Ở Việt Nam, flycam là tàu bay không người lái, và muốn bay thì phải xin phép theo quy định hiện hành về quản lý tàu bay không người lái; ngoài ra có vùng cấm bay và hạn chế bay quanh sân bay, khu quân sự, cơ quan trọng yếu, khu vực biên giới và nhiều khu đô thị, di tích. Việc ứng dụng điều khiển cho cất cánh không có nghĩa là bạn được phép bay ở đó. Quy định đã thay đổi nhiều lần và có thể còn thay đổi, nên trước mỗi chuyến hãy kiểm văn bản hiện hành và hỏi cơ quan có thẩm quyền.
Khi đã có phép và đứng ở chỗ hợp lệ, kỹ thuật chụp từ trên cao xoay quanh ba quyết định: độ cao, góc nhìn (thẳng xuống hay xiên), và giờ chụp. Thông số khởi điểm cho ảnh tĩnh: RAW, ISO thấp nhất, tốc độ đủ nhanh để triệt tiêu rung do gió, bù trừ sáng khi có trời trong khung. Phần dưới đi qua thủ tục ở mức nguyên lý, cách chọn góc, thông số ảnh và video, danh sách kiểm tra trước khi cất cánh và cách ứng xử với người dưới đất.
Phép bay trước, ảnh sau
Vùng trời là thứ được quản lý chặt, và flycam dù nhỏ vẫn là một vật bay có thể rơi vào người, va vào máy bay, hoặc bay vào nơi không được phép quan sát. Ở Việt Nam, việc quản lý thuộc thẩm quyền của cơ quan quân sự và các cơ quan liên quan; người bay thường phải làm hồ sơ xin cấp phép bay, nêu rõ thiết bị, khu vực, độ cao, thời gian và mục đích. Thủ tục cụ thể, cơ quan tiếp nhận, thời gian xử lý thay đổi theo văn bản hiện hành; hãy tra cổng dịch vụ công và hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận thay vì dựa vào thông tin trên các nhóm mạng xã hội.
Vùng cấm và hạn chế bay gồm những nơi người ta dễ đoán, như quanh sân bay, căn cứ quân sự, trụ sở cơ quan quan trọng, khu biên giới, và những nơi ít ai nghĩ tới như khu vực tổ chức sự kiện lớn, nhiều khu trung tâm đô thị, một số di tích và khu bảo tồn có quy định riêng. Bản đồ cảnh báo trong ứng dụng của nhà sản xuất chỉ là một lớp tham khảo; nó không thay thế cho giấy phép.
Ra nước ngoài, mỗi nước một luật. Nhiều nước yêu cầu đăng ký thiết bị hoặc người bay, có nơi cấm du khách mang flycam vào, nhiều nước đặt trần độ cao khoảng 120 mét so với mặt đất. Tìm hiểu quy định của cơ quan hàng không nước đến trước khi đóng flycam vào hành lý, và kiểm cả quy định mang pin lithium lên máy bay.
Chọn góc nhìn: thẳng xuống, xiên, hay sát mặt đất
Thẳng xuống 90 độ. Camera chĩa thẳng xuống biến thế giới thành đồ hoạ: những thửa ruộng thành ô màu, con đường đèo thành nét cọ, đường bờ biển thành ranh giới giữa hai sắc. Ở góc này không có chân trời, nên ảnh chỉ đứng được nhờ hình dạng, màu sắc và bóng đổ. Tìm lặp lại, tương phản, một chi tiết lạ phá nhịp như chiếc thuyền, một người, một cây.
Xiên 30 tới 45 độ. Camera nghiêng xuống chừng ấy cho thấy cả mặt đất lẫn chân trời, cảnh có chiều sâu như người đứng trên một ngọn đồi rất cao. Hợp với vịnh, thung lũng, thành phố. Giữ chân trời thẳng và đặt nó ở phần trên khung để mặt đất là chủ thể.
Thấp và gần. Bay thấp vài chục mét, nhìn xiên, flycam cho những góc không ai đứng được: sát mặt sông, men theo bờ vách. Đây là chỗ đẹp nhưng nguy hiểm nhất, vì cây, dây điện và người ở rất gần; chỉ làm ở nơi trống, có phép và khi đã thạo điều khiển.
Cao hơn không có nghĩa là đẹp hơn. Bay lên tới trần cho phép, mọi thứ nhỏ lại và phẳng đi. Thường có một độ cao mà hình khối chủ thể vừa khít khung; tìm độ cao đó bằng cách lên xuống từ từ và nhìn màn hình, không bằng con số.
