Nhà hát Lớn Hà Nội được xây từ năm 1901 đến năm 1911, do các kiến trúc sư người Pháp thiết kế, lấy cảm hứng từ Nhà hát Opéra Garnier ở Paris nhưng ở quy mô nhỏ hơn nhiều. Công trình mang phong cách tân cổ điển Pháp với nhiều chi tiết trang trí kiểu Baroque, nằm ở đầu phố Tràng Tiền, nhìn ra quảng trường Cách mạng Tháng Tám. Đây là một trong những công trình kiến trúc Pháp tiêu biểu nhất còn lại ở Việt Nam và vẫn đang hoạt động như một nhà hát.
Từ năm 1994 đến năm 1997, nhà hát được trùng tu lớn, phục hồi nhiều chi tiết mặt tiền và nội thất. Bài này giúp bạn đọc mặt tiền theo từng tầng, nhận ra các yếu tố tân cổ điển, hiểu vì sao nhà hát trông "nặng" mà vẫn thanh, những gì đáng xem bên trong nếu có dịp vào, và các chỗ đứng ngắm quanh quảng trường vào những giờ khác nhau.
Một nhà hát kiểu Paris giữa Hà Nội
Đầu thế kỷ 20, chính quyền thuộc địa Pháp xây dựng nhiều công trình công cộng lớn ở Hà Nội để thể hiện sự hiện diện của mình: phủ toàn quyền, nhà bưu điện, ngân hàng, nhà ga, nhà hát. Nhà hát Lớn nằm trong chuỗi đó, được đặt ở vị trí đầu một trục phố thương mại, nhìn ra một quảng trường mở, theo đúng cách các thành phố Pháp đặt nhà hát như một điểm nhấn đô thị.
Thiết kế thường được ghi nhận là của các kiến trúc sư Harlay và Broyer. Nguồn cảm hứng là Nhà hát Opéra Garnier, biểu tượng của Paris thời Đệ nhị Đế chế. Tuy nhiên Nhà hát Lớn Hà Nội không phải bản sao: quy mô nhỏ hơn nhiều, trang trí tiết chế hơn, và một số chi tiết được điều chỉnh cho khí hậu nóng ẩm, như hành lang và cửa thông gió.
Nền đất khu vực xây nhà hát vốn yếu, ngập nước; các mô tả lịch sử thường nhắc tới việc phải gia cố móng rất kỹ trước khi xây. Sau hơn một thế kỷ, nhà hát vẫn đứng vững, đã qua nhiều lần sửa chữa, đặc biệt là đợt trùng tu 1994 – 1997 trước một hội nghị quốc tế lớn tổ chức tại Hà Nội.
Cũng nên nhớ rằng nhà hát không đứng trơ trọi trên một bệ cao như nhiều nhà hát châu Âu mà nằm sát mặt phố, giữa nút giao xe cộ. Quy mô vừa phải khiến nó hoà vào đường phố Hà Nội: người đi xe máy qua quảng trường mỗi ngày vẫn thấy nó như một phần quen thuộc của cảnh phố, không phải một lâu đài xa cách.
Đọc mặt tiền theo từng tầng
Mặt tiền tân cổ điển được tổ chức theo tầng ngang và trục dọc rõ ràng. Đứng ở quảng trường, đọc từ dưới lên:
| Tầng | Có gì | Ý đồ thiết kế |
|---|---|---|
| Bệ và bậc thềm | Dãy bậc rộng dẫn lên sảnh, chân tường ốp đá | Nâng nhà hát lên khỏi mặt phố, tạo cảm giác bước lên một nơi trang trọng |
| Tầng trệt | Hàng cửa vòm lớn mở vào sảnh | Tạo nhịp đều, mời người vào; vòm gợi kiến trúc cổ điển châu Âu |
| Tầng giữa | Ban công lớn ở chính giữa, cột và trụ áp tường, cửa sổ lớn | Trục giữa được nhấn mạnh; ban công là nơi nhìn ra quảng trường |
| Diềm mái và đỉnh | Diềm trang trí, tượng, mặt trán, phía sau là khối mái | Kết thúc mặt tiền, tạo đường viền trên nền trời |
| Khối mái | Mái lợp ngói đá, có khối cao hơn phía trên sân khấu | Thể hiện cấu trúc bên trong: sân khấu cần chiều cao lớn |
Nguyên tắc đối xứng là chìa khoá: mọi thứ cân đều hai bên trục giữa, ban công đặt đúng trục, cửa vòm chia đều. Đứng thẳng trục trước nhà hát, bạn sẽ thấy sự đối xứng rõ nhất; lệch sang một bên, bạn lại thấy chiều sâu của các khối nhô ra thụt vào.
Chi tiết tân cổ điển đáng tìm
Cột và trụ áp tường. Mặt tiền có các cột tròn và trụ vuông gắn vào tường, đầu cột có trang trí. Cột không chỉ để đỡ mà để tạo nhịp và bóng đổ, làm mặt tường có khối.
