Hagia Sophia ở Istanbul đẹp vì một ảo giác kết cấu: mái vòm khổng lồ đường kính hơn 30 mét như không đặt lên thứ gì, vì chân vòm là một vòng bốn mươi cửa sổ sáng rực, và toàn bộ sức nặng được dồn xuống bốn trụ góc qua bốn mặt cong hình tam giác gọi là vòm buồm. Người đương thời đã tả nó như được treo từ trời bằng một sợi xích vàng. Vào buổi sáng có nắng, đứng ở giữa sảnh nhìn lên, bạn sẽ hiểu vì sao câu tả ấy còn được nhắc lại sau gần mười lăm thế kỷ.
Công trình được xây trong khoảng 532–537 dưới thời hoàng đế Byzantine Justinian I, do hai nhà toán học kiêm kiến trúc sư Anthemius xứ Tralles và Isidore xứ Miletus thiết kế. Sau năm 1453, công trình được chuyển thành thánh đường Hồi giáo và thêm các tháp minaret; năm 1934 thành bảo tàng; từ năm 2020 trở lại chức năng thánh đường. Bài này đi qua cách nó đứng được, các lớp Byzantine và Ottoman nằm chồng lên nhau, và cách ngắm sao cho trọn.
Bài toán đặt vòm tròn lên mặt bằng vuông
Trước Hagia Sophia, người La Mã đã làm được mái vòm lớn, nhưng đặt trên một bức tường tròn liền khối. Vấn đề của Justinian là muốn một mái vòm khổng lồ phía trên một không gian vuông, để khoảng giữa thông thoáng và nối được với một gian dài. Lời giải là vòm buồm: bốn mặt cong hình tam giác cầu nằm giữa bốn vòm cuốn lớn, chuyển phần tròn của chân vòm xuống bốn trụ góc. Nhìn từ dưới, vòm buồm là bốn mảng tam giác cong lõm ở bốn góc dưới chân mái vòm, nơi ngày nay có các hình thiên thần sáu cánh bằng tranh khảm.
Phía đông và phía tây, mái vòm chính được đỡ thêm bởi hai nửa vòm lớn, và mỗi nửa vòm lại tựa vào những nửa vòm nhỏ hơn. Kết quả là một không gian dài liền mạch theo trục đông tây, càng đi vào giữa càng mở lên cao. Phía bắc và nam, lực đẩy ngang được đỡ bằng các trụ tường khối lớn bên ngoài — thứ bạn không thấy rõ từ trong, nhưng thấy rất rõ khi đi vòng bên ngoài.
Bốn mươi cửa sổ ở chân vòm vừa là nguồn sáng vừa là lý do vòm trông nhẹ. Giữa các cửa sổ là bốn mươi gân vòm chạy lên đỉnh. Khi nắng xuyên qua, vòng cửa sổ biến thành một vành sáng liền, cắt rời phần mái vòm khỏi phần tường bên dưới trong mắt người nhìn — đó là ảo giác "treo lơ lửng".
Một mái vòm đã sập và được dựng lại
Vẻ đẹp của Hagia Sophia có cái giá kỹ thuật. Mái vòm đầu tiên thấp hơn, và chỉ hai mươi năm sau khi khánh thành, sau một chuỗi động đất, nó sập một phần vào năm 558. Cháu của Isidore, được gọi là Isidore Trẻ, dựng lại mái vòm cao hơn để giảm lực đẩy ngang — mái vòm bạn thấy hôm nay về cơ bản là của lần dựng lại này, hoàn thành năm 562.
Các trận động đất sau đó tiếp tục làm sập từng phần vòm vào thế kỷ 10 và 14, mỗi lần lại được sửa. Đến thế kỷ 16, kiến trúc sư Mimar Sinan của triều Ottoman được giao gia cố công trình bằng các trụ tường bên ngoài. Vì vậy, nếu nhìn kỹ từ bên trong, bạn sẽ thấy mái vòm không hoàn toàn tròn và các gân vòm không đều nhau: dấu vết của gần mười lăm thế kỷ vá víu.
