Để nước thác thành một dải mượt mà vẫn còn thớ, tốc độ màn trập thường nằm trong khoảng nửa giây đến hai giây; nhanh hơn 1/250 giây thì giọt nước đông cứng, chậm hơn mười giây thì dòng chảy thành một lớp sương mờ mất hết chi tiết. Muốn đạt tốc độ chậm như vậy vào ban ngày, bạn cần chân máy, ISO thấp nhất, khẩu khoảng f/8 đến f/11 và thường thêm một kính ND để cắt bớt ánh sáng.
Kính phân cực tròn là món thứ hai đáng có: nó xoá lớp bóng loá trắng trên đá ướt và lá cây, làm màu rêu sâu lại, đồng thời cắt khoảng một đến hai nấc sáng. Phần dưới đi qua cách chọn mức mượt, cách tính thời gian khi thêm kính lọc, quy trình tại chỗ, bản điện thoại và những chỗ dễ trượt chân.
Mượt tới đâu là vừa: tốc độ và dáng nước
Không có một tốc độ đúng cho mọi thác. Nước rơi nhanh từ trên cao cần ít thời gian hơn một con suối chảy chậm; đứng xa dùng ống góc rộng cũng cần lâu hơn đứng gần dùng ống tele, vì cùng một quãng nước di chuyển chiếm ít điểm ảnh hơn. Bảng sau là khởi điểm để chụp thử rồi điều chỉnh.
| Tốc độ màn trập | Nước trông như thế nào | Hợp với |
|---|---|---|
| 1/500 giây hoặc nhanh hơn | Giọt và bọt đông cứng, thấy rõ từng tia | Thác lớn có nắng, nhấn sức mạnh |
| 1/30 đến 1/8 giây | Nước có chuyển động nhưng còn thớ sợi rõ | Thác nước nhiều, muốn giữ chất |
| 1/2 đến 2 giây | Dải mượt, còn vân dòng chảy | Phần lớn thác và suối, điểm bắt đầu tốt |
| 4 đến 10 giây | Mịn như lụa, vân dòng mờ dần | Bậc nước nhỏ, mặt suối có xoáy |
| Trên 30 giây | Mặt nước phẳng như sương, mất chi tiết | Hồ dưới chân thác, cố ý tối giản |
Người mới hay đẩy tới 30 giây vì nghĩ càng mượt càng đẹp. Kết quả là thác trông như bông gòn, mất cảm giác nước đang chảy. Hãy chụp một loạt 1/4, 1/2, 1, 2 và 4 giây ở cùng bố cục, về nhà đặt cạnh nhau mà chọn: đây là cách nhanh nhất để biết con thác đó hợp với nhịp nào.
Chọn thời điểm: trời âm u thắng trời nắng
Thác nước nằm trong khe núi hay rừng cây thường là nơi chênh sáng cực mạnh: dòng nước trắng sáng, đá và rêu chìm trong bóng. Nắng gắt chiếu loang lổ qua tán lá làm điều đó tệ hơn, cảm biến không giữ được cả vùng sáng lẫn vùng tối, và các đốm nắng trên mặt nước cháy trắng. Trời âm u, sáng sớm trước khi nắng rọi vào khe hoặc chiều muộn khi khe đã khuất bóng là lúc ánh sáng phủ đều, nước và rêu cùng nằm trong vùng ghi được.
Ánh sáng yếu còn có lợi thứ hai: tự nó cho bạn tốc độ chậm mà không cần kính lọc dày. Một buổi sáng sương trong rừng có khi ở ISO 100, f/11 đã ra một giây mà không cần gắn thêm gì.
Theo mùa, cuối mùa mưa thường là lúc cân bằng nhất: nước còn đầy nhưng đã bớt đục ngầu. Giữa mùa mưa, thác lớn cuồn cuộn và mang màu phù sa, đẹp theo kiểu khác nhưng nguy hiểm hơn hẳn. Mùa khô nhiều thác nhỏ chỉ còn vài dải mảnh, lúc đó hãy dùng tele chụp từng bậc nước nhỏ thay vì cố lấy toàn cảnh.