Ban công trung tâm. Ban công ở tầng giữa là điểm nhấn của mặt tiền, có lan can trang trí. Đây cũng là ban công gắn với nhiều sự kiện lịch sử của Hà Nội, trong đó có cuộc mít tinh tháng 8 năm 1945 tại quảng trường phía trước.
Cửa vòm và cửa sổ. Các cửa vòm ở tầng trệt và cửa sổ lớn ở tầng trên có khung trang trí, đỉnh vòm có hoa văn. Nhìn kỹ những đường gờ chạy ngang tường, chúng chia mặt tiền thành từng tầng rõ ràng.
Mặt trán và tượng. Phía trên mặt tiền có mặt trán với trang trí đắp nổi, các vị trí đặt tượng và hoa văn. Đây là phần mang nhiều tinh thần Baroque nhất: đường cong, khối nổi, chi tiết dày.
Màu sơn. Nhà hát sơn màu vàng kem, các chi tiết trang trí sơn trắng nổi lên. Cặp màu này phổ biến ở các công trình Pháp tại Hà Nội, hợp với ánh nắng nhiệt đới và tạo sự tương phản cho chi tiết.
Mái và cửa mái. Lùi xa để thấy phần mái: mái dốc lợp ngói đá màu xám, có cửa mái nhỏ nhô ra, các đường viền kim loại. Kiểu mái dốc lợp đá này đến từ khí hậu châu Âu, ở Hà Nội lại hữu ích cho mùa mưa. Khối mái nhô cao phía sau là phần trên sân khấu.
Bên trong: sảnh, cầu thang, Phòng Gương và khán phòng
Nếu có dịp vào nhà hát, qua một buổi biểu diễn hoặc một chương trình tham quan do nhà hát tổ chức, những không gian đáng xem nhất là sảnh và cầu thang lớn, Phòng Gương và khán phòng. Sảnh có cầu thang đá rộng chia hai nhánh, trần cao, đèn chùm, là không gian chuyển tiếp từ phố vào thế giới của sân khấu.
Phòng Gương ở tầng trên, mở ra ban công trung tâm, là phòng khánh tiết dùng cho các buổi đón tiếp. Gương lớn trên tường, đèn chùm, trần trang trí phản chiếu lẫn nhau tạo cảm giác không gian rộng hơn. Đây là nơi thể hiện rõ nhất tinh thần trang trí Pháp cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20.
Khán phòng có mặt bằng hình móng ngựa, các tầng ban công ôm quanh, quy mô vài trăm chỗ ngồi, nhỏ và ấm cúng so với các nhà hát lớn ở châu Âu. Trần khán phòng có tranh và đèn trang trí. Ngồi ở ban công, bạn nhìn được cả cách kiến trúc tổ chức ánh nhìn của khán giả về sân khấu, một bài học về thiết kế nhà hát cổ điển.
Một điều thú vị là độ vang của khán phòng. Các nhà hát cổ điển như thế này được thiết kế trước thời âm học hiện đại, dựa vào kinh nghiệm về hình dáng phòng, vật liệu gỗ, nhung, vữa trang trí để âm thanh tán đều. Ngồi ở tầng ban công trên cao trong một buổi hoà nhạc, bạn sẽ nghe được sự khác biệt so với một hội trường hiện đại: âm ấm hơn, gần hơn.
Nhà hát trong một vòng kiến trúc Pháp quanh Hồ Gươm
Nhà hát Lớn không đứng một mình. Trong bán kính đi bộ là cả một quần thể công trình từ thời Pháp, mỗi công trình một phong cách, cho phép bạn đọc kiến trúc Hà Nội đầu thế kỷ 20 trong một buổi sáng. Phố Tràng Tiền nối nhà hát với Hồ Gươm, hai bên còn nhiều mặt tiền cũ với ban công sắt, cửa chớp gỗ.
Gần đó, toà nhà Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, xưa là bảo tàng của Viện Viễn Đông Bác cổ, do kiến trúc sư Ernest Hébrard thiết kế, là ví dụ tiêu biểu của phong cách Đông Dương: khung và hình khối phương Tây, nhưng mái nhiều tầng, đầu đao, các chi tiết lấy cảm hứng từ kiến trúc Á Đông. Đặt cạnh Nhà hát Lớn, sự khác biệt rất rõ: một bên mang nguyên ngôn ngữ châu Âu sang, một bên cố tìm cách hoà vào đất bản xứ.
Một vòng đi bộ gợi ý: bắt đầu ở quảng trường trước Nhà hát Lớn, đi vòng ra phía sau và bên hông nhà hát để thấy khối mái sân khấu, sang toà Bảo tàng Lịch sử, rồi đi dọc Tràng Tiền về Hồ Gươm. Vòng này mất chừng một, hai giờ đi chậm, và cho bạn thấy ba cách người Pháp xây ở Hà Nội: công trình biểu tượng, công trình lai Đông Dương và dãy phố thương mại.
