Tử Cấm Thành ở Bắc Kinh đẹp vì trật tự chứ không vì một toà nhà riêng lẻ nào: hàng trăm công trình xếp đối xứng hai bên một trục bắc nam, mái ngói vàng cao thấp theo đúng cấp bậc, sân đá mở rộng rồi thu hẹp như nhịp thở. Muốn thấy vẻ đẹp đó, bạn cần hai góc nhìn: đi bộ dọc trục trung tâm từ cửa nam lên cửa bắc, rồi leo lên đồi Cảnh Sơn phía bắc để nhìn toàn bộ biển mái từ trên xuống.
Quần thể được xây dưới triều Minh, hoàn thành khoảng năm 1420, là nơi ở và làm việc của hoàng đế hai triều Minh, Thanh suốt gần năm thế kỷ, rồi trở thành bảo tàng Cố Cung từ năm 1925. Diện tích khoảng 72 héc-ta, tường cao khoảng mười mét, hào nước bao quanh. Bài này không kể chuyện cung đình, mà chỉ cách đọc kiến trúc: vì sao mái này cao hơn mái kia, con thú nhỏ trên nóc nói gì, và đứng ở đâu lúc mấy giờ.
Trục trung tâm: một đường thẳng sắp đặt cả quần thể
Mọi thứ ở Tử Cấm Thành bắt đầu từ một đường thẳng chạy theo hướng bắc nam. Cửa chính, ba đại điện, các cung phía sau, vườn ngự uyển và cửa bắc đều nằm trên trục ấy; công trình phụ xếp đối xứng hai bên như hai trang sách mở. Trục này không dừng ở tường thành mà kéo dài qua cả trung tâm Bắc Kinh cũ, nên cung điện là trái tim của một bố cục đô thị lớn hơn nhiều.
Cái hay khi đi bộ dọc trục là nhịp đóng mở. Qua mỗi cửa, bạn bước vào một sân rộng hơn hoặc hẹp hơn, nhìn thấy một mái cao hơn hoặc thấp hơn. Sân trước điện Thái Hoà là khoảng trống lớn nhất, gần như không có cây, để toà điện hiện ra trọn vẹn trên nền trời. Càng lên phía bắc, vào khu ở của hoàng gia, sân càng nhỏ, có cây, có tường bình phong, nhịp đi chậm lại. Kiến trúc ở đây điều khiển cảm xúc người đi bằng tỉ lệ khoảng trống.
Khi đi, hãy thỉnh thoảng quay lại nhìn phía sau. Từ mỗi cửa nhìn ngược về nam, bạn sẽ thấy các lớp mái xếp chồng lên nhau theo đúng trục, như những cánh gà sân khấu. Đây là góc mà người đi một chiều thường bỏ lỡ.
Đọc cấp bậc qua mái: kiểu mái, màu ngói và số thú trên nóc
Ở Tử Cấm Thành, mái nhà là tấm danh thiếp. Ba yếu tố cho biết một công trình quan trọng đến đâu, và bạn có thể tự kiểm bằng mắt thường:
| Yếu tố | Cấp cao nhất | Cách nhận ra | Ví dụ dễ thấy |
|---|---|---|---|
| Kiểu mái | Mái bốn mặt dốc, hai tầng diềm (trùng thiềm vũ điện) | Bốn mặt mái đều dốc xuống, có hai lớp mái chồng nhau | Điện Thái Hoà |
| Màu ngói | Ngói lưu ly vàng | Vàng dành cho công trình của hoàng đế; một số công trình phụ, nơi ở của hoàng tử dùng ngói xanh lục | Gần như toàn bộ trục trung tâm phủ vàng |
| Số thú trên gờ mái | Mười tượng thú nhỏ, đứng sau một hình người cưỡi chim | Đếm hàng tượng gốm nhỏ ở đầu mỗi gờ mái xiên | Điện Thái Hoà là công trình duy nhất có đủ mười con |
| Nền | Ba tầng bệ đá cẩm thạch trắng có lan can | Bệ càng nhiều tầng, cấp càng cao | Cụm ba đại điện đứng chung trên một bệ ba tầng |
Thử đếm thú trên nóc ở vài công trình liên tiếp — chín, bảy, năm, ba — bạn sẽ thấy cả quần thể là một bảng xếp hạng bằng gốm. Những tượng thú này vốn có công năng thật: chúng che đầu đinh giữ hàng ngói cuối gờ mái khỏi trượt, rồi mới được nâng thành biểu tượng.