Kính ND, kính phân cực và cách đổi nấc sang giây
Kính ND chỉ làm tối, không đổi màu. Mỗi nấc giảm một nửa lượng sáng. Tên gọi hay gặp: ND8 là 3 nấc, ND64 là 6 nấc, ND1000 là khoảng 10 nấc. Với thác nước, ND8 đến ND64 dùng nhiều nhất; ND1000 dành cho giữa trưa hoặc khi muốn mặt hồ phẳng hẳn.
Công thức đổi. Thời gian mới bằng thời gian không kính nhân với 2 mũ số nấc. Ví dụ giả định: không kính đo được 1/60 giây ở ISO 100, f/11; gắn ND64 (6 nấc) thì nhân 64, ra khoảng 1 giây; gắn ND1000 thì nhân khoảng 1000, ra chừng 16 giây. Không cần nhớ: đếm nấc trên vòng tốc độ của máy, mỗi nấc nguyên gấp đôi.
Kính phân cực tròn là kính lọc quan trọng nhất ở thác. Đá ướt và lá cây phản chiếu bầu trời thành lớp bóng trắng che màu. Xoay kính phân cực trong khi nhìn màn hình, bạn sẽ thấy lớp bóng đó biến mất ở một góc nhất định. Kính này cắt thêm khoảng 1 đến 2 nấc nên nhiều khi tự nó đã đủ cho tốc độ nửa giây trong rừng râm.
Cẩn thận với ND biến thiên ở góc rộng. Loại ND vặn được nhiều mức gồm hai lớp phân cực chồng lên nhau; vặn tới mức đậm với ống góc rộng thường xuất hiện một vệt chữ X sẫm giữa ảnh. Nếu gặp, lùi bớt mức tối hoặc dùng tiêu cự dài hơn.
Kính rẻ hay ám màu. Một số kính ND, nhất là loại rất đậm, làm ảnh ám đỏ nâu hoặc tím. Chụp RAW và chụp kèm một khung có vật xám trung tính để làm chuẩn cân bằng trắng khi hậu kỳ.
Quy trình tại chỗ, từ lúc dựng máy tới khung cuối
Làm theo thứ tự này để không phải tháo lắp kính lọc nhiều lần trong không khí ẩm đầy hơi nước, vì mỗi lần tháo lắp là một lần thêm giọt bám lên mặt kính.
- Dựng chân máy trên đá chắc, ngoài dòng chảy; nếu bắt buộc đặt chân trong nước, chọn chỗ nước tĩnh và ấn chân xuống tới đáy cứng. Hạ thấp chân máy, không kéo cột giữa.
- Bố cục và lấy nét khi chưa gắn kính ND, vì gắn vào rồi màn hình tối, máy khó lấy nét. Lấy nét xong chuyển sang lấy nét tay để máy không tự đổi.
- Đặt chế độ chỉnh tay hoặc ưu tiên khẩu, ISO thấp nhất của máy, khẩu f/8 đến f/11. Tránh f/22: nhiễu xạ làm ảnh mềm thấy rõ.
- Gắn kính phân cực, xoay tới khi bóng loá trên đá biến mất, đọc tốc độ máy đo được.
- Gắn thêm kính ND nếu cần, tính thời gian mới theo số nấc, chuyển sang chế độ Bulb nếu vượt 30 giây.
- Che kính ngắm quang học nếu máy có, vì ánh sáng lọt vào từ phía sau gây vệt mờ khi phơi sáng dài.
- Bấm bằng hẹn giờ 2 giây hoặc dây bấm, xem histogram: vùng nước trắng không được dồn sát mép phải.
- Lau mặt kính bằng khăn sợi nhỏ trước mỗi khung, chụp một loạt thời gian khác nhau ở cùng bố cục.