Chỗ đứng ngắm quanh quảng trường
Nhà hát nằm ở nút giao đông xe; chọn chỗ đứng an toàn và đẹp giúp bạn ngắm được trọn công trình. Gợi ý:
- Đứng ở quảng trường phía trước, ngay trên trục giữa, để thấy sự đối xứng của mặt tiền.
- Đi sang góc chéo của quảng trường, nhìn chéo để thấy khối mái và chiều sâu của mặt bên.
- Từ đầu phố Tràng Tiền, nhìn dọc trục phố về phía nhà hát để thấy công trình như điểm kết thúc của trục.
- Buổi sáng sớm, quảng trường vắng xe, ánh sáng xiên làm nổi các chi tiết đắp nổi trên mặt tiền.
- Giờ xanh sau hoàng hôn, khi đèn trong nhà hát và đèn chiếu mặt tiền bật, công trình nổi lên trên nền trời xanh thẫm; đây là lúc đẹp nhất trong ngày.
- Luôn đứng trên vỉa hè hoặc khu vực quảng trường dành cho người đi bộ; không đứng giữa lòng đường để chụp.
Nút giao quanh nhà hát có lưu lượng xe máy rất lớn vào giờ cao điểm; muốn ngắm thong thả, chọn sáng sớm cuối tuần.
Ứng xử khi ngắm và vào nhà hát
Nhà hát Lớn vừa là di tích kiến trúc vừa là nơi biểu diễn đang hoạt động. Mấy điều nên giữ:
- Không ngồi, trèo lên bậc thềm, lan can, tượng trang trí ở mặt tiền khi có biển nhắc hoặc khi đang có sự kiện.
- Khi vào xem biểu diễn, ăn mặc lịch sự theo quy định của nhà hát, tắt chuông điện thoại, không chụp ảnh trong lúc biểu diễn nếu không được phép.
- Trong các phòng nội thất, không chạm tay vào gương, đèn, đồ trang trí; đi theo lối được chỉ dẫn.
- Chụp ảnh cưới, quay phim thương mại trước nhà hát có thể cần đăng ký; hỏi ban quản lý.
- Flycam trong khu vực trung tâm Hà Nội chịu quy định hạn chế bay chặt chẽ; không bay khi chưa có phép.
- Lịch biểu diễn, giá vé và lịch tham quan do nhà hát công bố; kiểm thông tin hiện hành.
Nếu chỉ ngắm từ bên ngoài, đừng quên rằng quanh nhà hát là đường lớn và người dân đang đi làm, đi chợ; chọn chỗ đứng không cản trở họ là phép lịch sự đơn giản nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hát Lớn Hà Nội có giống Opéra Garnier ở Paris không?
Lấy cảm hứng từ Opéra Garnier nên có nhiều nét tương đồng về tinh thần: mặt tiền nhiều tầng, cột, vòm, ban công, trang trí Baroque, mái nổi khối trên sân khấu. Nhưng quy mô nhỏ hơn nhiều, trang trí tiết chế hơn, và bố cục điều chỉnh cho khí hậu Hà Nội. Nó là một biến thể, không phải bản sao.
Nhà hát Lớn Hà Nội có cho vào tham quan không?
Có thể vào khi xem các buổi biểu diễn, và nhà hát có tổ chức chương trình tham quan nội thất theo lịch riêng. Lịch và hình thức thay đổi theo thời điểm, nên kiểm thông tin của nhà hát trước khi đến.
Phong cách tân cổ điển là gì?
Tân cổ điển là trào lưu kiến trúc lấy lại ngôn ngữ của kiến trúc Hy Lạp, La Mã cổ đại như cột, vòm, mặt trán, sự đối xứng, rồi phát triển theo tinh thần từng thời. Ở Nhà hát Lớn, ngôn ngữ đó được pha thêm trang trí Baroque giàu đường cong và khối nổi.
Nhà hát Lớn TP.HCM và Hà Nội khác nhau thế nào?
Nhà hát Thành phố ở TP.HCM được xây sớm hơn, khánh thành vào khoảng năm 1900, mặt tiền có vòm lớn và trang trí theo kiểu khác. Hai công trình cùng thời kỳ kiến trúc Pháp nhưng không cùng một mẫu. So sánh hai mặt tiền là một cách thú vị để thấy sự đa dạng trong kiến trúc thời này.
Chụp Nhà hát Lớn đẹp nhất vào lúc nào?
Giờ xanh ngay sau hoàng hôn, khi đèn bên trong và đèn chiếu mặt tiền đã bật mà trời vẫn còn màu, thường cho ảnh cân bằng nhất. Sáng sớm cuối tuần quảng trường vắng xe, ánh sáng xiên làm nổi chi tiết, cũng là lựa chọn tốt.
Vì sao nhà hát có khối mái cao phía sau?
Khối cao phía sau nằm trên sân khấu, nơi cần chiều cao lớn để treo phông, đèn và cơ cấu kéo cảnh. Kiến trúc nhà hát cổ điển thường để lộ khối này ra ngoài, nên nhìn hình khối mái là đoán được vị trí sân khấu bên trong.