Jökulsárlón là một phá nước ở đông nam Iceland, nằm ngay chân sông băng Breiðamerkurjökull, một nhánh của chỏm băng Vatnajökull; băng vỡ từ đầu sông băng thành những tảng trôi trên phá, rồi theo dòng chảy ngắn ra biển và dạt lên bãi cát đen bên kia đường gọi là Bãi biển Kim cương. Phá hình thành trong thế kỷ 20 khi sông băng rút lùi, và ngày càng mở rộng; nay là một trong những hồ sâu nhất Iceland.
Ngắm đẹp quanh năm, mỗi mùa một kiểu: mùa đông có nắng thấp cả ngày, băng xanh đậm, có thể kết hợp hang băng có hướng dẫn và cực quang; mùa hè đường đi dễ, có thuyền đi giữa các tảng băng, đêm sáng. Giờ đẹp nhất là bình minh và hoàng hôn ở bãi biển, khi nắng chiếu xuyên qua các tảng băng trong suốt. Điều nguy hiểm nhất ở đây không phải băng mà là sóng biển, thứ mà người lần đầu đến Iceland hay xem nhẹ.
Từ sông băng tới phá nước: một cảnh đang thay đổi
Vatnajökull là chỏm băng lớn nhất Iceland, phủ lên cả núi lửa bên dưới. Từ chỏm băng, nhiều nhánh sông băng trườn xuống đồng bằng ven biển. Breiðamerkurjökull là một nhánh như vậy. Vào đầu thế kỷ 20, đầu sông băng còn nằm gần bờ biển. Khi khí hậu ấm lên và sông băng rút lùi, chỗ trũng do chính băng đào ra bị nước tan và nước biển lấp đầy, thành phá Jökulsárlón.
Phá nối với biển bằng một đoạn sông rất ngắn chảy dưới cầu của Đường Vành đai, quốc lộ chạy vòng quanh đảo. Khi thuỷ triều lên, nước biển mặn và ấm hơn tràn vào phá, làm băng tan nhanh hơn; khi triều xuống, các tảng băng nhỏ trôi theo dòng ra biển. Sóng đánh chúng ngược vào bờ, rải trên bãi cát đen.
Phá vẫn đang lớn lên mỗi năm khi sông băng tiếp tục lùi. Đứng ở bờ phá, bạn đang nhìn một cảnh quan sinh ra chưa tới trăm năm, và sẽ khác đi trong đời một người. Toàn vùng là một phần của Vườn quốc gia Vatnajökull, được UNESCO ghi danh năm 2019 vì sự tương tác giữa núi lửa và băng.
Vì sao băng có màu xanh, trắng và đen
Băng xanh. Băng sông băng hình thành từ tuyết bị nén qua hàng trăm năm, bọt khí bị ép ra, băng trở nên rất đặc và trong. Băng đặc hấp thụ phần ánh sáng đỏ mạnh hơn phần xanh, nên ánh sáng đi qua một khối băng dày hiện màu xanh lam. Các tảng vừa lật mặt dưới lên, chưa bị nắng và gió làm trắng bề mặt, có màu xanh đậm nhất.
Băng trắng. Băng có nhiều bọt khí nhỏ hoặc bề mặt bị nắng làm xốp sẽ tán xạ mọi màu như nhau, nên trông trắng như tuyết.
Băng trong suốt. Những tảng nhỏ trên bãi biển, bị sóng mài nhẵn, nhiều khi trong như thuỷ tinh. Khi nắng thấp chiếu từ phía sau, chúng sáng lên như đá quý, đó là lý do cái tên Bãi biển Kim cương.
Vệt đen. Các sọc đen trong băng là tro núi lửa từ những vụ phun trào cách đây hàng trăm năm, rơi xuống chỏm băng, bị chôn vào lớp tuyết rồi theo dòng băng trườn ra tận đây. Mỗi vệt đen là một sự kiện núi lửa được băng lưu giữ.