Chụp thác bằng điện thoại
Điện thoại không có khẩu thay đổi được, nên không chậm màn trập được bao nhiêu giữa ban ngày. Cách mà phần lớn máy dùng là chụp liên tiếp nhiều khung rồi ghép lại, cho ra hiệu ứng nước mượt gần giống phơi sáng dài. Tên gọi khác nhau theo máy: có máy giấu nó trong ảnh động, rồi cho chọn hiệu ứng phơi sáng dài sau khi chụp; có máy có hẳn chế độ chụp chuyển động.
Hiệu ứng ghép khung chạy tốt nhất khi điện thoại đứng hoàn toàn yên. Một kẹp điện thoại gắn lên chân máy nhỏ, hoặc tì máy lên tảng đá bằng một chiếc khăn gấp, cho kết quả khác hẳn cầm tay. Khi cầm tay, phần mềm phải căn lệch các khung, đá và cây bị nhoè nhẹ, trông giả.
Một mẹo nhỏ với điện thoại nhiều ống: ống góc siêu rộng thường có cảm biến nhỏ hơn và kém sáng hơn ống chính, nên ảnh nước mượt ở ống này dễ nhiễu và nhoè mép. Khi đủ chỗ lùi, hãy dùng ống chính rồi bước lùi thay vì đổi sang góc siêu rộng.
Muốn chủ động hơn, các ứng dụng camera chỉnh tay cho đặt tốc độ chậm và ISO thấp; kết hợp với một kính ND kẹp ngoài là đủ cho suối rừng. Nhớ khoá phơi sáng vào vùng nước, giảm bù trừ sáng xuống khoảng một nấc để dải nước không cháy trắng, vì điện thoại có xu hướng làm sáng ảnh để vùng tối trông dễ nhìn.
Bố cục riêng cho thác: những thứ ngoài dòng nước
Tiền cảnh có kết cấu. Tảng đá phủ rêu, rễ cây bám vách, một xoáy nước nhỏ ngay dưới chân máy cho ảnh chiều sâu. Hạ máy sát mặt đá, chỉ cách vài chục phân, để tiền cảnh đó chiếm phần dưới khung.
Dòng nước như đường dẫn. Khi phơi sáng dài, những vệt bọt trôi trên mặt suối thành các đường cong mảnh. Đứng ở hạ lưu sao cho các đường đó chạy từ góc ảnh hướng vào thác chính.
Chi tiết bằng ống tele. Ống 70–200 mm tách một bậc nước, một dải nước vắt qua phiến đá, một nhúm lá kẹt trong dòng chảy. Ở khe hẹp, đây thường là ảnh đẹp nhất mà người chỉ chụp toàn cảnh bỏ lỡ.
Một người nhỏ để thấy tỉ lệ. Với thác lớn, một người mặc áo màu đứng yên ở chỗ an toàn cho người xem biết thác cao cỡ nào. Ở tốc độ một giây, người đó phải đứng yên thật, nếu không sẽ thành bóng mờ.
Hơi nước là ánh sáng. Bụi nước bay từ chân thác bắt nắng tạo cầu vồng nhỏ, hoặc làm tia nắng hiện thành các vệt sáng xuyên rừng. Hai thứ đó chỉ có ở một góc đứng và một giờ nhất định, đi lại vài bước để tìm.
An toàn và những lỗi hay gặp
Thác và suối rừng là nơi người chụp ảnh gặp nạn nhiều, vì mắt dán vào màn hình còn chân đứng trên đá trơn. Vài nguyên tắc không có ngoại lệ:
- Lũ quét đến nhanh: nước đột ngột đục, dâng, có rác cây trôi, tiếng thác đổi sang ầm đục là phải rời lòng suối ngay, kể cả khi trời chỗ bạn đứng đang nắng, vì mưa ở thượng nguồn có thể cách xa nhiều cây số.
