Thiếu nữ đeo hoa tai ngọc trai là tranh sơn dầu trên vải, khổ khoảng 44,5 × 39 cm, Johannes Vermeer vẽ khoảng năm 1665 ở Delft, hiện ở bảo tàng Mauritshuis tại The Hague (Hà Lan). Đây không phải chân dung đặt vẽ của một người cụ thể, mà là một tronie — loại tranh vẽ một gương mặt, một nhân vật với trang phục lạ để luyện biểu cảm và ánh sáng, rất phổ biến ở Hà Lan thế kỷ 17. Danh tính cô gái không ai biết.
Bức tranh nhỏ hơn nhiều người hình dung, và chỗ đẹp nhất của nó lại nằm ở những thứ rất ít sơn: viên ngọc trai chỉ là vài nét sáng, không có móc gắn vào tai; điểm sáng trên môi chỉ là một chấm. Nghiên cứu khoa học năm 2018 của Mauritshuis còn cho thấy nền tối hôm nay vốn là một tấm rèm màu xanh lục. Bài này chỉ cách nhìn bức tranh, những gì đã được xác minh, và tách tiểu thuyết khỏi lịch sử.
Lộ trình mắt nhìn: từ ánh mắt tới viên ngọc
Bức tranh gần như không có bối cảnh, nên mắt người xem đi theo đúng những điểm sáng mà Vermeer sắp đặt. Hãy nhìn chậm theo thứ tự này:
- Ánh mắt: cô gái quay đầu qua vai nhìn thẳng về phía người xem, như vừa bị gọi. Trong mỗi mắt có một đốm sáng nhỏ phản chiếu cửa sổ — đây là thứ khiến ánh nhìn sống động.
- Đôi môi: môi hé mở, khoé môi có một chấm sáng trắng rất nhỏ làm môi trông ướt. Khoảnh khắc như vừa định nói.
- Khăn quấn đầu: mảng xanh lam rực của khăn, rồi dải vải vàng buông xuống phía sau. Màu xanh này là xanh ultramarine nghiền từ đá lapis lazuli — một trong những chất màu đắt nhất thời đó.
- Viên ngọc trai: nhìn kỹ, bạn sẽ thấy nó chỉ gồm một nét trắng đậm ở phía trên bên trái — phản chiếu ánh cửa sổ — và một mảng sáng mờ ở dưới, phản chiếu cổ áo trắng. Không có đường viền, không có móc tai. Não ta tự lắp phần còn lại.
- Cổ áo trắng và vai: vài nét trắng dày, dứt khoát, đối lập với sự mịn màng của khuôn mặt.
- Nền tối: nhìn lâu vào khoảng tối phía sau — đó từng là một tấm rèm xanh lục có nếp gấp, nay đã sẫm lại.
Ánh sáng kiểu Vermeer: vì sao gương mặt như phát sáng
Ánh sáng trong tranh đến từ bên trái phía trên, đúng như phần lớn tranh nội thất của Vermeer, nơi một cửa sổ bên trái chiếu vào căn phòng. Ở đây không có căn phòng, chỉ có gương mặt nổi lên từ bóng tối. Vermeer không viền mũi, không viền má: sống mũi tan vào vùng sáng của má, đường viền má phải tan vào bóng tối nền. Gương mặt vì thế không bị "cắt" ra khỏi nền mà như mọc ra từ ánh sáng.
Ông dựng tranh theo lớp: một lớp lót tối, rồi các lớp màu đục, rồi những lớp phủ trong mỏng ở nơi cần độ sâu như khăn xanh và vùng tối. Các điểm sáng — đốm mắt, chấm môi, viên ngọc — được đặt sau cùng bằng sơn dày. Sự tương phản giữa lớp mỏng mịn và điểm sơn dày là lý do bức tranh "lấp lánh" khi đứng trước bản gốc, điều ảnh in thường làm mất.
Từ lâu đã có tranh luận về việc Vermeer có dùng buồng tối quang học — chiếc hộp có thấu kính chiếu hình ảnh lên mặt phẳng — để hỗ trợ không. Một số đặc điểm trong tranh ông, như vùng nhoè quanh điểm sáng, giống hiệu ứng thấu kính. Nhưng không có tài liệu nào xác nhận ông dùng, và nghiên cứu năm 2018 không tìm thấy dấu vết phác hình bằng dụng cụ trong bức này. Vấn đề vẫn để ngỏ.
