Thác Iguazu nằm trên biên giới Argentina và Brazil, là hệ thống khoảng 275 dòng thác trải trên gần ba cây số mép đá hình móng ngựa, chỗ ấn tượng nhất là Họng Quỷ (Garganta del Diablo) nơi nước đổ xuống một hẻm hình chữ U cao khoảng 80 m. Số dòng thác thay đổi theo lượng nước, mùa lũ các dòng nhập vào nhau thành một bức tường nước liền, mùa khô tách thành nhiều sợi.
Câu hỏi đầu tiên ai cũng gặp là nên ngắm từ bên nào. Câu trả lời ngắn: phía Brazil cho tầm nhìn toàn cảnh, đi nửa ngày là đủ; phía Argentina có phần lớn các dòng thác và các lối đi sát mặt nước, cần cả ngày. Nếu có thể, đi cả hai, mỗi bên một ngày. Hai vườn quốc gia ở hai bên được UNESCO ghi danh di sản thiên nhiên riêng, Argentina năm 1984 và Brazil năm 1986.
Vì sao nước đổ thành bậc: lớp đá bazan Paraná
Nền của cả vùng là các lớp đá bazan do những đợt phun trào dung nham khổng lồ hơn một trăm triệu năm trước, khi siêu lục địa Gondwana bắt đầu tách ra, tạo nên vùng đá núi lửa Paraná trải trên nhiều nước Nam Mỹ. Dung nham chảy tràn, nguội thành từng lớp chồng lên nhau, mỗi lớp dày vài chục mét.
Các lớp này không đồng đều: phần đặc chắc ở giữa mỗi lớp rất cứng, phần đỉnh và đáy lớp nhiều lỗ khí, nứt nẻ, mềm hơn. Sông Iguazu chảy qua bờ của khối đá, xói phần mềm, để phần cứng nhô ra thành gờ. Vì thế thác Iguazu thường đổ thành hai bậc: nước rơi xuống một thềm giữa rồi đổ tiếp. Nhìn từ phía Brazil, bạn sẽ thấy rõ hai tầng thác này ở nhiều đoạn.
Mép thác lùi dần về thượng nguồn qua thời gian, vì nước khoét chân vách, đá phía trên sụp xuống. Họng Quỷ là nơi quá trình này diễn ra mạnh nhất, tạo nên hẻm hẹp nơi gần một nửa lượng nước của sông dồn vào. Các đảo nhỏ phủ rừng giữa các dòng thác là những phần đá cứng hơn còn đứng lại. Khi đi trên lối sắt, hãy nhìn vào vách đá ẩm ở chân thác: những mặt đá sẫm, có chỗ thấy rõ các cột nứt và lỗ khí của dung nham cũ, phủ rêu và dương xỉ nhờ hơi nước quanh năm.
Phía Argentina và phía Brazil khác nhau thế nào
Biên giới chạy dọc sông Iguazu, phần lớn các dòng thác nằm phía Argentina, nhưng chính vì vậy đứng từ phía Brazil mới nhìn thẳng được vào chúng. Hai bên bổ sung cho nhau:
| Tiêu chí | Phía Argentina | Phía Brazil |
|---|---|---|
| Kiểu nhìn | Đi sát, đi trên mép thác, nhìn từ trên xuống và từ dưới lên | Nhìn toàn cảnh từ bờ đối diện |
| Thời gian cần | Trọn một ngày, đi bộ nhiều | Nửa ngày |
| Điểm chính | Lối đi tới miệng Họng Quỷ; vòng phía trên và vòng phía dưới | Lối đi dọc vách, kết thúc bằng sàn nhô ra trước chân Họng Quỷ |
| Ướt | Ướt ở một số đoạn, rất ướt ở Họng Quỷ | Rất ướt ở sàn cuối |
| Ánh sáng | Buổi sáng nắng thuận ở nhiều đoạn | Buổi chiều nắng chiếu vào mặt thác phía Argentina, cầu vồng hay xuất hiện |
Đi qua biên giới giữa hai bên là thủ tục xuất nhập cảnh của hai nước khác nhau; kiểm quy định thị thực của cả Argentina và Brazil với hộ chiếu Việt Nam tại cơ quan lãnh sự trước khi lên kế hoạch.