Hiểu điều này giúp bạn đổi cách nhìn: đây không phải một công trình hoàn hảo đứng yên, mà là một thí nghiệm kết cấu táo bạo được nhiều thế hệ thợ giữ cho đứng vững. Những trụ tường thô nặng bên ngoài mà nhiều người chê "làm hỏng dáng" chính là lý do bạn còn được đứng bên trong.
Đá cẩm thạch, cột và tranh khảm: những thứ nên nhìn gần
Tấm ốp "cánh bướm". Các bức tường tầng dưới ốp những tấm đá cẩm thạch được xẻ đôi từ cùng một khối rồi mở ra đặt cạnh nhau, nên vân đá đối xứng như hai cánh bướm hay một vết mực gập đôi. Đứng sát tường, tìm đường trục đối xứng giữa hai tấm, bạn sẽ thấy những hình như mặt người, như con thú do vân đá tự tạo ra.
Cột không giống nhau. Cột ở tầng dưới và hành lang dùng nhiều loại đá: cột đỏ tía bằng đá porphyry, cột xanh lục vân trắng. Nhiều cột được mang về từ các công trình cổ hơn, nên kích cỡ và màu sắc không đồng đều. Đầu cột chạm lá đục thủng, kiểu chạm khoét sâu tạo mảng ren đá đen trắng rất đặc trưng của Byzantine.
Tranh khảm vàng. Nền tranh khảm là những viên thuỷ tinh có kẹp lá vàng, đặt hơi nghiêng để bắt sáng. Chúng lấp lánh thay đổi theo vị trí người đứng và theo giờ. Một bức đáng tìm nằm ở tiền sảnh phía tây nam, phía trên cửa thường dùng làm lối ra: hai hoàng đế dâng lên mô hình thành phố và mô hình chính công trình này.
Những chiếc khiên tròn lớn. Tám tấm khiên tròn đường kính vài mét mang thư pháp Ả Rập được treo vào thế kỷ 19. Chúng là lớp Ottoman nổi bật nhất bên trong, và cách chúng đặt cạnh tranh khảm Byzantine là điều làm Hagia Sophia khác mọi công trình khác: hai thời đại cùng hiện diện trong một khung nhìn.
Cửa hoàng đế và bức khảm phía trên. Giữa tiền sảnh và sảnh chính là cửa lớn nhất, xưa chỉ dành cho hoàng đế. Phía trên cửa là một bức tranh khảm nền vàng thường được xếp vào khoảng thế kỷ 9–10, vẽ một hoàng đế quỳ rạp trước nhân vật ngồi trên ngai. Đây là một trong những bức khảm đầu tiên khách đi qua, nhưng vì phải ngẩng lên đúng lúc bước qua ngưỡng cửa đông người, rất nhiều người không thấy.
Hai chiếc bình đá cẩm thạch khổng lồ. Ở hai bên lối vào sảnh chính có hai chiếc bình lớn, mỗi chiếc tạc từ một khối đá cẩm thạch, được mang về đây dưới thời Ottoman để chứa nước. Đứng cạnh chúng, bạn có thước đo tỉ lệ cho cả không gian: vật tưởng khổng lồ ở tầm mắt người lại trông nhỏ bé dưới mái vòm.
Dấu khắc trên lan can tầng trên. Trên lan can đá cẩm thạch ở hành lang tầng trên có những dòng chữ rune khắc nguệch ngoạc, thường được cho là của lính đánh thuê Bắc Âu thời trung đại — một vết tích nhắc rằng khắc tên lên di tích không phải thói quen mới, và cũng là lý do ngày nay nó bị cấm.
