Guernica là bức tranh sơn dầu trên vải khổ khoảng 3,49 × 7,77 m, Pablo Picasso vẽ trong vài tuần cuối mùa xuân năm 1937 ở Paris, sau khi thị trấn Guernica xứ Basque (Tây Ban Nha) bị không quân Đức và Ý — đồng minh của phe Quốc gia trong nội chiến Tây Ban Nha — ném bom ngày 26/4/1937. Bức tranh được vẽ cho gian trưng bày của chính phủ Cộng hoà Tây Ban Nha tại Triển lãm Quốc tế Paris năm đó, và từ năm 1992 treo ở Bảo tàng Reina Sofía, Madrid.
Bức tranh không có máy bay, không có bom, không có một toà nhà nào của Guernica thật. Picasso kể cuộc tàn phá qua những hình người và vật bị bóp méo, chỉ bằng đen, trắng và xám, trên một khổ vải lớn như bức tường. Bài này đọc bức tranh theo bố cục và từng nhân vật, giải thích vì sao nó không có màu, phân biệt điều đã biết với những giai thoại quanh nó, và gợi ý cách đứng trước nó ở Madrid. Góc nhìn ở đây là lịch sử và mỹ thuật, không bàn chính trị đương thời.
Bối cảnh: một ngày phiên chợ và một đơn đặt hàng triển lãm
Đầu năm 1937, chính phủ Cộng hoà Tây Ban Nha mời Picasso, khi đó đã là hoạ sĩ người Tây Ban Nha nổi tiếng nhất sống ở Paris, vẽ một bức tranh tường cho gian trưng bày của họ tại Triển lãm Quốc tế sắp mở. Nhiều tuần trôi qua, ông chỉ phác vài ý tưởng không liên quan.
Chiều 26/4/1937, một ngày phiên chợ, thị trấn Guernica — trung tâm lịch sử và biểu tượng của người Basque — bị máy bay của Quân đoàn Condor (Đức) và không quân Ý ném bom trong nhiều giờ. Phần lớn thị trấn bị thiêu huỷ. Số người thiệt mạng đến nay vẫn còn tranh luận giữa các nhà sử học; các nghiên cứu gần đây đưa ra con số thấp hơn nhiều so với những báo cáo ban đầu, nhưng tính chất tàn phá nhắm vào một thị trấn dân thường thì không ai phủ nhận.
Tin tức và ảnh chụp đống đổ nát lan khắp báo chí châu Âu trong những ngày sau. Đầu tháng 5, Picasso bắt đầu những phác thảo đầu tiên cho Guernica. Khoảng năm tuần sau, bức tranh khổng lồ hoàn thành trong xưởng của ông ở Paris, và được treo tại gian Tây Ban Nha của triển lãm vào mùa hè năm đó.
Lộ trình mắt nhìn: từ trái sang phải, rồi vào tâm
Bức tranh rộng gần tám mét nên không thể "nhìn một lần là thấy hết". Hãy đọc từng nhân vật, rồi lùi lại nhìn khối tổng thể:
- Con bò tót ở góc trái: đầu quay lại, đuôi vẫy như khói, mắt nhìn ra ngoài tranh, đứng gần như bình thản giữa hỗn loạn. Picasso từ chối giải thích nó tượng trưng cho gì.
- Người mẹ ôm con dưới con bò: đầu ngửa lên trời, miệng mở, lưỡi nhọn như dao găm, đứa trẻ trong tay mềm oặt. Hình ảnh này gợi lại những bức tượng mẹ ôm con chết trong mỹ thuật châu Âu.
- Con ngựa ở chính giữa: thân bị một ngọn giáo xuyên qua, đầu ngoác miệng kêu, lưỡi nhọn, chân khuỵu. Thân ngựa phủ những nét gạch ngắn như cột chữ in trên báo.
- Ngọn đèn hình con mắt phía trên: một bóng đèn điện trong hình tròn có tia sáng răng cưa, như con mắt hay mặt trời nhân tạo. Ngay dưới, bên phải, một cánh tay thò ra từ cửa sổ cầm ngọn đèn dầu.
- Người lính ngã dưới đất: nằm ngang chân tranh, tay nắm thanh kiếm gãy, bên cạnh mọc một bông hoa nhỏ — chi tiết hy vọng duy nhất, nhỏ đến mức nhiều người không thấy.
- Phía phải: một người phụ nữ lê bước về phía tâm tranh, đầu gối khuỵu; xa hơn, một người giơ hai tay lên trong ngôi nhà đang cháy.
- Lùi lại: các nhân vật chính xếp thành một hình tam giác với đỉnh là ngọn đèn, hai bên là hai mảng dọc như hai cánh của một bức tranh ba tấm. Sự hỗn loạn hoá ra được giữ trong một khung bố cục rất chặt.