Nghiên cứu năm 2018: những điều mới biết
Năm 2018, Mauritshuis tổ chức một dự án nghiên cứu công khai, đặt bức tranh trong phòng kính để các nhà khoa học quét bằng nhiều kỹ thuật chụp và phân tích. Một số kết quả được công bố:
| Phát hiện | Ý nghĩa với người xem |
|---|---|
| Nền tối từng là rèm xanh lục có nếp gấp | Cô gái ban đầu không đứng trong khoảng không đen, mà trước một tấm rèm; màu xanh phai và biến đổi theo thời gian |
| Có hàng mi rất nhỏ quanh mắt | Trước đây nhiều người nghĩ Vermeer không vẽ lông mi; chúng có nhưng mảnh tới mức mắt thường khó thấy |
| Không có móc treo trên viên ngọc | Viên ngọc là một ảo giác thuần tuý của ánh sáng |
| Đường viền phía sau khăn và tai từng được sửa vị trí | Vermeer điều chỉnh bố cục khi vẽ, không phải chép một hình có sẵn |
| Chất màu đến từ nhiều nơi | Xanh ultramarine từ đá lapis lazuli khai thác ở vùng Trung Á, son đỏ từ côn trùng ở châu Mỹ — một bức tranh nhỏ mang trong mình mạng lưới buôn bán toàn cầu thế kỷ 17 |
Những phát hiện này không làm tranh "khác đi" với người xem bằng mắt thường, nhưng chúng giải thích vì sao nền tối hôm nay trông phẳng, và nhắc rằng bức tranh mà Vermeer hoàn thành có thể ấm và có chiều sâu không gian hơn những gì ta thấy.
Hiểu lầm phổ biến: tiểu thuyết, phim và sự thật
Phần lớn công chúng biết bức tranh qua một tiểu thuyết in năm 1999 và bộ phim năm 2003 chuyển thể từ đó. Cần tách cho rõ:
- "Cô gái là người hầu trong nhà Vermeer": đây là cốt truyện hư cấu của tiểu thuyết. Không có tư liệu nào cho biết người mẫu là ai; vài nhà nghiên cứu đoán đó có thể là con gái lớn của ông, nhưng đó cũng chỉ là phỏng đoán.
- "Đây là chân dung": đây là tronie. Khăn quấn đầu kiểu phương Đông và viên ngọc to bất thường cho thấy một nhân vật dựng lên, không phải người đặt vẽ ngồi làm mẫu trong trang phục thường ngày.
- "Viên ngọc là ngọc trai thật quý giá": với kích thước như vậy, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nếu có mẫu thật thì đó nhiều khả năng là ngọc giả bằng thuỷ tinh phủ véc-ni, loại khá phổ biến thời đó. Dù sao, trong tranh nó chỉ là ánh sáng.
- "Tên tranh có từ thời Vermeer": tên gọi hiện nay hình thành muộn; bức tranh từng được gọi bằng những tên khác, như cô gái đội khăn.
- "Vermeer vẽ rất nhiều tranh": ngược lại, số tranh được giới chuyên môn công nhận chắc chắn của ông chỉ khoảng ba mươi lăm bức — một trong những lý do mỗi bức đều quý hiếm.
Vermeer ở Delft: một hoạ sĩ vẽ chậm và rất ít
Johannes Vermeer sinh năm 1632 ở Delft, một thành phố nhỏ nổi tiếng với gốm men xanh, và gần như sống trọn đời ở đó. Năm 1653, ông vào phường hội hoạ sĩ của thành phố, về sau được bầu vào ban lãnh đạo phường hội vài lần — dấu hiệu ông được đồng nghiệp kính trọng. Ông sống cùng gia đình vợ trong một ngôi nhà ở khu chợ, và căn phòng có cửa sổ bên trái mà ta thấy lặp đi lặp lại trong tranh nhiều khả năng là phòng làm việc của ông ở đó.
Trong khi nhiều hoạ sĩ Hà Lan cùng thời vẽ hàng trăm bức, Vermeer chỉ để lại khoảng ba mươi lăm bức được công nhận, tức trung bình hai, ba bức mỗi năm. Ông dùng chất màu đắt tiền, phủ nhiều lớp, sửa bố cục trong lúc vẽ — một cách làm chậm không hợp với thị trường tranh giá rẻ. Ông có một nhà bảo trợ địa phương mua nhiều tranh, nhờ vậy duy trì được lối làm việc ấy.
Năm 1672, Hà Lan rơi vào khủng hoảng chiến tranh và kinh tế, thị trường tranh sụp đổ. Vermeer mất năm 1675 khi mới khoảng bốn mươi ba tuổi, để lại vợ, một đàn con đông — thường được nêu là mười một người con — và các khoản nợ. Biết điều này, đứng trước Thiếu nữ đeo hoa tai ngọc trai, bạn sẽ thấy sự lặng lẽ của bức tranh mang thêm một lớp nghĩa: đó là sản phẩm của một người làm việc chậm rãi, kỹ lưỡng, trong một thế giới không chờ đợi ông.
Từ hai đồng gun-đơn tới "Mona Lisa phương Bắc"
Sau khi Vermeer mất năm 1675, tên tuổi ông gần như bị lãng quên gần hai thế kỷ. Bức tranh này qua tay nhiều người mà không ai đánh giá cao. Năm 1881, trong một cuộc bán đấu giá ở The Hague, một nhà sưu tầm tên Arnoldus Andries des Tombe mua nó với giá được ghi lại là hai đồng gun-đơn và ba mươi xu, khi tranh đang ở tình trạng rất xấu. Ông cho tu sửa, và khi mất năm 1902 thì để lại bức tranh cho Mauritshuis.