Cát đen. Bãi cát là cát bazan núi lửa, được sông băng và sông mang xuống. Nền đen làm nổi bật mọi tảng băng trên đó.
Mùa nào đến: hai mùa, hai cảnh
Iceland ở gần vòng Bắc Cực, nên ánh sáng thay đổi rất mạnh theo mùa. Đây là thứ quyết định trải nghiệm ở Jökulsárlón nhiều hơn nhiệt độ:
| Khía cạnh | Mùa đông (khoảng tháng 11 – tháng 3) | Mùa hè (khoảng tháng 6 – tháng 8) |
|---|---|---|
| Ánh sáng | Ngày ngắn, nắng thấp suốt ngày, giờ nào cũng như hoàng hôn | Ngày rất dài, đêm gần như không tối vào giữa hè |
| Băng | Màu xanh đậm, ít tan, bãi biển nhiều tảng lớn | Tan nhanh hơn, phá đông thuyền |
| Hoạt động | Hang băng có hướng dẫn, săn cực quang | Thuyền trên phá, đi bộ, chim biển |
| Đường đi | Có thể có bão tuyết, đường đóng; cần kinh nghiệm lái mùa đông | Dễ đi, đông khách |
| Hạn chế | Thời tiết đổi rất nhanh | Không có cực quang, đông người |
Mùa xuân và mùa thu là thời gian chuyển tiếp hợp với người muốn vừa có đêm tối để săn cực quang vừa tránh thời tiết khắc nghiệt nhất. Dù đi mùa nào, kiểm dự báo thời tiết và tình trạng đường của cơ quan chức năng Iceland mỗi sáng.
Giờ đẹp và cách ngắm Bãi biển Kim cương
Bãi biển nằm ngay bên kia cầu, hai bên cửa sông. Lúc bình minh hoặc hoàng hôn, khi mặt trời thấp ở phía sau các tảng băng nhìn từ chỗ bạn đứng, băng trong suốt sáng lên rõ nhất. Mùa đông, điều này kéo dài nhiều giờ vì mặt trời không lên cao. Mùa hè, nên đến muộn vào buổi tối khi nắng đã thấp và đám đông đã về.
Lượng băng trên bãi phụ thuộc vào thuỷ triều, sóng và lượng băng vỡ từ sông băng những ngày trước; có ngày bãi phủ đầy, có ngày chỉ lác đác. Hai bên cửa sông thường khác nhau, nên đi bộ sang cả hai phía.
Ở phá, ngắm từ bờ phía tây gần bãi đỗ xe, hoặc đi bộ dọc bờ về phía đông ra xa đám đông, nơi thấy được đầu sông băng ở xa. Kiên nhẫn: các tảng băng lớn thỉnh thoảng lật mình khi phần dưới nước tan, phát ra tiếng động lớn và sóng nhỏ. Những con hải cẩu thường bơi giữa các tảng băng hoặc nằm ở cửa sông, ăn cá theo triều vào phá.
Hang băng mùa đông: là gì, khi nào, đi thế nào
Hang băng trong vùng là những đường hầm do nước tan chảy khoét bên trong hoặc bên dưới sông băng vào mùa ấm. Đến mùa lạnh, dòng nước ngừng chảy, hang trở nên đủ ổn định để vào, và ánh sáng lọt qua lớp băng dày tạo ra màu xanh rực rỡ trên trần và vách, có chỗ thấy cả những viên sỏi, lớp tro bị kẹt trong băng.
Mỗi mùa hang mới hình thành và hang cũ sụp, nên không có hang cố định "năm nào cũng có". Các đơn vị có giấy phép dò hang vào đầu mùa đông và chỉ đưa khách vào khi đánh giá an toàn, thường trong khoảng tháng 11 đến tháng 3, tuỳ thời tiết. Mùa hè cũng có những tour gọi là hang băng nhưng thường là đi trên mặt sông băng hoặc vào hang khác loại; hỏi kỹ để biết mình sẽ thấy gì.
