Sagrada Família ở Barcelona đẹp không phải vì nó cao hay vì nó còn dang dở, mà vì Antoni Gaudí đã thay toàn bộ hệ trụ đỡ của nhà thờ châu Âu truyền thống bằng một thứ hình học lấy từ cây cối: cột nghiêng và rẽ nhánh như thân cây, mái vòm ghép từ những mặt cong có thể dựng bằng thước thẳng, còn ánh sáng được chia làm hai bảng màu — lạnh ở phía đón nắng sáng, nóng ở phía đón nắng chiều. Muốn thấy nó đẹp nhất, bạn nên vào bên trong vào buổi chiều nắng, rồi ra ngoài đứng trước mặt tiền Giáng Sinh khi nắng sáng còn xiên.
Công trình khởi công năm 1882 theo thiết kế của một kiến trúc sư khác; Gaudí nhận việc từ cuối năm 1883 và gắn với nó tới khi mất năm 1926, khi mới xong một phần nhỏ. Từ đó, nhiều thế hệ kiến trúc sư tiếp tục dựa trên mô hình và ghi chép ông để lại. Bài này không kể lại lịch sử dài, mà chỉ cho bạn thứ tự nhìn: ngoài trước hay trong trước, đứng ở đâu, tìm chi tiết gì mà phần đông khách đi vội bỏ qua.
Cái gì làm Sagrada Família khác mọi nhà thờ bạn từng thấy
Nhà thờ lớn ở châu Âu thời trung đại đứng vững nhờ một bộ khung lộ ra ngoài: tường mỏng, cửa kính lớn, và những trụ chống bay vươn từ bên ngoài vào để đỡ lực đẩy ngang của mái vòm. Gaudí coi những trụ chống ấy là "cái nạng". Ông muốn công trình tự đứng, như cái cây không cần ai chống.
Cách ông làm là cho cột nghiêng theo đúng hướng của lực. Thay vì cột thẳng đứng đỡ mái rồi phải có thêm trụ chống bên ngoài, cột ở Sagrada Família ngả nhẹ và chia nhánh ở phía trên, mỗi nhánh đỡ một phần mái. Lực đi theo thân cột xuống đất gần như không sinh lực đẩy ngang thừa, nên bên ngoài không cần trụ chống bay. Để tìm ra hình dáng đúng, Gaudí từng dùng mô hình treo bằng dây xích và túi cát ở một công trình khác của ông: xích treo tự võng theo đường chỉ chịu kéo, lật ngược lại thì thành đường chỉ chịu nén — đúng thứ đá và gạch chịu tốt nhất.
Thứ hai là hình học mặt cong kẻ được. Mặt hyperboloid, mặt paraboloid hyperbolic, mặt xoắn ốc nhìn thì cong mềm nhưng đều sinh ra từ những đường thẳng. Với thợ đá, điều đó nghĩa là dựng được ván khuôn bằng thanh thẳng, cắt được đá theo dưỡng. Cửa sổ, mái vòm, đỉnh tháp của nhà thờ đều là những mặt như vậy, nên dù trông như mọc ra tự nhiên, chúng vẫn tính và thi công được.
Thứ ba là cột không đồng chất. Các cột chịu tải nặng nhất dùng loại đá cứng nhất, cột chịu ít hơn dùng đá mềm hơn, nên màu cột trong lòng nhà thờ không đều: có cột ngả đỏ sẫm, có cột xám, có cột màu cát. Đó không phải trang trí mà là bảng phân tải trọng hiện ra bằng màu đá.