Vì sao không có màu: đen trắng như một trang báo
Picasso vẽ Guernica gần như chỉ bằng đen, trắng và các sắc xám, với chút ánh xanh và nâu rất nhạt. Lựa chọn này có nhiều lớp lý do. Lớp thứ nhất là nguồn tin: châu Âu biết về Guernica qua ảnh báo đen trắng và tin in, và bức tranh mang chất của một trang báo — đến mức thân con ngựa được phủ những nét gạch như những cột chữ in.
Lớp thứ hai là cảm xúc: màu sắc gắn với sự sống, với ánh nắng Địa Trung Hải mà Picasso thường dùng; rút hết màu đi là rút đi hơi ấm. Bức tranh trở nên lạnh, như một tấm ảnh chụp trong đêm dưới đèn chớp.
Lớp thứ ba là tính phổ quát: không có màu cờ, không có quân phục, không có bối cảnh địa phương nhận ra được. Người xem không thấy "một trận ném bom cụ thể" mà thấy những gì chiến tranh làm với người và vật ở bất cứ đâu. Chính điều này giúp bức tranh sống lâu hơn sự kiện sinh ra nó.
Về hình, Picasso dùng ngôn ngữ ông đã phát triển từ thời lập thể: mặt nhìn thẳng và nhìn nghiêng cùng lúc, mắt lệch vị trí, tay chân phóng to. Ở đây, sự biến dạng không còn là thí nghiệm hình thức mà thành tiếng kêu — thân thể bị bẻ vỡ như chính những gì bom làm.
Đã biết, còn tranh luận và giai thoại
Guernica có lẽ là bức tranh thế kỷ 20 bị diễn giải nhiều nhất. Phân loại cho rõ:
| Điều hay nghe | Mức độ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tranh vẽ để phản ứng trước vụ ném bom ngày 26/4/1937 | Đã biết | Phác thảo đầu tiên có từ đầu tháng 5/1937; ông đã nhận đơn đặt hàng từ trước nhưng chưa có ý tưởng |
| Quá trình vẽ được chụp ảnh từng giai đoạn | Đã biết | Nhiếp ảnh gia Dora Maar, người bạn đời của Picasso thời đó, chụp các giai đoạn, cho thấy ông thay đổi bố cục nhiều lần (ví dụ tư thế con ngựa, nắm tay giơ cao bị bỏ đi) |
| Con bò tượng trưng cho bạo lực, con ngựa tượng trưng cho người dân | Còn tranh luận | Một cách đọc phổ biến; Picasso nói nhiều lần rằng bò là bò, ngựa là ngựa, và để người xem tự hiểu |
| Bóng đèn là lối chơi chữ "bombilla" (bóng đèn) và "bomba" (bom) | Còn tranh luận | Một diễn giải thường được nhắc; hấp dẫn nhưng không có xác nhận từ Picasso |
| Viên sĩ quan Đức hỏi "Ông làm cái này à?", Picasso đáp "Không, các ông làm" | Giai thoại | Được kể rộng rãi về thời Paris bị chiếm đóng; không có ghi chép đáng tin, nên coi là giai thoại |
Cách Picasso từ chối giải mã biểu tượng là điều đáng tôn trọng khi đứng trước tranh: thay vì tìm "đáp án", hãy nhìn những gì hiển nhiên — người mẹ, đứa trẻ, con ngựa bị giáo xuyên, người lính ngã, ngọn lửa — và để chúng tác động.
Từ phác thảo tới bức tranh: những gì Picasso bỏ đi
Nhờ loạt ảnh Dora Maar chụp trong xưởng, Guernica là một trong số ít kiệt tác mà người sau có thể theo dõi gần như từng bước hình thành. Ở những giai đoạn đầu, người lính ngã dưới đất giơ cao một cánh tay với nắm đấm siết chặt hướng lên trời — một cử chỉ mang tính khẩu hiệu. Picasso xoá nó đi. Ở bản cuối, người lính nằm bất động, tay buông thanh kiếm gãy, và chỉ còn bông hoa nhỏ bên cạnh.
Đầu con ngựa cũng thay đổi nhiều lần: có lúc cúi gục, có lúc ngẩng, cuối cùng ngửa lên kêu ở chính giữa, thành điểm cao trào của cả bố cục. Phía trên, ban đầu là một vầng mặt trời có tia, về sau mới thành con mắt có bóng đèn điện bên trong. Ảnh chụp còn cho thấy ở một giai đoạn, ông thử dán những mảnh giấy hoa văn có màu lên vài nhân vật, rồi gỡ ra, giữ lại sự đen trắng tuyệt đối.
Nhìn những thay đổi đó, ta thấy một hướng nhất quán: Picasso loại bỏ dần những gì quá cụ thể, quá dễ hiểu, quá giống áp phích tuyên truyền, để giữ lại những hình ảnh có thể chạm vào bất cứ ai. Một nắm đấm giơ cao nói về một phe; một người mẹ ôm con không nói về phe nào cả. Đó là lý do bức tranh vẫn được người xem ở mọi nơi nhận ra như một tiếng nói chống lại chiến tranh nói chung, chứ không chỉ một biến cố của năm 1937.