Không bao giờ tự vào hang băng hay đi lên sông băng một mình. Băng có thể sập, khe nứt bị tuyết che, và nước có thể dâng nhanh sau một ngày ấm. Đơn vị dẫn sẽ phát mũ bảo hộ, đinh bám giày; nghe theo hướng dẫn, kể cả khi họ quyết định huỷ chuyến vì thời tiết.
Một buổi bình minh ở Bãi biển Kim cương
Một trình tự đơn giản cho người ở lại gần đó qua đêm, giúp bạn có ánh sáng đẹp mà vẫn an toàn:
- Tối hôm trước, xem giờ mặt trời mọc và dự báo sóng, gió. Ngày có cảnh báo gió mạnh hoặc sóng lớn, ngắm từ xa hoặc đổi kế hoạch.
- Đến bãi đỗ xe sớm hơn giờ mặt trời mọc khoảng nửa giờ. Mùa đông, giờ này có thể đã gần trưa theo đồng hồ.
- Đi bộ dọc bãi tìm những tảng băng trong, cỡ vừa, nằm ở đoạn cát ẩm, và đứng sao cho mặt trời ở phía sau tảng băng.
- Luôn giữ mặt hướng ra biển khi đứng gần mép nước; không ngồi xuống sát đường sóng.
- Sau khi nắng lên, sang bờ phá ngắm các tảng lớn đổi màu trong ánh sáng ban ngày, và tìm hải cẩu ở cửa sông.
Mang khăn khô và găng tay thay thế: cát ướt, nước biển và gió lạnh làm tay tê rất nhanh, và tay tê là lúc người ta đánh rơi điện thoại xuống sóng.
Những mối nguy thật sự ở đây
Cảnh ở Jökulsárlón trông yên bình, nhưng vùng bờ biển nam Iceland có những mối nguy mà người đến từ vùng nhiệt đới ít khi nghĩ tới:
- Sóng lừa. Bờ biển nam Iceland đối mặt với Bắc Đại Tây Dương mở, thỉnh thoảng có những con sóng lớn hơn hẳn các sóng trước đó, chạy rất xa lên bãi. Tai nạn chết người do sóng cuốn đã xảy ra ở các bãi biển vùng này. Không quay lưng lại biển, đứng xa mép nước.
- Không trèo lên tảng băng. Ở bãi biển, sóng có thể đẩy tảng băng lăn bất ngờ. Ở phá, tảng băng nổi có thể lật bất cứ lúc nào.
- Không đứng trên băng ven phá vào mùa đông. Lớp băng mỏng phủ mặt phá trông chắc nhưng nước dưới đó là nước lạnh có dòng chảy.
- Hang băng chỉ đi với hướng dẫn viên có giấy phép. Hang băng trong sông băng thay đổi mỗi mùa, có thể sụp; chỉ an toàn trong mùa lạnh và khi được người có chuyên môn kiểm tra.
- Đừng dừng xe trên cầu hay lề Đường Vành đai. Đường hẹp, xe chạy nhanh, gió mạnh; dùng các bãi đỗ.
- Gió. Gió mạnh ở Iceland có thể giật cửa xe khỏi tay và làm hỏng bản lề; mở cửa xe bằng cả hai tay vào ngày gió.
Iceland có số khẩn cấp chung 112. Lưu lịch trình ở nơi lưu trú, và đọc cảnh báo thời tiết hằng ngày.
Ứng xử và điều người đến lần đầu hay bỏ lỡ
Không mang băng về như "kỷ niệm" và không lấy cát, đá ra khỏi khu vườn quốc gia. Không cho hải cẩu ăn, không lại quá gần khi chúng nằm trên bờ. Đi trên lối mòn quanh phá; thảm rêu ở Iceland mất nhiều năm mới hồi phục sau một vết giày. Flycam trong vườn quốc gia và gần khu đông người bị hạn chế, cần tìm hiểu quy định và giấy phép hiện hành.
