Rừng tràm Trà Sư mùa nước nổi: vì sao có lũ, đi xuồng thế nào và giờ nào chim về

Rừng tràm Trà Sư đẹp nhất vào mùa nước nổi, thường khoảng tháng 8 đến tháng 11, khi nước lũ từ sông Mê Kông tràn về làm ngập gốc tràm, lớp bèo nhỏ phủ kín mặt nước thành một tấm thảm xanh, và xuồng chèo tay luồn được vào những lối nước hẹp giữa rừng. Giờ đẹp là sáng sớm, khi nắng xuyên qua tán tràm thành vệt, và chiều muộn, khi chim bay về tổ.

Rừng nằm ở vùng biên giới tây nam, nay thuộc tỉnh An Giang (tỉnh này đã nhập thêm Kiên Giang cũ từ 01/7/2025), gần khu vực Tịnh Biên cũ. Đây là một khu rừng tràm ngập nước được bảo vệ, nơi trú của nhiều loài chim nước. Bài này giải thích mùa nước nổi là gì, đi xuồng thế nào cho thấy nhiều, giờ nào chim về, và cách đi rừng mà không làm phiền chim.

Mùa nước nổi là gì và vì sao năm nào cũng đến

Mỗi năm vào mùa mưa, lượng mưa lớn ở thượng nguồn sông Mê Kông dồn về hạ lưu. Nước sông dâng lên, tràn qua bờ vào các cánh đồng và vùng trũng của đồng bằng sông Cửu Long. Người miền Tây gọi đó là mùa nước nổi. Ở vùng đầu nguồn như An Giang, nước lên chậm và rút chậm, kéo dài nhiều tháng, khác với lũ quét đột ngột ở miền núi.

Nước lũ mang theo phù sa và cá. Phù sa bồi lên đồng ruộng, cá theo nước vào đồng sinh sản. Với người dân, đây là mùa của cá linh, bông điên điển, của những nghề chỉ có trong mấy tháng nước lên. Với rừng tràm, nước ngập gốc là điều kiện sống bình thường; cây tràm chịu ngập và chịu được đất phèn của vùng trũng này.

Mức nước mỗi năm khác nhau, phụ thuộc vào mưa ở thượng nguồn và việc điều tiết dòng chảy trên lưu vực. Có năm nước lớn, có năm nước nhỏ, người dân gọi là năm “lũ lớn”, “lũ nhỏ”. Năm nước nhỏ, rừng vẫn ngập nhưng các lối xuồng có thể nông hơn, mùa đẹp ngắn hơn.

Khi nước rút, khoảng cuối năm, rừng trở lại mặt đất ẩm rồi khô dần vào mùa khô. Mùa khô là mùa rừng tràm dễ cháy nhất, nên khu rừng thường có quy định chặt về lửa vào thời gian này.

Một hiểu lầm hay gặp là nghĩ mùa nước nổi là thiên tai, nên tránh đi. Ở vùng đầu nguồn, nước nổi là nhịp sống hằng năm, nước lên chậm, người dân đã quen sống cùng; chỉ những năm lũ lớn bất thường mới gây thiệt hại. Trước khi đi vẫn nên xem tin thời tiết và mực nước, nhưng đừng bỏ qua mùa đẹp nhất của rừng tràm chỉ vì chữ “lũ”.

Thảm bèo xanh: vì sao mặt nước như được trải thảm

Thứ làm nên hình ảnh nổi tiếng của Trà Sư là lớp bèo nhỏ li ti phủ kín mặt nước giữa rừng, xanh đến mức nhiều người tưởng là cỏ. Đó là những loài thực vật nổi rất nhỏ, mỗi cây chỉ vài milimét, sinh sôi rất nhanh trên mặt nước tĩnh, giàu dinh dưỡng và đủ nắng.

Trong rừng tràm mùa nước nổi, nước gần như đứng yên, có chất hữu cơ từ lá rụng và phù sa, nắng lọt qua tán cây vừa đủ. Đó là điều kiện lý tưởng để bèo phủ kín. Ở những kênh lớn có dòng chảy, bèo ít hơn vì bị cuốn đi; vào những lối nhỏ giữa rừng mới thấy thảm bèo dày nhất.

Khi xuồng đi qua, mũi xuồng rẽ thảm bèo thành một vệt nước sẫm màu phía sau, vài phút sau bèo lại khép lại. Nhìn vệt ấy, có thể thấy được đường xuồng vừa đi giữa một mặt phẳng xanh liền mạch.

Màu bèo thay đổi theo ánh sáng: sáng sớm xanh dịu, có khi đọng sương; giữa trưa xanh chói; chiều muộn ngả vàng. Những vệt nắng xuyên qua tán tràm chiếu xuống thảm bèo tạo nên các mảng sáng tối xen kẽ, đẹp nhất khi nắng còn xiên.