Ba mặt tiền: mỗi mặt một giọng kể, nhìn theo thứ tự nào
Sagrada Família có ba mặt tiền lớn, mỗi mặt kể một đoạn của cùng một câu chuyện và mang một phong cách điêu khắc riêng. Nhìn lần lượt cả ba mới thấy công trình này là tác phẩm của hơn một thế kỷ, không phải của một người.
| Mặt tiền | Hướng và lúc đẹp | Phong cách | Chi tiết nên tìm |
|---|---|---|---|
| Giáng Sinh | Hướng đông, đẹp nhất buổi sáng khi nắng xiên làm nổi khối | Phần duy nhất hoàn thành phần lớn khi Gaudí còn sống; dày đặc như vách hang, đầy cây lá, chim, đá nhũ | Hai cột ở cửa giữa đặt trên lưng hai con rùa: rùa biển phía biển, rùa cạn phía núi; tắc kè đá bám ở góc |
| Thương Khó | Hướng tây, đẹp chiều muộn khi nắng chiếu thẳng vào | Do nhà điêu khắc Josep Maria Subirachs thực hiện từ cuối thập niên 1980: góc cạnh, khô, gần như hình học, cố ý đối lập với mặt Giáng Sinh | Hình vuông số khắc trên tường, cộng mỗi hàng, cột hay đường chéo đều ra 33; các trụ xiên như xương |
| Vinh Quang | Hướng nam, là mặt tiền chính | Đang hoàn thiện, quy mô lớn nhất | Theo dõi phần dựng mới; đây là mặt cho thấy rõ công trình vẫn đang thi công |
Người lần đầu tới thường chê mặt Thương Khó "lạnh" và "không giống Gaudí". Chính sự khác ấy là chủ ý: một mặt kể chuyện ra đời bằng đá mềm như thịt, một mặt kể chuyện đau đớn bằng đá gãy như xương. Đứng ở hai đầu, so độ sâu của bóng đổ, bạn sẽ thấy hai nhà điêu khắc cách nhau gần một thế kỷ cùng trả lời một đề bài.
Bên trong: rừng cột và hai bảng màu ánh sáng
Bước vào gian chính, thứ đầu tiên đập vào mắt không phải tượng hay bàn thờ mà là trần. Mái vòm gian giữa cao khoảng 45 mét, ghép từ những mặt hyperboloid khoét lỗ, mỗi lỗ là một nguồn sáng nhỏ. Các cột rẽ nhánh ở trên cao, chỗ chia nhánh có những khối hình elip như mắt gỗ trên thân cây. Đứng ở giữa gian, ngẩng lên, bạn sẽ có cảm giác đứng dưới tán rừng chứ không phải dưới một mái nhà.
Cửa kính màu do họa sĩ Joan Vila-Grau thiết kế, chia theo hướng mặt trời. Phía đông, nơi đón nắng sáng, kính nghiêng về lam và lục; phía tây, nơi đón nắng chiều, kính chuyển sang cam, đỏ, vàng. Vì vậy cùng một gian nhà thờ có hai không khí khác nhau theo giờ. Buổi sáng, ánh sáng lạnh trải đều, hợp để nhìn kết cấu. Buổi chiều nắng, những vệt màu nóng đổ xiên lên thân cột và sàn đá, biến các cột xám thành cột đỏ cam — đây là lúc phần đông người chụp ảnh muốn có mặt.
Một điều ít người để ý: kính ở tầng thấp màu đậm, càng lên cao càng nhạt và trong. Gaudí muốn ánh sáng dịu ở tầm mắt và sáng dần về phía mái, để người đứng dưới không bị chói mà vẫn cảm thấy trần nhà thờ phát sáng. Đến vào ngày trời âm u, bạn sẽ không thấy những vệt màu rực, nhưng bù lại thấy rõ hơn hình học của trần.
Lộ trình mắt nhìn trong một lần ghé
Nếu chỉ có một lần ghé, lý tưởng là đến từ cuối buổi sáng và ở lại tới chiều; thứ tự dưới đây giúp bạn không lỡ chi tiết nào quan trọng. Kiểm khung giờ vào cửa và quy định chụp ảnh trên kênh chính thức của ban quản lý trước khi đi, vì chúng thay đổi theo mùa.
- Trước khi vào, mặt tiền Giáng Sinh (càng sớm càng có nắng xiên): đứng lùi ra phía công viên đối diện có hồ nước để thấy trọn chiều cao tháp; sau đó tiến sát cửa giữa, tìm hai con rùa dưới chân cột, đếm các tầng chạm khắc từ dưới lên.
