Ruộng bậc thang có hai mùa chụp đẹp với hai bài toán khác nhau: mùa nước đổ (đại thể cuối tháng 4 tới tháng 6, tuỳ độ cao) là chụp phản chiếu bầu trời trên các thửa ruộng như những mảnh gương; mùa lúa chín (đại thể cuối tháng 9 tới đầu tháng 10 ở Mù Cang Chải, sớm muộn khác nhau theo vùng) là chụp màu và nếp gấp của bờ ruộng. Giờ đẹp ở cả hai mùa là sáng sớm và chiều muộn, khi nắng xiên làm nổi từng bậc.
Thiết bị quan trọng nhất không phải ống góc rộng mà là ống tele khoảng 70–200 mm, để tách và nén các lớp bậc thang thành những đường cong nhịp nhàng. Thông số khởi điểm trên chân máy: ISO 100–400, f/8–f/11, tốc độ theo đo sáng, chụp RAW và chụp bù trừ sáng khi trời chênh lớn. Phần dưới đi qua từng mùa, chỗ đứng, kính lọc, cách ứng xử với ruộng và người làm ruộng.
Hai mùa, hai cách nhìn
Mùa nước đổ là lúc người dân dẫn nước vào ruộng để cày bừa và cấy. Mỗi thửa là một mặt gương nhỏ, mà gương thì chỉ đẹp khi có gì để phản chiếu: bầu trời hồng lúc bình minh, mây chiều, ráng đỏ. Giữa trưa, những mặt nước này chỉ phản lại một màu trắng xám. Vì thế ảnh nước đổ đẹp nhất thường rơi vào khoảng nửa giờ quanh bình minh và hoàng hôn, khi mặt trời thấp và trời có màu. Đứng ở góc mà các thửa ruộng phản chiếu đúng phần trời có màu đó, thường là quay về phía mặt trời hoặc vuông góc với nó.
Mùa lúa chín là mùa của màu và kết cấu. Lúa từ xanh chuyển vàng không đều: thửa thấp chín trước, thửa cao chín sau, tạo các dải màu đan xen mà chỉ có trong khoảng một hai tuần. Ở đây, nắng xiên buổi sáng hoặc chiều muộn là quan trọng nhất: nó chiếu sáng mặt lúa và để bờ ruộng đổ bóng, làm từng bậc nổi khối. Nắng trưa chiếu thẳng xuống làm cả sườn đồi phẳng như một tấm thảm.
Thời điểm cụ thể lệch theo năm, theo độ cao, theo giống lúa và lịch thời vụ từng thôn. Người chụp có kinh nghiệm thường hỏi người dân hoặc theo dõi ảnh mới đăng từ địa phương trong một hai tuần trước chuyến đi, thay vì đặt lịch cứng từ nhiều tháng trước.
Nơi chụp và cách chọn chỗ đứng
Những vùng người chụp hay tìm đến. Mù Cang Chải (Lào Cai, tỉnh cũ Yên Bái), Hoàng Su Phì (Tuyên Quang, tỉnh cũ Hà Giang), vùng Y Tý và Sa Pa (Lào Cai). Mỗi vùng một tính cách: Mù Cang Chải có các sườn đồi bậc thang cong vòng rất lớn, Hoàng Su Phì có ruộng bám dốc đứng, gấp khúc, xen nhà và rừng.
Đứng cao hơn, nhìn ngang sang. Ruộng nhìn từ chân đồi chỉ thấy bờ ruộng chồng lên nhau. Chỗ đứng tốt nhất thường ở một sườn đồi đối diện hoặc một khúc cua đường cao hơn, nhìn ngang sang sườn ruộng. Đi một vòng đường trước buổi chụp để đánh dấu các điểm đó.
Tính hướng nắng theo giờ. Ở thung lũng sâu, mặt trời lên khỏi núi muộn hơn giờ mọc trên lịch cả tiếng, và khuất núi sớm hơn giờ lặn. Một sườn ruộng quay về hướng đông sáng đẹp buổi sáng; quay về hướng tây đẹp chiều. Ứng dụng xem đường đi mặt trời trên bản đồ giúp bạn biết sườn nào nhận nắng lúc nào.
Mây và sương là phần thưởng. Sáng sớm, sương thường đọng ở đáy thung lũng; đứng trên cao nhìn xuống, các tầng ruộng trồi lên khỏi lớp sương rất đẹp. Sương tan nhanh khi nắng lên, chỉ trong khoảng nửa giờ, nên cần có mặt từ trước.