Cây tràm: sống được trên đất ngập và phèn

Đất vùng trũng giáp biên giới tây nam nhiều nơi là đất phèn: khi khô, các khoáng chứa lưu huỳnh trong đất bị oxy hoá, tạo axit, nước trong mương rạch có màu trong xanh nhưng chua, nhiều cây trồng không sống nổi. Cây tràm là một trong số ít cây chịu được cả phèn lẫn ngập nước kéo dài, nên rừng tràm là thảm thực vật tự nhiên của những vùng trũng này.

Tràm có thân thẳng, vỏ nhiều lớp mỏng bong ra như giấy, màu trắng xám. Trong rừng ngập nước, những thân trắng ấy đứng san sát, phản chiếu xuống mặt nước, tạo nên nhịp điệu thẳng đứng lặp lại, đối lập với mặt bèo xanh nằm ngang. Đó là bố cục cơ bản của cảnh Trà Sư.

Lá tràm có tinh dầu, vò nhẹ ngửi thấy mùi thơm hăng quen thuộc. Mùa hoa, tràm nở những chùm hoa nhỏ màu trắng ngà, ong về làm mật; người miền Tây quen với mật ong rừng tràm từ những khu rừng như thế này. Rừng tràm còn giữ nước, giữ phù sa, là nơi cá sinh sản khi nước lên.

Thân tràm nhiều tinh dầu và lớp than bùn bên dưới khiến rừng rất dễ cháy vào mùa khô. Đó là lý do mọi khu rừng tràm đều nghiêm cấm lửa, và cũng là lý do khi đến mùa nước nổi, nước ngập gốc lại là trạng thái an toàn nhất của rừng.

Đứng đâu để thấy rừng

Trên xuồng ba lá giữa lối hẹp. Góc thấp sát mặt nước: thân tràm vươn thẳng lên, thảm bèo trải ra phía trước, tán cây khép lại trên đầu. Đây là góc cho cảm giác ở trong rừng.

Ở chỗ lối xuồng mở ra khoảng trống. Những khoảng nước rộng giữa rừng nhận nhiều nắng hơn, bèo dày và sáng màu nhất; nhìn ngược lại về lối vừa đi sẽ thấy vệt xuồng rẽ bèo.

Trên đài quan sát. Nhìn xuống thấy rừng như một mặt phẳng xanh liền, những kênh nước vạch thành đường sẫm; xa hơn là đồng ruộng ngập nước và núi thấp.

Trên cầu đi bộ trong rừng. Ngang tầm tán cây, thấy tổ chim, chim đậu; buổi chiều đứng đây nghe tiếng chim về ồn ã.

Ở bờ kênh lúc chiều muộn. Nhìn lên bầu trời phía trên rừng để thấy các đàn chim bay về theo hàng.

Đi xuồng vào rừng: một lộ trình thường gặp

Cách tổ chức tham quan cụ thể do đơn vị quản lý quy định và có thể thay đổi. Một lộ trình thường gặp gồm các chặng sau:

1. Xuồng máy trên kênh chính: chạy giữa hai hàng tràm, mặt nước rộng; đây là chặng nhìn được rừng từ xa, thấy độ cao của tán.
2. Chuyển sang xuồng ba lá chèo tay: xuồng nhỏ, êm, đi vào những lối hẹp giữa rừng; tắt máy là nghe được tiếng chim, tiếng nước.
3. Lướt qua thảm bèo: phần đáng nhớ nhất; ngồi yên, nhìn mũi xuồng rẽ bèo và những thân tràm đứng thẳng trong nước.
4. Lên đài quan sát (nếu có): nhìn từ trên cao xuống thấy toàn khu rừng như một mặt phẳng xanh, xa xa là các dãy núi thấp của vùng biên giới.
5. Đi bộ trên cầu dài trong rừng (nếu có): nhìn rừng ngang tầm tán, thấy tổ chim trên cây.

Ngồi xuồng ba lá phải ngồi giữa, không đứng dậy, không nghiêng người đột ngột; xuồng nhỏ dễ chòng chành. Mặc áo phao theo yêu cầu, giữ điện thoại, máy ảnh bằng dây đeo.

Theo tháng và theo giờ

Xu hướng thường gặp ở rừng tràm vùng đầu nguồn; mức nước thực tế khác nhau theo năm.

Giữa trưa trong rừng tràm nắng không gắt bằng ngoài đồng nhờ tán cây, nhưng trên kênh chính rất nóng. Muốn ngắm chim, đến sớm hoặc ở lại đến chiều muộn; trưa chim thường nghỉ, ít bay.

Ngắm chim không làm phiền chim

Rừng tràm Trà Sư là nơi trú của nhiều loài chim nước: cò, diệc, cồng cộc và nhiều loài khác. Chim thường rời rừng đi kiếm ăn vào sáng sớm và bay về tổ vào chiều muộn. Hai khoảng thời gian ấy, bầu trời trên rừng có những đàn chim bay thành hàng, tiếng kêu vang cả một vùng.