- Vào trong, đứng ở giữa gian chính: ngẩng thẳng lên trần trước khi nhìn bất cứ thứ gì khác. Đi chậm dọc lối giữa, để ý các cột đổi màu đá.
- Sang phía tây khi nắng bắt đầu xiên: ngồi trên ghế dài vài phút, nhìn những mảng màu nóng bò dần lên thân cột. Đây là lúc nên chụp nếu được phép.
- Ra mặt tiền Thương Khó: so khối điêu khắc góc cạnh với mặt Giáng Sinh vừa xem; tìm hình vuông số trên tường.
- Hầm và bảo tàng dưới lòng đất: xem các mô hình thạch cao và mô hình dây xích treo ngược — chìa khoá để hiểu vì sao cột bên trên nghiêng như vậy.
- Kết thúc ở khoảng cách xa: nếu còn sức, đi bộ lên các con dốc phía bắc thành phố, từ đó nhìn cụm tháp nhô lên giữa các khối phố ô vuông của Barcelona lúc hoàng hôn.
Một công trình chưa xong: nên hiểu thế nào về "dang dở"
Năm 1936, trong nội chiến Tây Ban Nha, xưởng làm việc của Gaudí bị đốt; nhiều bản vẽ cháy và các mô hình thạch cao bị đập vỡ. Những người tiếp nối phải ghép lại từ mảnh vỡ, từ ảnh chụp cũ và từ quy luật hình học mà ông đã dùng nhất quán. Đây là lý do cuộc tranh luận "phần xây sau có còn là Gaudí không" chưa bao giờ dứt: một bên cho rằng hệ hình học của ông đủ chặt để người sau dựng tiếp đúng ý, bên kia cho rằng mọi chi tiết mới đều là diễn giải.
Từ thập niên 1990, đội thiết kế dùng phần mềm dựng hình ba chiều vốn phát triển cho ngành hàng không để tính các mặt cong, rồi dùng máy cắt đá điều khiển số. Nhờ vậy tốc độ thi công tăng nhanh hẳn so với nửa đầu thế kỷ hai mươi. Tháp trung tâm cao nhất được dự kiến hoàn tất quanh mốc kỷ niệm một trăm năm ngày Gaudí mất; tiến độ cụ thể và hạng mục còn lại bạn nên kiểm thông tin hiện hành của ban quản lý, vì công trình vẫn thay đổi từng năm.
Thay vì coi "chưa xong" là khuyết điểm, hãy nhìn nó như một cơ hội hiếm: bạn đang đứng trước một nhà thờ lớn được xây theo cách của thời trung đại — bằng tiền đóng góp, qua nhiều thế hệ thợ — nhưng bằng công nghệ của thế kỷ hai mươi mốt. Vết nối giữa đá cũ sẫm màu và đá mới sáng màu trên các tháp chính là dòng thời gian của công trình hiện ra bằng mắt thường.
Chi tiết khách vội hay bỏ qua
Sagrada Família đông khách gần như quanh năm, nên phần lớn người đến chỉ kịp chụp mặt tiền và trần. Dưới đây là những thứ đáng dừng lại:
- Đỉnh các tháp chuông: phần chóp phủ khảm gốm và kính màu theo lối trencadís — mảnh vỡ ghép lại — với những khối như chùm quả. Nhìn bằng ống nhòm hoặc ống kính dài từ dưới đất sẽ thấy rõ hơn đi lên tháp.
- Cửa đồng ở mặt tiền Thương Khó: bề mặt đầy chữ nổi, giống một trang sách lớn bằng kim loại; ánh chiều làm chữ nổi khối rõ nhất.
- Ngôi trường nhỏ bên hông: mái lượn sóng bằng gạch mỏng, tường uốn cong. Đây là công trình Gaudí làm cho con em thợ xây, được kiến trúc sư thế kỷ hai mươi nghiên cứu rất kỹ vì cách một mặt cong mỏng tự cứng.
- Chân cột trong gian chính: mặt cắt cột thay đổi theo chiều cao — đáy là đa giác sao nhiều cánh, càng lên càng nhiều cạnh rồi gần như tròn. Đó là hai đường xoắn ngược chiều chồng lên nhau.