Hành trình hơn bốn mươi năm để về Tây Ban Nha
Sau Triển lãm Paris, Guernica đi qua nhiều thành phố châu Âu để quyên góp cho người tị nạn của cuộc nội chiến, rồi sang Mỹ năm 1939. Khi chiến tranh thế giới thứ hai nổ ra, bức tranh ở lại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York (MoMA) theo nguyện vọng của Picasso.
Picasso tuyên bố rằng bức tranh chỉ được trở về Tây Ban Nha khi đất nước có lại các quyền tự do dân chủ. Ông mất năm 1973 mà không thấy ngày đó. Năm 1981, sau khi Tây Ban Nha chuyển sang thể chế dân chủ, Guernica được đưa về Madrid, ban đầu trưng bày sau lớp kính bảo vệ ở một toà nhà thuộc bảo tàng Prado. Năm 1992, nó được chuyển sang Bảo tàng Reina Sofía, nơi tập trung nghệ thuật hiện đại.
Việc vận chuyển một tấm vải khổ gần tám mét đã cuộn và mở ra nhiều lần trong những năm lưu diễn để lại những hư hại nhỏ. Vì vậy, bảo tàng hiện từ chối các đề nghị cho mượn, và khả năng bức tranh rời Madrid là rất thấp.
Đứng trước Guernica ở Reina Sofía
Lùi xa trước, rồi tiến gần. Khổ tranh lớn tới mức đứng gần chỉ thấy một mảng. Đứng xa nhất có thể trong phòng để thấy hình tam giác bố cục và hai cánh dọc, rồi tiến lại đọc từng nhân vật theo lộ trình ở trên.
Xem các phác thảo bên cạnh. Bảo tàng thường trưng bày quanh tranh nhiều phác thảo và nghiên cứu Picasso vẽ trong tháng 5–6/1937, cùng ảnh của Dora Maar chụp các giai đoạn. Xem phác thảo đầu ngày tháng đầu tiên rồi nhìn lại tranh, bạn sẽ thấy ông đã lược bỏ bao nhiêu.
Nhìn bề mặt. Ở cự li gần, bạn thấy sơn được quét khá mỏng và nhanh, có chỗ còn vết chảy, vết sửa — dấu vết của một bức tranh vẽ gấp trong vài tuần.
Không chụp ảnh. Phòng trưng bày Guernica nhiều năm nay thường không cho chụp ảnh, và nhân viên nhắc khá chặt. Quy định có thể thay đổi; hãy kiểm khi đến, và dành thời gian đó để nhìn.
Đi giờ vắng. Bảo tàng đông nhất vào các buổi có ưu đãi vào cửa. Nếu muốn khoảng trống, chọn giờ khác và kiểm lịch mở cửa hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Guernica lớn bao nhiêu?
Khoảng 3,49 mét chiều cao và 7,77 mét chiều rộng, vẽ sơn dầu trên vải. Đây là một trong những bức tranh giá vẽ lớn nhất của Picasso, được làm cho một bức tường trong gian trưng bày của Tây Ban Nha tại Triển lãm Quốc tế Paris năm 1937.
Picasso vẽ Guernica mất bao lâu?
Khoảng năm tuần, từ đầu tháng 5 tới đầu tháng 6 năm 1937, gồm cả hàng chục phác thảo chuẩn bị. Ảnh chụp các giai đoạn của Dora Maar cho thấy bố cục thay đổi nhiều lần ngay trên tấm vải trước khi chốt lại hình dạng cuối cùng.
Vì sao bức tranh không có màu?
Picasso dùng đen, trắng và xám để gợi ảnh báo chí, nguồn tin mà thế giới biết về vụ ném bom, đồng thời rút đi hơi ấm của màu sắc để nhấn vào sự tàn phá. Việc không có màu cũng làm bức tranh mang tính phổ quát, không gắn với một bối cảnh cụ thể.
Guernica có phải tranh lập thể không?
Bức tranh dùng nhiều thủ pháp Picasso phát triển từ thời lập thể, như hiển thị nhiều góc nhìn của khuôn mặt cùng lúc và phân mảnh hình khối. Nhưng nó không phải một bức lập thể điển hình; giới nghiên cứu thường coi đây là sự tổng hợp nhiều giai đoạn sáng tác của ông, cùng ảnh hưởng của siêu thực.
Có bản sao Guernica nào khác không?
Có một số bản chép, trong đó nổi tiếng nhất là một tấm thảm dệt khổ lớn làm theo bức tranh vào giữa thế kỷ 20, với sự đồng ý của Picasso. Ở thị trấn Guernica có một bức tranh tường bằng gạch men tái hiện bố cục. Bản gốc duy nhất ở Bảo tàng Reina Sofía, Madrid.
Bức tranh có bao giờ rời Madrid nữa không?
Bảo tàng Reina Sofía nhiều lần từ chối cho mượn vì tình trạng vật lý của tấm vải sau những năm lưu diễn và cuộn mở. Gần như chắc chắn bức tranh sẽ ở lại Madrid, nên đó là nơi duy nhất để xem bản gốc.