- Đá có rêu trơn hơn bạn nghĩ: mang giày đế bám, không nhảy qua các tảng, không đứng sát mép bậc thác để lấy góc.
- Không vượt rào, biển cấm: khu thác có quản lý thường cấm xuống một số đoạn vì lý do an toàn đã được tính; tuân thủ hướng dẫn của ban quản lý hiện hành.
- Lỗi bụi nước: ảnh có những đốm mờ tròn là giọt nước trên mặt kính; lau trước mỗi khung, quay lưng về phía thác khi thay kính lọc.
- Lỗi lá rung: gió làm cây hai bên nhoè trong khi nước thì đẹp; chụp thêm một khung nhanh cho phần cây rồi ghép, hoặc chọn lúc lặng gió.
- Lỗi cháy trắng: dải nước sáng nhất mất chi tiết; giảm phơi sáng tới khi histogram không chạm mép phải, kéo vùng tối lên sau.
Cuối cùng là giữ cảnh: không lật đá, không bẻ cành để dọn khung, không bỏ lại túi ni lông bọc máy. Thác đẹp vì nó còn nguyên như vậy cho người đến sau.
Câu hỏi thường gặp
Không có chân máy thì có cách nào chụp thác mượt không?
Có vài cách tạm. Tì máy lên tảng đá hoặc balo, dùng hẹn giờ để tay không chạm máy; nhiều máy có chống rung tốt giữ được nửa giây khi cầm rất chắc. Cách khác là chụp liên tiếp nhiều khung ở tốc độ trung bình rồi ghép trung bình bằng phần mềm. Nhưng kết quả ổn định nhất vẫn là một chân máy nhỏ chắc chắn.
Nên mua kính ND vặn ren hay hệ khung vuông?
Kính vặn ren gọn, rẻ hơn, hợp với người đi bộ đường dài và dùng một hai ống. Hệ khung vuông cho chồng nhiều kính, thêm kính chuyển sắc cho bầu trời, dùng chung cho nhiều ống bằng vòng chuyển đổi, nhưng cồng kềnh và dễ lọt sáng hơn. Với thác trong rừng, một kính phân cực và một ND6 vặn ren là đủ cho phần lớn tình huống.
Phơi sáng dài có hại cảm biến không?
Không. Phơi sáng vài giây đến vài phút là việc máy được thiết kế để làm. Điều đáng lo là nhiệt: phơi sáng rất dài trong trời nóng làm tăng nhiễu và điểm ảnh nóng. Ở thác nước, nơi mát và thời gian thường chỉ vài giây, chuyện này hầu như không đáng kể.
Vì sao ảnh thác của mình bị mềm dù đã dùng chân máy?
Hay gặp ba lý do: chân máy đặt trên đá bị nước xô rung nhẹ, gió đẩy máy, hoặc khép khẩu quá nhỏ như f/22 gây nhiễu xạ. Thêm một lý do ít ai nghĩ tới là hơi nước bám mỏng trên mặt kính, làm cả ảnh hơi mờ đều. Kiểm từng thứ, bắt đầu từ việc lau kính.
Chụp thác vào ban đêm có được không?
Được, với trăng sáng hoặc ánh sáng nhân tạo hợp lệ, phơi sáng vài chục giây cho nước mượt hẳn. Nhưng đi lại quanh thác lúc tối nguy hiểm hơn nhiều, nhiều khu thác cũng không mở cửa ban đêm. Chỉ làm khi đã thuộc đường, đi theo nhóm và được ban quản lý cho phép.
Có nên chỉnh cho nước mượt hơn bằng phần mềm?
Phần mềm làm mờ chuyển động thường để lộ vết ở mép đá và trông giả khi phóng to. Hiệu ứng ghép khung từ nhiều ảnh chụp trên chân máy thì thật hơn vì đó vẫn là dữ liệu của chính dòng nước. Nếu ảnh dùng cho thi ảnh, đọc kỹ thể lệ về ghép và chỉnh sửa.