Thông số và kính lọc theo mùa
Bảng dưới là điểm khởi đầu khi máy đặt trên chân máy. Ở vùng núi, gió sáng sớm có thể mạnh, chân máy cần hạ thấp và treo thêm balo.
| Mùa nước đổ | Mùa lúa chín | |
|---|---|---|
| Giờ đẹp | Khoảng 30 phút quanh bình minh, hoàng hôn | 1–2 giờ đầu sáng, 1–2 giờ cuối chiều |
| Ống kính chính | Góc rộng tới trung bình để lấy cả trời | Tele 70–200 mm để nén lớp |
| Khẩu, ISO | f/8–f/11, ISO 100 | f/8–f/11, ISO 100–400 |
| Kính phân cực | Dùng thận trọng, vì nó xoá phản chiếu | Rất hữu ích: cắt bóng loá trên lá lúa, màu vàng sâu hơn |
| Kính chuyển sắc | Hữu ích: trời sáng hơn ruộng nhiều | Ít cần nếu không lấy trời |
| Chênh sáng lớn | Chụp bù trừ ba khung cách nhau 1–2 nấc | Thường đủ một khung nếu nắng xiên |
Kính phân cực là kính lọc gây tranh cãi nhất ở ruộng nước: xoay sai góc, toàn bộ phản chiếu biến mất, ruộng thành mặt nước đục. Khi gắn kính này mùa nước đổ, xoay chậm và dừng ở góc giữ phản chiếu mà vẫn bớt loá; nhiều khi tháo hẳn ra lại hợp hơn.
Mùa lúa chín, kính phân cực cùng nắng xiên cho màu vàng có chiều sâu, không bị lớp bóng trắng phủ lên. Cẩn thận ở ống góc rộng: bầu trời có thể tối không đều thành một vệt sẫm.
Vì sao ống tele quan trọng hơn ống góc rộng
Nhìn tận mắt, ruộng bậc thang choáng ngợp vì nó trải khắp tầm nhìn. Đưa ống góc rộng lên chụp, cái choáng ngợp đó co lại thành những vệt nhỏ xíu ở giữa ảnh, phần trên là trời trống và phần dưới là cỏ ven đường. Người mới thường thất vọng ở chính điểm này.
Ống tele làm điều ngược lại: nó cắt khỏi khung những thứ không liên quan và nén khoảng cách, khiến các bậc ruộng nằm ở xa chồng sát lên nhau thành một nhịp đường cong lặp lại. Những ảnh ruộng bậc thang ấn tượng nhất thường là một mảng sườn đồi được tách ra ở 100–200 mm, không có chân trời, giống như một bức tranh trừu tượng bằng đường cong và màu.
Ở tiêu cự dài, chân máy phải chắc và tốc độ đủ nhanh: gió sáng sớm trên đèo làm ống 200 mm rung thấy rõ. Giữ tốc độ khoảng gấp đôi tiêu cự nếu cầm tay, bật hẹn giờ khi dùng chân máy, và nếu máy cho phép thì dùng màn trập điện tử để bỏ rung do màn trập cơ.
Khi dùng tele, hãy tìm ba thứ: một đường cong chủ đạo dẫn mắt, một nhịp lặp của các bờ ruộng, và một điểm nhấn nhỏ như mái nhà, cây đơn độc, con trâu, người đi trên bờ. Điểm nhấn đó cho người xem biết tỉ lệ thật của cảnh. Ống góc rộng vẫn có chỗ dùng: khi có tiền cảnh mạnh ngay trước mặt như một bờ ruộng cong sát chân, một chòi canh, và khi bầu trời có mây đẹp đáng để lấy vào.
Ghép panorama cho một sườn đồi quá rộng
Có những sườn ruộng trải rộng tới mức ống góc rộng cũng không gom hết mà vẫn giữ chi tiết. Cách giải là chụp nhiều khung bằng ống tiêu cự trung bình hoặc tele rồi ghép, cho ảnh vừa rộng vừa đủ chi tiết để in khổ lớn.
- Cân chân máy thật bằng, tốt nhất có đầu xoay toàn cảnh hoặc ít nhất là bọt thuỷ trên đế; máy lệch thì đường chân trời ghép ra cong.
- Xoay máy dọc, chọn tiêu cự 50–100 mm; dọc giúp ảnh ghép có đủ chiều cao, không chỉ là một dải mảnh.
- Đo sáng ở vùng sáng nhất, chuyển hết sang chỉnh tay: khẩu, tốc độ, ISO, cân bằng trắng và lấy nét đều cố định, để các khung không lệch sáng lệch màu.
- Chụp từ trái sang phải, mỗi khung chồng lên khung trước khoảng một phần ba.
- Chụp một khung tay che ống kính ở đầu và cuối loạt, để về nhà nhận ra ngay loạt nào thuộc một panorama.
Với cảnh xa như sườn ruộng, sai số do không xoay quanh đúng điểm quang tâm của ống gần như không thấy; vấn đề đó chỉ quan trọng khi có tiền cảnh gần. Mây trôi nhanh và bóng mây chạy qua sườn đồi là thứ dễ làm hỏng ảnh ghép hơn: chụp nhanh tay, hoặc chờ lúc trời lặng.
Ứng xử với ruộng và người làm ruộng
Ruộng là nơi làm việc, không phải phim trường. Mỗi thửa ruộng là công sức của một gia đình. Đi trên bờ ruộng mới đắp có thể làm sụt bờ, nước chảy mất; giẫm vào ruộng lúa đang chín là làm đổ lúa. Chỉ đi theo lối mòn của người dân, và hỏi trước khi vào.
