm tuổi để mỗi chấm, mỗi nét đều sống động. Ông mất năm 1849, khi gần chín mươi tuổi. Đặt Sóng lừng vào chặng đời ấy, con sóng không phải sản phẩm của một thiên tài trẻ chợt loé, mà là kết quả của sáu mươi năm quan sát nước, gió và hình khối — một bài học nhẫn nại hơn là một phép màu.
Con sóng đi vào nghệ thuật phương Tây và nơi xem tờ in thật
Khi Nhật Bản mở cửa giao thương giữa thế kỷ 19, tranh in Nhật tràn sang châu Âu và tạo nên trào lưu say mê nghệ thuật Nhật trong giới hoạ sĩ Paris. Van Gogh sưu tầm hàng trăm tờ tranh in và từng viết cho em trai về những con sóng của Hokusai như những móng vuốt quắp lấy con thuyền. Nhà soạn nhạc Claude Debussy cho dùng hình con sóng trên bìa bản tổng phổ Biển xuất bản năm 1905. Cách cắt cảnh táo bạo, đường viền rõ và màu phẳng của tranh in Nhật đã ảnh hưởng tới nhiều hoạ sĩ châu Âu.
Các tờ in đời đầu của Sóng lừng hiện thuộc nhiều bảo tàng lớn: Bảo tàng Metropolitan ở New York, Bảo tàng Anh ở London, Viện Nghệ thuật Chicago, Bảo tàng Mỹ thuật Boston, Bảo tàng Quốc gia Tokyo, Bảo tàng Hokusai Sumida ở Tokyo và nhiều nơi khác. Vì giấy và màu rất nhạy sáng, các bảo tàng chỉ cho trưng bày trong những đợt ngắn, có khi vài tuần sau nhiều năm cất kho.
Nếu muốn xem tờ in thật, đừng chỉ dựa vào việc bảo tàng "có" tác phẩm — hãy kiểm lịch trưng bày hiện hành. Khi được đứng trước tờ in, hãy nhìn gần mặt giấy: bạn sẽ thấy thớ giấy dó, vết ép của tấm gỗ, và những vùng màu xanh thấm vào sợi giấy theo cách không bản in máy nào làm lại được.
Câu hỏi thường gặp
Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa được làm năm nào?
Thường được xếp vào khoảng năm 1830 đến 1832, nhiều tài liệu ghi gọn là khoảng 1831. Đây là một tờ trong loạt Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ do nhà xuất bản Nishimuraya Yohachi phát hành. Không có ngày tháng chính xác vì tranh in khi đó không ghi năm trên từng tờ.
Vì sao nói không có một bản gốc duy nhất?
Vì đây là tranh in khắc gỗ: Hokusai vẽ mẫu, thợ khắc khắc lên gỗ (bản vẽ mẫu bị huỷ trong quá trình này), rồi thợ in in ra nhiều tờ. Mọi tờ in thời đó từ các tấm gỗ gốc đều là tác phẩm thật. Số tờ còn tồn tại thường được ước tính khoảng hơn một trăm.
Con thuyền trong tranh là thuyền gì?
Đó là loại thuyền dài, nhẹ, nhiều người chèo, dùng để chở cá tươi từ các làng ven biển về chợ Edo thật nhanh. Trong tranh có ba chiếc, người chèo cúi rạp dưới sóng. Hình ảnh lao động bình thường đặt cạnh thiên nhiên khổng lồ là nét quen thuộc trong loạt tranh của Hokusai.
Hokusai còn những tác phẩm nổi tiếng nào khác?
Trong cùng loạt có bức Gió nam, trời quang, thường gọi là Phú Sĩ đỏ, vẽ núi nhuộm đỏ dưới nắng sớm. Ông còn để lại bộ sách tranh Hokusai Manga gồm hàng nghìn hình vẽ đời sống, và loạt Một trăm cảnh núi Phú Sĩ in dạng sách. Ông làm việc tới gần chín mươi tuổi.
Ở Việt Nam có xem được tờ in thật không?
Hiện không có bảo tàng nào ở Việt Nam được biết là giữ một tờ in thời đó của bức này. Các bản in lại hiện đại bán rộng rãi chỉ là bản sao. Muốn xem tờ in thật, bạn cần đến các bảo tàng lớn ở Nhật, Mỹ hoặc châu Âu và kiểm lịch trưng bày trước.
Có phải núi Phú Sĩ thật sự nhìn được từ chỗ đó?
Từ vùng biển ngoài khơi Kanagawa, vào ngày trời trong, có thể thấy núi Phú Sĩ ở phía xa. Nhưng góc nhìn và kích thước trong tranh là do Hokusai sắp đặt để núi nằm gọn trong hõm sóng. Tranh của ông là phong cảnh dựng lên từ quan sát và tưởng tượng, không phải bản đồ.