Giờ chụp và thời tiết từ trên cao
Ánh sáng nhìn từ trên xuống hoạt động khác với nhìn ngang. Bóng đổ, thứ ở mặt đất ta ít để ý, trở thành nét vẽ chính trong ảnh nhìn thẳng xuống.
| Thời điểm | Ảnh từ trên cao trông thế nào | Hợp với |
|---|---|---|
| Sáng sớm, chiều muộn | Bóng đổ dài, kết cấu nổi rõ, màu ấm | Ruộng bậc thang, đồi, hàng cây, người đi |
| Giữa trưa | Bóng ngắn, màu nước rực, mặt đất phẳng | Biển, hồ, rạn san hô nhìn thẳng xuống |
| Trời âm u | Ánh sáng đều, không bóng, màu dịu | Rừng, phố, những cảnh nhiều chi tiết |
| Sương sớm, biển mây | Mặt đất ẩn hiện, nhiều lớp | Thung lũng, nhưng rất dễ mất tín hiệu và tầm nhìn |
| Giờ xanh | Đèn bật, trời còn màu, cần phơi sáng dài | Thành phố, cầu, chỉ khi giấy phép cho bay giờ đó |
Gió là giới hạn quan trọng nhất. Gió mặt đất nhẹ có thể mạnh gấp nhiều lần ở độ cao trăm mét, nhất là ven biển và trên đèo. Flycam bay ngược gió về tốn pin hơn nhiều so với lúc đi; hãy bắt đầu chuyến bay bằng cách bay ngược gió, để chiều về được gió đẩy.
Trời lạnh làm pin tụt điện áp đột ngột. Giữ pin ấm trong túi áo trước khi lắp, cho máy bay treo vài chục giây ở độ cao thấp để pin ấm lên trước khi bay xa.
Thông số chụp ảnh và quay video
Phần lớn flycam phổ thông có cảm biến nhỏ và khẩu cố định hoặc ít lựa chọn, nên bạn điều khiển phơi sáng bằng ISO và tốc độ. Chụp RAW, ISO thấp nhất, tốc độ từ 1/250 giây trở lên khi trời sáng để triệt tiêu rung do gió. Cảm biến nhỏ có dải sáng hẹp, nên khi khung có cả trời và mặt đất tối, bật chụp bù trừ sáng ba hoặc năm khung và ghép sau. Nhiều máy có sẵn chế độ chụp toàn cảnh tự động, ghép nhiều khung thành ảnh rộng hoặc ảnh cầu.
Với video, nguyên tắc quen thuộc là đặt tốc độ màn trập khoảng gấp đôi số khung hình mỗi giây, ví dụ 1/50 giây khi quay 25 khung, để chuyển động trông tự nhiên, không giật cục. Giữa ban ngày, muốn tốc độ chậm như vậy thì phải gắn kính ND cho camera của flycam, thường là bộ kính nhỏ theo đúng đời máy. Quay ở cấu hình màu phẳng nếu bạn định chỉnh màu sau; nếu không, chế độ màu thường cho kết quả dùng được ngay.
Chuyển động máy nên chậm và đều. Một cú bay thẳng về phía trước, một cú nâng dần lên để lộ cảnh phía sau một ngọn đồi, một vòng tròn quanh chủ thể với tốc độ không đổi, mỗi đường bay chỉ một ý. Người mới thường vừa xoay vừa nâng vừa tiến, cảnh rối, người xem chóng mặt.
Danh sách kiểm tra trước khi cất cánh
Phần lớn tai nạn flycam xảy ra vì một bước nhỏ bị bỏ qua vì vội. Đọc danh sách này mỗi lần, kể cả khi đã bay hàng trăm chuyến.
- Giấy phép bay còn hiệu lực, đúng khu vực, đúng khung giờ; mang theo bản giấy hoặc bản số để xuất trình khi được hỏi.
- Kiểm lại vùng cấm, vùng hạn chế, đường bay của máy bay trực thăng quanh khu vực; hỏi người địa phương nếu có trạm, đồn gần đó.
- Quan sát chướng ngại: dây điện, cột sóng, cây cao, vách đá. Đặt độ cao tự quay về cao hơn chướng ngại cao nhất trên đường về.
- Pin đầy, cánh quạt không nứt mẻ, lắp chặt; thẻ nhớ còn trống.
- Hiệu chỉnh la bàn khi được nhắc, nhất là khi đổi vùng xa; tránh cất cánh trên mặt sắt thép, cạnh xe ô tô.
- Chờ máy bắt đủ tín hiệu định vị và ghi điểm về nhà trước khi cất cánh.
- Báo cho người xung quanh biết bạn sắp bay, giữ khoảng trống quanh điểm cất cánh, không cất cánh giữa đám đông.
- Bay trong tầm mắt; nếu cần nhìn màn hình lâu, có một người cùng quan sát bầu trời và mặt đất.
Luôn để dư pin. Khi pin còn khoảng ba mươi phần trăm, bắt đầu quay về, nhất là khi phải bay ngược gió. Mất một khung ảnh đẹp còn hơn mất cả máy giữa biển.