Hỏi trước khi chụp cận người. Người đang cày, cấy, gặt là hình ảnh đẹp nhất của ruộng bậc thang, nhưng họ đang làm việc nặng. Chụp từ xa như một hình nhỏ trong cảnh thì thường không vấn đề; chụp cận mặt thì xin phép, và nếu họ từ chối thì thôi.
Không trả tiền để dàn dựng lố. Có nơi người dân được trả tiền để dắt trâu đi qua đúng chỗ, đứng tạo dáng với bó lúa. Đó là thoả thuận của hai bên, nhưng hãy ghi chú khi đăng ảnh dàn dựng và đừng chen lấn những người chụp khác.
Flycam phải có giấy phép. Ảnh ruộng bậc thang từ trên cao rất đẹp, nhưng bay flycam ở Việt Nam phải xin phép theo quy định hiện hành về quản lý tàu bay không người lái, và vùng gần biên giới thường có quy định chặt hơn. Bay thấp gần nhà dân, gần trâu bò còn làm người và vật nuôi giật mình.
Mang rác về. Chai nhựa, vỏ pin, túi ni lông bỏ lại ven đường sẽ trôi xuống ruộng theo mưa. Đi chụp ở vùng cao thì mang theo một túi đựng rác của chính mình.
Lỗi hay gặp khi chụp ruộng bậc thang
Những lỗi dưới đây xuất hiện ở hầu hết các bộ ảnh đầu tiên của người mới lên vùng cao.
- Ảnh toàn cảnh rộng mà không có gì để nhìn: đổi sang tele, tách một sườn đồi, tìm điểm nhấn.
- Ánh sáng trưa phẳng, ruộng trông như thảm: chụp vào giờ nắng xiên, hoặc chờ một đám mây đổ bóng chạy qua để tạo vùng sáng tối.
- Sương làm ảnh xám đục: tăng tương phản và khử sương khi hậu kỳ một cách nhẹ tay; chờ sương mỏng đi một chút.
- Màu lúa vàng chói như sơn: kéo bão hoà quá tay khi chỉnh; giữ màu lúa ở mức có nhiều sắc độ từ xanh tới vàng.
- Chân trời nghiêng: khó nhận ra ở vùng núi vì không có đường chân trời rõ; bật thước cân bằng của máy.
- Ruộng nước phản chiếu một màu trắng: chụp sai giờ hoặc sai hướng; chờ trời có màu và đổi góc để mặt nước phản chiếu đúng phần trời đó.
Một bộ ảnh ruộng bậc thang tốt thường gồm vài khung toàn cảnh có trời, nhiều khung tele chi tiết, và một hai khung có người làm ruộng. Đi chụp với danh sách đó trong đầu giúp bạn không về nhà với hai trăm ảnh giống hệt nhau.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nào đẹp hơn, nước đổ hay lúa chín?
Không có mùa nào đẹp hơn tuyệt đối. Mùa lúa chín đông người đi chụp, màu sắc dễ gây ấn tượng ngay. Mùa nước đổ ít người hơn, ảnh đòi hỏi ánh sáng và trời đẹp nhiều hơn, nhưng khi trúng thì có cái tĩnh rất riêng. Nhiều người chụp đi cả hai mùa ở cùng một nơi để có hai bộ ảnh so sánh.
Chụp ruộng bậc thang bằng điện thoại có ổn không?
Ổn với toàn cảnh có trời và cảnh có người gần. Hạn chế lớn là thiếu ống tele dài: zoom kỹ thuật số làm ảnh nhoè chi tiết bờ ruộng. Nếu điện thoại có ống tele quang học, dùng nó để tách từng mảng sườn đồi; tránh chụp giữa trưa vì cảm biến nhỏ khó giữ cả vùng sáng lẫn vùng bóng.
Đi chụp ruộng bậc thang cần chuẩn bị gì về an toàn?
Đường đèo vùng cao hẹp, nhiều khúc cua và có thể sạt lở mùa mưa. Không dừng xe giữa đường cua để chụp, chỉ dừng ở bãi rộng. Mang áo mưa, áo ấm, giày bám, đèn đội đầu nếu đi sớm. Kiểm thông tin thời tiết và tình trạng đường của địa phương trước mỗi ngày.
Có nên thuê người dẫn đường địa phương?
Rất nên nếu bạn đi lần đầu. Người địa phương biết thửa nào sắp chín, sườn nào có nắng sớm, lối mòn nào đi được mà không làm hỏng bờ ruộng. Đó cũng là cách để phần tiền du lịch đến được tay người dân trong vùng.
Vì sao ảnh ruộng bậc thang của mình không có chiều sâu?
Thường do thiếu lớp: chỉ có một mảng ruộng nằm cùng một khoảng cách. Tìm chỗ đứng có lớp gần, lớp giữa và lớp xa, như một bờ ruộng sát chân, sườn đồi giữa và dãy núi mờ phía sau. Nắng xiên và sương đáy thung tự nhiên tạo các lớp này.