Họng Quỷ: ngắm từ trên miệng và từ dưới chân
Phía Argentina, một tuyến tàu nhỏ trong vườn đưa khách tới đầu lối đi dài hơn một cây số trên mặt sông phẳng lặng phía trên thác. Đi bộ trên lối sắt, bạn thấy những đảo nhỏ, chim, rùa phơi nắng, và gần như không nghe thấy gì. Rồi tiếng ầm lớn dần, hơi nước bốc lên phía trước, và lối đi kết thúc ngay trên mép Họng Quỷ: bạn nhìn thẳng xuống hẻm nơi nước rơi biến mất trong màn sương trắng. Đây là khoảnh khắc mà nhiều người nhớ nhất.
Phía Brazil, sàn ngắm cuối lối đi dọc vách đưa bạn ra gần chân của cụm thác nối liền với Họng Quỷ, nước tung bọt ngay trên đầu. Từ đó bạn thấy được chiều cao và bề rộng mà từ trên miệng không thấy được.
Ở Họng Quỷ, áo mưa mỏng hoặc áo chống nước và túi khô cho điện thoại là cần thiết. Thấu kính máy ảnh sẽ đọng hơi nước ngay lập tức; chụp nhanh rồi cất, lau bằng khăn sợi nhỏ. Vào ngày lượng nước rất lớn, một số lối đi có thể đóng, điều đã từng xảy ra khi sông Iguazu lũ lớn cuốn trôi một phần lối đi cũ.
Mùa nước: lượng nước thay đổi ra sao
Lượng nước của thác phụ thuộc vào mưa trên toàn lưu vực sông Iguazu ở miền nam Brazil, cộng thêm cách vận hành của các hồ thuỷ điện ở thượng nguồn. Vùng này mưa quanh năm, nhưng có những giai đoạn nhiều nước và những giai đoạn kiệt nước rõ rệt, khác nhau theo từng năm. Đã có những năm hạn nặng khiến thác chỉ còn vài dòng mảnh, và những năm lũ lớn làm lượng nước tăng gấp nhiều lần bình thường.
Nhiều nước cho cảnh choáng ngợp: các dòng nhập làm một, màn hơi nước cao, nước màu nâu đỏ vì phù sa đất đỏ. Đổi lại, một số lối đi gần mặt nước có thể đóng. Ít nước cho nước trong hơn, tách rõ từng dòng, đi được mọi lối, nhưng mất phần hùng vĩ.
Mùa hè của Nam bán cầu (khoảng tháng 12 đến tháng 2) nóng ẩm, nhiều mưa dông, rất đông khách. Mùa xuân và mùa thu của Nam bán cầu thường dễ chịu hơn về nhiệt độ. Cách đáng tin nhất là theo dõi tin tức về lượng nước của thác trong vài tuần trước khi đi, thay vì dựa vào một tháng cố định.
Một ngày ở phía Argentina, đi theo thứ tự nào
Phía Argentina có nhiều lối đi tách rời nhau, nối bằng tàu nhỏ và đường bộ trong rừng. Đi sai thứ tự, bạn sẽ gặp đám đông ở mọi chỗ. Một trình tự nhiều người dùng:
- Có mặt khi cổng vừa mở, đi thẳng ra ga tàu nội khu, lên chuyến sớm tới Họng Quỷ. Buổi sáng sớm hơi nước thường dày, ánh sáng mềm.
- Quay về, đi vòng phía trên: lối sắt chạy trên mép các thác, nhìn xuống những dòng nước đổ ngay dưới chân và ra xa tới bờ Brazil.
- Nghỉ trưa ở khu có mái che, cất đồ ăn khỏi tầm của gấu mèo.