Lớp Byzantine và lớp Ottoman: phân biệt bằng mắt
Hagia Sophia hiện ra như một bản viết đè: lớp sau không xoá lớp trước mà chồng lên. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang nhìn thứ gì của thời nào.
| Bạn thấy | Thuộc lớp | Gợi ý nhận biết |
|---|---|---|
| Mái vòm, vòm buồm, nửa vòm, cột, ốp đá cẩm thạch | Byzantine (thế kỷ 6, sửa nhiều lần) | Khối kết cấu chính và vật liệu đá quý trên tường |
| Tranh khảm nền vàng | Byzantine (nhiều thế kỷ khác nhau) | Hình người, nền vàng, đặt ở tiền sảnh, hành lang và hậu cung |
| Bốn tháp minaret bên ngoài | Ottoman (từ thế kỷ 15–16) | Tháp cao mảnh ở bốn góc, không đồng dạng hoàn toàn |
| Trụ tường gia cố bên ngoài | Byzantine và Ottoman | Khối tường xiên to thô ôm quanh thân công trình |
| Khiên thư pháp tròn, hốc mihrab, bục giảng cao | Ottoman | Đặt lệch nhẹ khỏi trục để quay về hướng Mecca — nhìn kỹ sẽ thấy trục đồ đạc lệch so với trục công trình |
| Đài phun nước rửa tay, lăng mộ trong khuôn viên | Ottoman | Công trình nhỏ quanh sân |
Chi tiết lệch trục ở dòng cuối là một trong những thứ thú vị nhất: kiến trúc giữ nguyên hướng đông tây của thế kỷ 6, còn đồ đạc thời sau quay lệch vài độ. Đứng ở cửa chính nhìn thẳng vào hậu cung, bạn sẽ thấy hai hệ trục chồng lên nhau trong cùng một không gian.
Lộ trình mắt nhìn từ cửa vào đến hành lang tầng trên
Không gian bên trong rộng và cao đến mức mắt dễ bị lạc. Thứ tự dưới đây giúp bạn đi từ cảm giác tổng thể tới chi tiết, không bỏ sót lớp nào:
- Dừng ở tiền sảnh kép phía tây: đây là "buồng điều áp" của công trình, trần thấp và tối. Kiến trúc sư cố ý nén không gian ở đây để khi bước qua cửa chính, sảnh lớn mở bung ra.
- Bước qua cửa chính, đứng yên mười giây: đừng nhìn điện thoại. Nhìn thẳng về phía hậu cung, rồi nâng mắt dần theo hai nửa vòm lên tới mái vòm chính — đúng thứ tự kết cấu truyền lực, nhưng theo chiều ngược.
- Đi tới giữa sảnh, ngẩng thẳng lên: tìm vòng cửa sổ chân vòm, bốn vòm buồm ở bốn góc và các gân vòm không đều nhau.
- Đi dọc tường bắc và nam: tìm tấm ốp đá cánh bướm, cột porphyry đỏ tía và đầu cột chạm lá đục thủng.
- Nếu được lên hành lang tầng trên: lối lên là một đường dốc lát đá thay cho bậc thang, rộng đủ cho người xưa đi lại dễ dàng. Từ trên đó, bạn nhìn xuống sảnh chính theo góc mà ít bức ảnh nào cho thấy, và đứng gần tranh khảm hơn hẳn.
- Ra bằng tiền sảnh tây nam: quay lại nhìn lên phía trên cửa để thấy bức tranh khảm hai hoàng đế — nhiều người đi qua mà không ngẩng đầu.
Lộ trình này phụ thuộc vào khu vực đang mở cho khách. Nếu một phần bị đóng, giữ nguyên tinh thần: từ tổng thể đến chi tiết, từ tối ra sáng, từ thấp lên cao.
Giờ ngắm, góc ngắm và ứng xử
Bên trong, buổi sáng nắng là lúc ánh sáng từ cửa sổ phía đông và vòng cửa sổ chân vòm tạo những luồng sáng xiên qua không khí — lý do vì sao ảnh nổi tiếng về Hagia Sophia thường có những cột sáng mờ bụi. Ngày âm u, không gian trầm và đều hơn, hợp để nhìn kỹ đá ốp và tranh khảm.