Gỗ, đấu củng và màu son: vì sao cung điện gỗ đứng được sáu thế kỷ
Các toà điện chính là kết cấu khung gỗ. Cột gỗ lớn đỡ dầm, dầm đỡ mái, và giữa đầu cột với mái là hệ đấu củng — những khối gỗ nhỏ và tay đỡ ghép chồng lên nhau như các ngón tay đan, không dùng đinh. Đấu củng vừa đưa mái vươn xa khỏi thân nhà để che mưa, vừa như một lớp đệm: khi động đất, các mộng gỗ xê dịch và ma sát tiêu bớt năng lượng thay vì gãy ngay.
Ngẩng lên dưới mái hiên, bạn sẽ thấy đấu củng được sơn xanh lam, xanh lục với hoa văn vàng — màu lạnh nằm trong bóng râm, tương phản với màu đỏ son của cột và tường dưới nắng. Cách phối này không chỉ để đẹp: màu lạnh dưới mái làm phần hiên trông sâu và nhẹ hơn, còn màu đỏ ấm giữ cho khối nhà nổi bật trên nền sân đá trắng xám.
Một chi tiết hay bị lờ đi là những chiếc vạc đồng lớn đặt trước các điện. Chúng chứa nước phòng cháy — nỗi sợ lớn nhất của một cung điện gỗ. Mùa đông, người ta từng ủ lửa dưới vạc để nước không đóng băng. Trên bề mặt một số vạc còn những vết cào xước, thường được kể là dấu vết lớp mạ vàng bị cạo đi năm 1900 khi liên quân tám nước chiếm Bắc Kinh.
Một lộ trình nửa ngày theo trục, không bị cuốn theo đám đông
Tử Cấm Thành rất rộng và đông khách, nhất là dịp lễ. Đặt vé theo quy định hiện hành của bảo tàng (thường phải đặt trước và kèm giấy tờ tuỳ thân), rồi đi theo thứ tự này:
- Vào cửa Ngọ Môn từ phía nam: đứng ở giữa sân đầu tiên, nhìn dòng sông Kim Thuỷ uốn cong như cánh cung với năm cây cầu đá. Cầu giữa từng dành riêng cho hoàng đế.
- Sân trước điện Thái Hoà: đứng ở mép nam sân để thấy cả ba tầng bệ và mái hai tầng. Sau đó đếm tượng thú trên gờ mái.
- Đi vòng ra sau điện Bảo Hoà: tìm phiến đá chạm rồng nằm nghiêng giữa hai dãy bậc — khối đá chạm lớn nhất cung điện. Ghi chép thường được dẫn kể rằng nó được kéo trên đường băng vào mùa đông.
- Rẽ sang một trục phụ phía đông: khu vực này ít người hơn và có bức tường Cửu Long Bích bằng gạch men nhiều màu — chín con rồng nổi khối trên nền sóng.
- Ngự hoa viên phía bắc: cây cổ thụ, non bộ, đình nhỏ; nhịp đi chậm lại hẳn so với sân lớn phía nam.
- Ra cửa Thần Vũ và băng qua đường lên Cảnh Sơn: leo lên đình trên đỉnh đồi để nhìn ngược toàn bộ biển mái vàng.