Cuối thế kỷ 19, giới phê bình Pháp và Hà Lan "tái phát hiện" Vermeer, đánh giá ông là một bậc thầy của ánh sáng. Bức tranh dần được gọi là "Mona Lisa phương Bắc" vì ánh nhìn bí ẩn và biểu cảm khó nắm bắt. Thế kỷ 20 và 21 khuếch đại danh tiếng ấy qua sách, phim và quảng cáo.
Tranh được trùng tu nhiều lần, lần gần đây vào giữa thập niên 1990, giúp gỡ lớp véc-ni cũ ngả vàng và các phần tô vẽ thêm. Mauritshuis đã nhiều năm hạn chế cho mượn bức tranh đi triển lãm nơi khác vì tình trạng bảo quản và vì đây là lý do chính khiến khách tìm tới bảo tàng.
Xem ở Mauritshuis: một bảo tàng nhỏ, đứng gần được
Mauritshuis là một bảo tàng nhỏ trong một dinh thự thế kỷ 17 bên hồ nước ở trung tâm The Hague, gần toà nhà quốc hội Hà Lan. Khác với Louvre, ở đây thường đứng được khá gần tranh. Đây là cơ hội để làm điều mà Mona Lisa không cho phép: tiến gần, nhìn nét sơn của viên ngọc, chấm sáng trên môi, và mặt vải ở rìa tranh.
Trong cùng bảo tàng có bức Quang cảnh Delft của Vermeer — một trong những bức phong cảnh thành phố được ngưỡng mộ nhất của hội hoạ Hà Lan — và nhiều tác phẩm của Rembrandt, Frans Hals, Jan Steen. Xem Quang cảnh Delft trước, bạn sẽ thấy cùng một thứ ánh sáng sau cơn mưa phủ lên mái nhà và mặt nước, rồi quay lại gương mặt cô gái để thấy ánh sáng ấy được dồn vào một khuôn mặt.
Nên đi vào giờ đầu buổi sáng để có khoảng trống trước tranh. Lịch mở cửa và việc tranh có đang được cho mượn hay không, hãy kiểm thông tin của bảo tàng. Ở Delft, quê hương Vermeer, không còn bức tranh gốc nào của ông, nhưng có một trung tâm giới thiệu về cuộc đời và kỹ thuật của ông.
Câu hỏi thường gặp
Thiếu nữ đeo hoa tai ngọc trai lớn bao nhiêu?
Khoảng 44,5 cm chiều cao và 39 cm chiều rộng, tức chỉ bằng một trang báo gập đôi. Khuôn mặt cô gái gần như bằng kích thước thật. Nhiều người ngạc nhiên vì bức tranh nhỏ như vậy, nhưng chính kích thước này tạo cảm giác gần gũi khi đứng trước nó.
Tronie là gì?
Tronie là loại tranh vẽ gương mặt hoặc nửa người của một nhân vật không cần danh tính, thường với trang phục lạ, biểu cảm đặc biệt, để luyện tay nghề hoặc bán trên thị trường tranh. Hội hoạ Hà Lan thế kỷ 17 có rất nhiều tronie, kể cả của Rembrandt. Chúng khác chân dung đặt vẽ vốn phải giống người thật.
Vì sao màu xanh trong tranh Vermeer đẹp như vậy?
Ông dùng xanh ultramarine tự nhiên, nghiền từ đá lapis lazuli nhập từ vùng Trung Á qua nhiều chặng buôn bán, đắt hơn nhiều so với các màu xanh khác thời đó. Ông còn phủ lớp xanh trong mỏng lên lớp lót sẫm để tạo chiều sâu. Màu này xuất hiện trong nhiều tranh của ông.
Có phải bức tranh từng bị bán với giá rất rẻ?
Đúng. Năm 1881, trong một cuộc đấu giá ở The Hague, bức tranh được bán với giá được ghi lại là hai đồng gun-đơn và ba mươi xu, khi đó tranh rất bẩn và hư hại, còn Vermeer chưa được đánh giá cao. Người mua sau đó để lại tranh cho bảo tàng Mauritshuis.
Vermeer có dùng thiết bị quang học khi vẽ không?
Chưa có câu trả lời chắc chắn. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ông dùng buồng tối quang học vì những hiệu ứng nhoè sáng giống thấu kính trong tranh. Nhưng không có tài liệu nào ghi chép việc ông dùng, và các nghiên cứu kỹ thuật gần đây không tìm thấy dấu vết phác hình bằng dụng cụ trong bức này.
Bức tranh có hay được cho mượn đi triển lãm không?
Rất hiếm. Sau một chuyến lưu diễn quốc tế cách đây hơn một thập kỷ, Mauritshuis tuyên bố hạn chế cho bức tranh rời bảo tàng. Năm 2023, tranh được cho mượn ngắn hạn tới một triển lãm Vermeer lớn ở Amsterdam rồi trở về. Muốn xem chắc chắn, hãy đến The Hague và kiểm lịch trước.