Bên ngoài, khu công viên có đài phun nước giữa Hagia Sophia và thánh đường Sultan Ahmed đối diện là nơi đứng quen thuộc. Lúc chiều muộn, nắng chiếu từ phía tây làm khối tường màu hồng đất ấm lên; khi trời chuyển xanh sẫm và đèn bật, hai công trình đối mặt nhau qua công viên là cảnh nhiều người chờ. Từ xa hơn, trên phà qua eo biển Bosphorus hay từ phía bên kia vịnh Sừng Vàng, bạn sẽ thấy Hagia Sophia như một phần của đường chân trời nhiều mái vòm của bán đảo lịch sử.
Về ứng xử: vì hiện là thánh đường đang hoạt động, công trình có giờ đóng với khách tham quan theo các buổi cầu nguyện, có quy định trang phục (che vai, đầu gối; phụ nữ che tóc) và cách bố trí lối đi cho khách đã thay đổi nhiều lần từ năm 2020. Hãy kiểm quy định hiện hành trước khi đến, giữ yên lặng, không chụp người đang hành lễ và không chạm vào tranh khảm.
Câu hỏi thường gặp
Mái vòm Hagia Sophia lớn đến mức nào?
Đường kính mái vòm vào khoảng 31 mét, đỉnh vòm cao khoảng 55 mét so với sàn. Vòm không tròn hoàn hảo vì đã sập và được sửa nhiều lần. Trong gần một thiên niên kỷ, đây là một trong những không gian có mái vòm lớn nhất thế giới.
Vòm buồm là gì và vì sao quan trọng?
Vòm buồm là mặt cong hình tam giác cầu nối chân vòm tròn với bốn trụ góc của mặt bằng vuông. Nó cho phép đặt một mái vòm lớn lên không gian vuông mà không cần tường tròn liền khối. Hagia Sophia là ví dụ sớm và lớn nhất của kỹ thuật này, sau đó được dùng rộng rãi trong kiến trúc Byzantine và Ottoman.
Thánh đường Sultan Ahmed đối diện có phải xây cùng thời không?
Không. Thánh đường Sultan Ahmed, thường gọi là Thánh đường Xanh, được xây vào đầu thế kỷ 17, tức hơn một nghìn năm sau Hagia Sophia. Kiến trúc sư Ottoman học hỏi rất nhiều từ kết cấu mái vòm của Hagia Sophia, nên hai công trình đứng đối diện nhau như một cuộc đối thoại xuyên thế kỷ.
Tranh khảm bên trong có còn nhìn thấy được không?
Nhiều tranh khảm vẫn còn, nhất là ở tiền sảnh, các vòm buồm và hành lang tầng trên. Một số tranh có thể được che bằng màn hoặc ánh sáng điều chỉnh trong giờ hành lễ. Khu vực khách được đi tới thay đổi theo quy định từng thời kỳ, nên kiểm trước nếu bạn muốn xem một bức cụ thể.
Nên đi Hagia Sophia vào giờ nào?
Buổi sáng sớm khi vừa mở cho khách là lúc vắng và ánh sáng phía đông đẹp. Tránh khung giờ cầu nguyện buổi trưa và ngày thứ Sáu, khi công trình có thể tạm đóng với khách tham quan. Giờ cụ thể thay đổi theo mùa, hãy kiểm trước khi đi.
Truyền thuyết "cột đổ mồ hôi" là gì?
Đó là một cột ở phía tây bắc có lỗ khoét trong lớp đồng bọc, nơi khách đặt ngón tay xoay một vòng. Truyền thuyết nói cột luôn ẩm và có phép chữa bệnh. Đây chỉ là truyền thuyết dân gian; độ ẩm của cột nhiều khả năng đến từ đá xốp hút hơi nước, và việc chạm tay liên tục làm mòn đá.