Cảnh Sơn và hào thành: hai góc ngắm từ bên ngoài
Đồi Cảnh Sơn nằm ngay sau cửa bắc, đúng trên trục trung tâm. Từ đình trên đỉnh nhìn xuống phía nam, bạn thấy toàn bộ những gì vừa đi qua thu thành một bức tranh: lớp mái vàng nối nhau tới tận chân trời, đường trục chạy thẳng giữa. Lúc đẹp nhất là cuối buổi chiều trời trong, khi nắng thấp từ phía tây làm mái vàng ánh lên và bóng đổ của các gờ mái làm nổi từng lớp. Mùa đông Bắc Kinh thường hanh khô, trời xanh trong hơn mùa hè, và nếu gặp tuyết, mái vàng phủ trắng là cảnh được săn tìm nhiều nhất.
Góc thứ hai là các giác lâu — lầu canh ở bốn góc tường thành. Mỗi lầu có mái ghép từ nhiều mái nhỏ đan xen, tạo thành một khối phức tạp được thợ đời sau học như bài mẫu về kết cấu gỗ. Đứng bên kia hào nước ở góc tây bắc lúc rạng sáng hoặc lúc lên đèn, bạn sẽ có lầu góc, tường đỏ và bóng phản chiếu trên mặt hào. Góc này được người chụp ảnh ưa chuộng vì vừa yên tĩnh vừa không cần mua vé.
Nếu chỉ có một buổi, xếp Cảnh Sơn ở cuối. Đi hết trục trước rồi mới nhìn toàn cảnh, bạn sẽ nhận ra từng mái mình vừa đứng dưới; làm ngược lại thì toàn cảnh chỉ là một biển mái vô danh.
Bệ đá trắng, đầu rồng thoát nước và sàn "gạch vàng"
Ba đại điện không đứng trên mặt đất mà trên một bệ đá cẩm thạch trắng ba tầng, mỗi tầng viền lan can chạm. Ở chân mỗi trụ lan can có một đầu thú nhô ra ngoài, miệng khoét lỗ. Đó là hệ thoát nước của cả nền bệ: hơn một nghìn đầu thú như vậy bao quanh ba tầng. Khi mưa lớn, nước trên mặt bệ chảy ra qua miệng các đầu thú thành hàng trăm dòng nhỏ đổ xuống tầng dưới. Nếu may mắn đến vào một ngày mưa to mùa hè, đứng ở góc sân nhìn lên bệ là thấy cảnh mà sách hướng dẫn hay gọi là "nghìn rồng phun nước".
Ngày khô ráo, các đầu thú vẫn đáng nhìn ở cự li gần: mỗi đầu là một khối chạm độc lập, mòn khác nhau theo hướng gió mưa, có đầu đã nứt và được gia cố. Lan can cũng không giống nhau hoàn toàn — trụ ở các vị trí quan trọng chạm rồng phượng, trụ khác chạm mây.
Bên trong các đại điện, sàn lát loại gạch mà người ta gọi là "gạch vàng". Thực ra gạch màu xám sẫm, không có chút vàng nào; tên gọi đến từ công phu nung và mài kỹ, khiến viên gạch quý như vàng, gõ vào nghe tiếng như kim loại và mặt gạch bóng lên sau nhiều lớp đánh dầu. Du khách thường chỉ nhìn qua cửa điện vào ngai vàng, nhưng nếu để ý mặt sàn dưới ánh sáng hắt từ cửa, bạn sẽ thấy nó loáng như mặt nước tĩnh, phản chiếu cột sơn son.
Hiểu lầm phổ biến và điều thật
Quanh Tử Cấm Thành có nhiều con số và câu chuyện được lặp lại. Phân biệt cho rõ giúp bạn nhìn công trình bằng con mắt tỉnh táo:
- "Có 9.999 gian phòng": đây là con số truyền tụng mang nghĩa biểu tượng, gần với số trọn vẹn nhưng chưa tròn. Các khảo sát thực tế đếm được ít hơn, và cách đếm "gian" (khoảng giữa bốn cột) khác cách đếm "phòng" ngày nay.