- Mép nối đá cũ và đá mới: trên các tháp, đá thế kỷ hai mươi sẫm hơn hẳn đá vừa đặt. Chụp một khung có cả hai là chụp được thời gian.
Đứng ở đâu để ngắm và chụp từ bên ngoài
Góc kinh điển là từ công viên nhỏ có hồ nước phía mặt tiền Giáng Sinh: tháp phản chiếu trên mặt hồ vào buổi sáng lặng gió. Góc này đông, nên đến sớm. Phía mặt tiền Thương Khó có một công viên khác, ít người hơn, hợp để chụp khối điêu khắc góc cạnh lúc chiều.
Ở tầm xa, những con dốc và công viên trên đồi phía bắc thành phố cho thấy toàn cảnh công trình trong lưới phố ô vuông nổi tiếng của Barcelona. Từ khoảng cách đó, bạn mới nhận ra tỉ lệ thật: các tháp vượt hẳn mọi mái nhà xung quanh, nhưng vẫn giữ dáng thon như những ngọn nến thay vì khối nặng.
Về ứng xử: đây vẫn là nơi hành lễ, nên ăn mặc kín vai và đầu gối, giữ yên lặng trong gian chính, không dùng đèn chớp nơi bị cấm, không đứng chắn lối đi để tạo dáng. Ở ngoài phố, khu quanh nhà thờ là khu dân cư; đừng đứng giữa lòng đường để lấy góc rộng.
Câu hỏi thường gặp
Sagrada Família có phải là nhà thờ chính toà của Barcelona không?
Không. Nhà thờ chính toà của Barcelona là một công trình khác nằm trong khu phố cổ. Sagrada Família được nâng lên hàng vương cung thánh đường năm 2010 nhưng không phải nơi đặt toà giám mục. Nhiều khách nhầm hai công trình này khi tìm đường hoặc đặt lịch tham quan.
Vì sao Gaudí không dùng trụ chống bay như các nhà thờ trung đại?
Ông cho cột nghiêng và rẽ nhánh theo đúng hướng lực, nên lực từ mái đi thẳng xuống đất qua thân cột, gần như không còn lực đẩy ngang phải chống từ bên ngoài. Hình dáng đúng được tìm bằng mô hình xích treo và tính toán hình học, nên bên ngoài không cần những cánh tay đỡ bằng đá.
Nên vào buổi sáng hay buổi chiều?
Nếu thích ánh sáng màu nóng rực trên thân cột, chọn buổi chiều nắng khi mặt trời chiếu qua kính phía tây. Nếu muốn nhìn kết cấu trần rõ ràng và ít chói, buổi sáng hợp hơn. Mặt tiền Giáng Sinh nổi khối đẹp nhất khi nắng sáng chiếu xiên từ phía đông.
Lên tháp có đáng không?
Lên tháp cho bạn nhìn cận cảnh chóp khảm gốm và toàn cảnh thành phố, nhưng lối đi hẹp, nhiều bậc xoắn và không hợp với người sợ độ cao hay đi lại khó. Nếu chỉ có một lựa chọn, phần lớn người mê kiến trúc sẽ ưu tiên thời gian ở gian chính hơn.
Công trình bao giờ hoàn thành hẳn?
Ban quản lý từng nêu mốc hoàn tất phần kết cấu chính quanh năm 2026, kỷ niệm một trăm năm ngày Gaudí mất, còn phần trang trí và mặt tiền Vinh Quang có thể kéo dài hơn. Tiến độ phụ thuộc tiền đóng góp và nhiều yếu tố khác, nên hãy kiểm thông tin mới nhất trước khi đi.
Ngoài Sagrada Família, nên xem công trình nào khác của Gaudí để hiểu nó hơn?
Hầm nhà thờ ở khu Colònia Güell là nơi ông thử nghiệm cột nghiêng và mô hình xích treo trước khi áp dụng ở quy mô lớn. Casa Batlló và Casa Milà cho thấy cách ông xử lý mặt tiền và mái ở nhà ở. Xem một trong số đó trước sẽ giúp bạn đọc Sagrada Família dễ hơn nhiều.