- Đầu giờ chiều, đi vòng phía dưới: các lối đi ven rừng, nhiều bậc thang, đưa tới gần chân thác, ngước nhìn từ dưới lên. Đây là đoạn mát mặt nhất trong ngày nóng.
- Nếu còn sức, đi đường mòn ngắn trong rừng để thấy chim, bướm và nghe tiếng thác từ xa.
Đi trọn các lối có thể hơn mười cây số. Giày đế bám, áo mỏng nhanh khô và một túi chống nước cho điện thoại là ba thứ nên mang.
Tên gọi và vùng ba biên giới
Iguazu bắt nguồn từ tiếng Guaraní, ngôn ngữ của người bản địa trong vùng, thường được giải nghĩa là "nước lớn". Người Guaraní vẫn sống trong khu vực, và tiếng Guaraní hiện diện trong rất nhiều địa danh quanh đây. Truyền thuyết của họ kể rằng thác hình thành khi một vị thần nổi giận chẻ đôi dòng sông để ngăn đôi tình nhân bỏ trốn; đây là truyện kể dân gian, khác với câu chuyện địa chất ở trên, nhưng giúp hiểu thác này gắn với người bản địa thế nào.
Không xa thác, sông Iguazu đổ vào sông Paraná, tại điểm ba nước Argentina, Brazil và Paraguay giáp nhau. Mỗi bờ đặt một cột mốc sơn màu cờ của nước mình, đứng ở một bờ nhìn được hai nước kia bên kia sông. Trên sông Paraná ở thượng nguồn có đập thuỷ điện Itaipu giữa Brazil và Paraguay, một trong những nhà máy thuỷ điện lớn nhất thế giới. Hệ thống đập trên lưu vực là một lý do khiến lượng nước của thác Iguazu không chỉ do trời quyết định.
Điều người đến lần đầu hay bỏ lỡ
Thác lớn đến mức dễ chỉ nhìn nước. Những thứ khác của vùng này cũng đáng để mắt:
- Chim yến sau màn nước. Những con chim nhỏ màu sẫm lao thẳng vào màn thác rồi biến mất: chúng làm tổ trên vách đá ẩm phía sau dòng nước. Nhìn vào chiều muộn khi chúng về tổ.
- Bướm. Rừng mưa Đại Tây Dương quanh thác có rất nhiều loài bướm; vào ngày nắng ẩm chúng đậu cả lên tay và áo khách.
- Vòng phía dưới bên Argentina. Nhiều người chỉ đi Họng Quỷ và vòng phía trên rồi về vì mệt. Vòng phía dưới cho góc ngước nhìn các thác từ chân, gần mặt nước.
- Cầu vồng buổi chiều. Với hơi nước dày, cầu vồng xuất hiện khi mặt trời ở sau lưng bạn; từ phía Brazil vào buổi chiều thường dễ thấy.
- Đêm trăng. Phía Argentina có những thời điểm tổ chức đi bộ ngắm thác dưới trăng tròn, phụ thuộc thời tiết và quy định của vườn; kiểm thông tin hiện hành.
Nếu có thời gian, ngồi yên mười phút ở một điểm ít người dọc lối đi. Âm thanh, độ ẩm, ánh sáng xuyên qua hơi nước thay đổi từng chút, và đó là phần trải nghiệm mà vội vã sẽ bỏ qua.
Gấu mèo, khỉ và chuyện không cho thú ăn
Gấu mèo Nam Mỹ (coati), con vật mũi dài đuôi khoang, là cư dân quen thuộc nhất ở các khu ăn uống trong vườn. Chúng quen người, mở được túi, giật được đồ ăn trên tay. Nhiều biển cảnh báo trong vườn nhắc rằng chúng cắn và cào; vết thương từ thú hoang có nguy cơ nhiễm trùng và cần được nhân viên y tế xem ngay.