Nhiều người dừng ở Jökulsárlón mười lăm phút trên hành trình quanh đảo rồi đi tiếp. Họ bỏ lỡ: phá Fjallsárlón nhỏ hơn ở gần đó, nơi sông băng đổ xuống gần bờ hơn và ít người hơn; ánh sáng thay đổi trong một buổi chiều mùa đông; tiếng băng nứt, tiếng nước nhỏ giọt khi đứng yên bên bờ phá; và cảnh sông băng rút lùi để lại những dải đá trơ, là bằng chứng mắt thấy được của biến đổi khí hậu.
Về thủ tục nhập cảnh Iceland, thuộc khối Schengen, kiểm thông tin của cơ quan lãnh sự hiện hành trước khi lên kế hoạch.
Những hiểu lầm hay gặp
"Băng xanh là do nhuộm hoặc do nước biển phản chiếu." Màu xanh nằm trong chính khối băng đặc, hiện rõ cả khi tảng băng nằm trên cát đen dưới trời xám, không cần trời xanh để phản chiếu.
"Bãi biển lúc nào cũng đầy băng." Có ngày bãi gần như trống vì sóng và triều đã kéo băng ra khơi. Ở lại hai ngày giúp tăng cơ hội gặp bãi nhiều băng.
"Mùa hè không còn băng." Mùa hè băng tan nhanh hơn nhưng sông băng vẫn liên tục vỡ ra tảng mới; phá vẫn đầy băng trôi, chỉ là tảng thường nhỏ và trắng hơn mùa đông.
"Đứng trên bờ phá là an toàn tuyệt đối." Tảng băng lớn lật mình có thể đẩy một con sóng nhỏ tràn lên bờ thấp, và mép bờ có chỗ sụt lở. Đứng lùi lại vài bước, giữ trẻ em trong tầm tay.
Câu hỏi thường gặp
Jökulsárlón có phải là hồ không?
Gọi là phá thì đúng hơn, vì nó nối với biển qua một đoạn sông ngắn, và nước trong phá là hỗn hợp nước băng tan và nước biển theo thuỷ triều. Trong tiếng Iceland, tên của nó có nghĩa là phá của con sông chảy ra từ sông băng. Nhiều tài liệu tiếng Anh vẫn gọi là hồ băng.
Có thể thấy cực quang ở Jökulsárlón không?
Có, vào những đêm quang mây từ khoảng tháng 9 đến tháng 3, khi hoạt động cực quang đủ mạnh. Vùng này ít đèn, và phản chiếu cực quang trên mặt phá giữa các tảng băng là cảnh rất đặc biệt. Đường ban đêm mùa đông có thể đóng băng, lái xe phải rất cẩn thận.
Đi thuyền trên phá có đáng không?
Thuyền lưỡng cư hoặc thuyền nhỏ đi vào giữa các tảng băng, gần đầu sông băng hơn mức đứng ở bờ cho phép, giúp thấy kích thước thật của các tảng băng. Chỉ chạy vào mùa ấm và phụ thuộc thời tiết. Người chỉ dừng ngắn có thể bỏ qua mà vẫn ngắm trọn cảnh từ bờ.
Băng trên bãi biển bao lâu thì tan?
Tuỳ kích thước và thời tiết: những mảnh nhỏ tan trong vài giờ, những tảng lớn có thể nằm nhiều ngày. Sóng liên tục mang băng mới vào và kéo băng cũ ra. Vì vậy bãi biển mỗi ngày một khác, và ảnh của hôm trước không nói trước được hôm nay.
Từ Reykjavík đi Jökulsárlón mất bao lâu?
Lái xe theo Đường Vành đai mất khoảng năm giờ trong điều kiện tốt, chưa tính dừng nghỉ. Mùa đông có thể lâu hơn nhiều do thời tiết và đường đóng. Đi trong ngày rồi quay lại là rất mệt; nên nghỉ một hai đêm ở vùng gần đó để có bình minh hoặc hoàng hôn ở bãi biển.