- "Tên Tử Cấm Thành nghĩa là thành màu tím": chữ "Tử" ở đây gợi tới sao Bắc Cực, nơi người xưa coi là trung tâm bầu trời; tường thành màu đỏ son chứ không tím.
- "Toàn bộ là công trình nguyên bản thời Minh": nhiều toà điện đã cháy và được dựng lại qua các đời, kể cả điện Thái Hoà. Bố cục và kiểu thức giữ nguyên, nhưng gỗ của nhiều công trình là của thời Thanh.
- "Đi một ngày là xem hết": phần lớn khách chỉ đi trục trung tâm. Các khu phía đông và tây có nhiều phòng trưng bày, vườn nhỏ và kiến trúc tinh tế hơn, thường vắng hơn hẳn.
Về ứng xử: không chạm vào tượng đồng, lan can chạm khắc hay ngồi lên bệ đá; không khắc chữ lên cột; đi đúng lối mở. Khu vực mở cửa và quy định tham quan thay đổi theo từng năm, nên hãy kiểm thông tin của bảo tàng trước khi đi.
Câu hỏi thường gặp
Tử Cấm Thành và Cố Cung có phải là một?
Đúng. Tử Cấm Thành là tên gọi lịch sử của cung điện, còn Cố Cung (cung điện cũ) là tên bảo tàng được lập ở đây từ năm 1925. Trên bản đồ và vé tham quan hiện nay thường dùng tên Cố Cung, còn trong sách vở và hội thoại hai tên được dùng thay cho nhau.
Vì sao mái ngói ở đây lại màu vàng?
Ngói lưu ly vàng là màu dành cho công trình của hoàng đế trong hệ thống cấp bậc kiến trúc thời Minh, Thanh. Một số công trình khác dùng màu khác tuỳ chức năng: nơi ở của các hoàng tử lợp ngói xanh lục, còn thư lâu Văn Uyên Các lợp ngói đen, màu thường được gắn với nước như một mong ước tránh hoả hoạn cho kho sách. Nhìn màu mái là đoán được vai trò toà nhà.
Mười con thú trên mái điện Thái Hoà là những con gì?
Hàng tượng gốm thường được kể gồm rồng, phượng, sư tử, thiên mã, hải mã và một số linh vật khác, đứng sau hình người cưỡi chim ở đầu gờ mái. Thứ tự và tên gọi có khác nhau đôi chút giữa các tài liệu. Điều chắc chắn là chỉ điện Thái Hoà có đủ mười con.
Mùa nào đi Tử Cấm Thành đẹp nhất?
Mùa thu và mùa đông Bắc Kinh thường trời trong, ánh nắng xiên đẹp cho mái vàng; mùa đông có thể gặp tuyết nhưng rất lạnh. Mùa xuân hay có gió cát, mùa hè nóng và đông khách. Tránh các kỳ nghỉ lễ dài của Trung Quốc nếu bạn muốn có khoảng trống để ngắm.
Có thể nhìn toàn cảnh Tử Cấm Thành mà không vào trong không?
Có. Đồi Cảnh Sơn ngay phía bắc cho góc nhìn toàn cảnh đẹp nhất, còn các lầu góc bên hào nước cho góc cận cảnh tường thành. Cả hai đều có thể đi bộ quanh bên ngoài, nhưng chỉ khi vào trong bạn mới cảm được nhịp đóng mở của các sân dọc trục.
Cung điện gỗ lớn như vậy chống cháy thế nào?
Người xưa dựa vào khoảng sân rộng làm vùng ngăn lửa giữa các toà nhà, tường gạch dày ở một số vị trí, và hàng trăm vạc đồng chứa nước đặt khắp quần thể. Dù vậy, cháy vẫn xảy ra nhiều lần trong lịch sử, và nhiều toà điện bạn thấy hôm nay là bản dựng lại sau hoả hoạn.