Không cho chúng ăn, kể cả một mẩu bánh nhỏ. Thức ăn của người làm chúng bỏ nguồn thức ăn tự nhiên, dạn dĩ hơn, và gây ra chính những tai nạn kể trên. Ăn uống ở khu có mái che, cất đồ ăn trong túi kín.
Vườn quốc gia hai bên còn là nơi sinh sống của nhiều loài chim, bò sát và thú lớn hơn hiếm khi thấy. Đi đúng lối, không ra khỏi lối đi để lại gần thú, không vứt rác. Flycam trong vườn quốc gia thường bị cấm hoặc phải xin phép; ngoài lý do an toàn, tiếng quạt máy làm xáo trộn chim làm tổ trên vách.
Những hiểu lầm hay gặp về thác Iguazu
"Một bên là đủ." Nhiều người chỉ ghé một phía vì ngại thủ tục qua biên giới. Phía Brazil cho bức tranh toàn cảnh, phía Argentina cho cảm giác đứng giữa thác; thiếu một bên là thiếu một nửa cách nhìn.
"Mùa khô thì thác cạn, không đáng đi." Ít nước làm mất phần hùng vĩ nhưng lộ rõ từng dòng, từng bậc đá bazan, đi được mọi lối mà không ướt sũng. Chỉ những đợt hạn nặng bất thường mới khiến cảnh thật sự nghèo đi.
"Họng Quỷ là cả thác Iguazu." Họng Quỷ là cụm thác lớn nhất, nhưng chỉ là một phần trong khoảng 275 dòng. Rất nhiều thác đẹp khác như những dòng trắng đổ qua các đảo rừng nằm dọc vòng phía trên và phía dưới bên Argentina.
"Đến buổi trưa cho nắng đẹp." Giữa trưa nắng gắt, hơi nước trắng loá, ảnh và mắt đều kém. Buổi sáng sớm phía Argentina và buổi chiều phía Brazil cho ánh sáng nghiêng, cầu vồng trong hơi nước và ít người hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Iguazu và Victoria, thác nào lớn hơn?
Tuỳ cách đo. Thác Victoria có một bức màn nước liền mạch rộng và cao hơn Họng Quỷ, nên thường được nói là "tấm màn nước lớn nhất". Iguazu có tổng chiều rộng hệ thống thác lớn hơn và gồm hàng trăm dòng thác. Hai thác có tính cách khác hẳn nhau, so sánh mang tính tham khảo.
Có nên đi thuyền chạy sát chân thác không?
Nhiều đơn vị có tuyến thuyền máy chạy vào sát chân một số thác, người ngồi trên thuyền ướt sũng. Đây là trải nghiệm mạnh, không hợp với người có vấn đề cột sống, tim mạch hay phụ nữ mang thai. Mang túi chống nước cho đồ đạc và nghe kỹ hướng dẫn an toàn.
Nước thác có màu nâu đỏ là do ô nhiễm không?
Thường không. Màu nâu đỏ đến từ phù sa đất đỏ trong lưu vực, đổ về nhiều khi mưa lớn. Khi lượng nước giảm và phù sa lắng bớt, nước có thể trong và xanh hơn. Màu nước vì thế là một chỉ báo khá tốt về việc thượng nguồn vừa có mưa lớn hay không.
Nên ở phía Argentina hay phía Brazil?
Thị trấn hai bên đều có chỗ ở và đều đi được sang phía kia trong ngày. Chọn bên nào chủ yếu theo lộ trình chuyến đi và thủ tục nhập cảnh. Quan trọng hơn là dành đủ một ngày cho phía Argentina và nửa ngày cho phía Brazil, đến sớm khi cổng vừa mở.
Có thể thấy thác vào sáng sớm trước khi đông khách không?
Có, nếu bạn có mặt từ lúc cổng mở và đi thẳng tới điểm muốn xem nhất. Phía Argentina, đi Họng Quỷ trước khi tuyến tàu đông; phía Brazil, đi dọc lối ven vách ngay đầu giờ. Giờ mở cửa thay đổi theo mùa, kiểm thông tin của ban quản lý hiện hành.