Để ngắm chim, quan trọng nhất là giữ yên tĩnh. Tiếng máy xuồng, tiếng nói to, tiếng loa làm chim hoảng, bay tán loạn khỏi tổ, nhất là vào mùa sinh sản. Trên xuồng chèo tay, nói nhỏ, không vỗ tay, không ném gì lên cây để chim bay lên.

Mang theo một ống nhòm nhỏ sẽ thấy nhiều hơn rất nhiều: dáng chim đứng trên cành, tổ chim lấp ló trong tán tràm, chim non. Không cố tiến lại gần tổ, không dùng đèn chiếu vào tổ nếu ở lại muộn.

Flycam bay thấp trên rừng làm chim hoảng sợ, có thể xem như kẻ săn mồi. Nhiều khu rừng có quy định riêng về việc bay; dù sao cũng phải xin phép bay theo quy định hiện hành, và tốt nhất là không bay gần khu chim làm tổ.

Một hiểu lầm hay gặp là nghĩ đến rừng tràm lúc nào cũng thấy chim bay rợp trời. Giữa trưa, chim thường nghỉ trong tán cây, rừng khá im ắng; ngoài mùa nước, số chim cũng có thể khác. Muốn thấy những đàn chim bay về, cần có mặt lúc chiều muộn và kiên nhẫn đứng yên một chỗ, thay vì đi xuồng máy vòng vòng tìm chim.

Ứng xử với rừng và người miền Tây

Rừng tràm là khu bảo vệ, cũng là nơi người dân quanh vùng sống nhờ nước nổi. Vài điều nên giữ:

• Không hái lá, bẻ cành tràm, không vớt bèo mang về.
• Không thả rác xuống nước; chai nhựa, túi ni lông mắc vào gốc tràm rất khó vớt.
• Không hút thuốc trong rừng, nhất là vào mùa khô; rừng tràm cháy rất nhanh và khó dập.
• Không mua chim, cá, rắn, rùa bắt từ rừng do người bán rong mời.
• Người chèo xuồng thường là người dân địa phương; ngồi yên, không giục, cảm ơn khi lên bờ.
• Quy định tham quan, khu vực được phép đi xuồng, giờ mở cửa nên kiểm theo thông tin ban quản lý hiện hành.

Mùa nước nổi cũng là mùa người dân miền Tây đặt lưới, giăng câu, hái bông điên điển trên đồng. Nếu đi ngang qua những cánh đồng ngập nước quanh rừng, dừng lại nhìn cách họ làm việc với nước: đó cũng là một phần cảnh.

Câu hỏi thường gặp

Rừng tràm Trà Sư thuộc tỉnh nào sau sáp nhập?

Rừng tràm Trà Sư vẫn thuộc tỉnh An Giang. Từ ngày 01/7/2025, An Giang nhập thêm tỉnh Kiên Giang cũ; cấp huyện đã bỏ nên địa chỉ ghi theo xã. Khu rừng nằm ở vùng biên giới tây nam, gần khu vực Tịnh Biên cũ.

Mùa nước nổi ở An Giang kéo dài bao lâu?

Thường kéo dài vài tháng, nước lên dần từ khoảng tháng 8, đầy nhất khoảng tháng 9 đến tháng 11, rồi rút dần vào cuối năm. Mức nước và thời gian thay đổi theo năm, tuỳ mưa ở thượng nguồn và điều tiết dòng chảy trên lưu vực.

Bèo phủ xanh ở Trà Sư là loại gì?

Đó là những loài thực vật nổi rất nhỏ, mỗi cây chỉ vài milimét, sinh sôi nhanh trên mặt nước tĩnh, giàu dinh dưỡng. Trong rừng tràm mùa nước nổi, điều kiện này rất thuận lợi nên bèo phủ kín mặt nước, tạo tấm thảm xanh đặc trưng.

Mùa khô có nên đi rừng tràm không?

Mùa khô nước thấp, không có thảm bèo, lối xuồng hạn chế, cảnh kém đặc sắc. Rừng cũng có quy định phòng cháy chặt. Nếu chỉ có thể đi vào mùa khô, vẫn có thể ngắm rừng từ đài quan sát hoặc cầu đi bộ, tuỳ quy định hiện hành.

Giờ nào ngắm chim ở rừng tràm đẹp nhất?

Sáng sớm khi chim rời tổ đi kiếm ăn và chiều muộn khi chim bay về tổ. Hai khoảng này có nhiều đàn chim bay qua bầu trời rừng. Giữ yên tĩnh, mang ống nhòm và không tiến lại gần tổ để không làm chim hoảng.

Có cần biết bơi khi đi xuồng ở rừng tràm không?

Không bắt buộc, nhưng phải mặc áo phao theo yêu cầu, ngồi giữa xuồng, không đứng dậy hay nghiêng người đột ngột. Xuồng ba lá nhỏ và dễ chòng chành. Trẻ nhỏ cần ngồi cạnh người lớn và mặc áo phao vừa cỡ.