Ứng xử với người dưới đất
Riêng tư của người khác. Camera trên cao nhìn được vào sân nhà, cửa sổ, hồ bơi, những nơi người ta nghĩ là kín đáo. Không bay sát nhà dân, không lơ lửng chụp vào khu vực riêng tư, và không đăng ảnh thấy rõ mặt người ở chỗ riêng tư của họ.
Tiếng ồn và cảm giác bị theo dõi. Tiếng vo vo của flycam trên đầu làm nhiều người khó chịu, nhất là ở nơi yên tĩnh như làng bản, nghĩa trang, đình chùa. Bay qua nhanh ở độ cao vừa đủ, không treo máy lâu trên đầu người.
Động vật và chim. Trâu bò, chó có thể hoảng sợ, chim săn mồi đôi khi tấn công flycam. Giữ khoảng cách với đàn gia súc, tổ chim, vùng chim di cư.
Sự kiện của người khác. Đám cưới, đám tang, lễ hội, trận bóng của người khác không phải phông nền miễn phí. Muốn ghi lại, hỏi người tổ chức trước, và tuân theo quy định bay riêng của sự kiện.
Khi bị hỏi. Nếu cơ quan chức năng hay người quản lý khu vực yêu cầu hạ cánh, hạ cánh ngay, trình bày giấy phép, giữ thái độ hợp tác.
Lỗi hay gặp khi chụp bằng flycam
Những lỗi dưới đây lặp lại ở rất nhiều bộ ảnh từ trên cao, kể cả của người đã bay lâu.
- Chân trời nghiêng: gimbal lệch nhẹ sau va chạm hoặc khi trời lạnh; hiệu chỉnh gimbal, bật lưới trên màn hình.
- Ảnh mờ khi zoom: rung do gió ở tốc độ chậm; tăng tốc độ, chụp nhiều khung.
- Trời cháy trắng, mặt đất tối: cảm biến nhỏ không gánh nổi chênh sáng; bù trừ sáng, hoặc chụp thẳng xuống không lấy trời.
- Cảnh phẳng, không có gì để nhìn: bay quá cao; hạ xuống tới khi chủ thể chiếm phần lớn khung.
- Video giật: tốc độ màn trập quá nhanh so với số khung hình, hoặc điều khiển giật tay; dùng kính ND và đẩy cần điều khiển thật nhẹ.
- Cánh quạt lọt vào khung: nghiêng máy về trước khi bay nhanh hoặc ngược gió; giảm tốc độ bay khi quay.
Một bộ ảnh từ trên cao thuyết phục thường không phải ảnh bay cao nhất hay xa nhất, mà là ảnh tìm ra được một hình dạng mà người đứng dưới đất không thể nhìn thấy. Đi bộ quanh khu vực trước khi bay, xem bản đồ vệ tinh, đoán xem từ trên cao nơi này sẽ có hình gì, rồi mới cất cánh.
Câu hỏi thường gặp
Flycam nhỏ, nhẹ có phải xin phép bay không?
Nhiều người nghĩ máy nhỏ thì được miễn, nhưng quy định ở Việt Nam về tàu bay không người lái không đơn giản như vậy, và các nước khác nhau đặt ngưỡng khối lượng khác nhau cho từng nghĩa vụ. Đừng tự suy: kiểm văn bản hiện hành và hỏi cơ quan tiếp nhận hồ sơ cấp phép bay.
Ứng dụng điều khiển cho bay thì có nghĩa là được phép không?
Không. Ứng dụng của nhà sản xuất chỉ có cơ sở dữ liệu vùng cấm do họ tự cập nhật, có thể thiếu hoặc lỗi thời, và không biết bạn có giấy phép hay không. Trách nhiệm pháp lý thuộc về người bay, không thuộc về ứng dụng.
Nên chụp ảnh hay quay video khi bay?
Tuỳ mục đích, nhưng nên chụp ảnh tĩnh RAW riêng thay vì cắt khung từ video. Ảnh tĩnh có dải sáng rộng hơn, độ phân giải cao hơn, có thể bù trừ sáng. Lên kế hoạch mỗi chuyến bay cho một loại để không vội vã đổi chế độ giữa chừng khi pin đang cạn.
Bay flycam trên biển có gì cần chú ý thêm?
Gió biển mạnh và đổi hướng, mặt nước không có điểm tham chiếu nên cảm biến định vị thị giác dễ sai khi bay thấp, và rơi xuống nước là mất máy. Cất cánh từ mặt đất khô thay vì trên thuyền đang chuyển động nếu không thật thạo, giữ máy cao hơn mặt nước, và quay về sớm.
Làm sao chụp ảnh nhìn thẳng xuống cho đẹp?
Hạ camera xuống 90 độ, bay lên từ từ và quan sát màn hình tới khi các hình khối khớp nhau thành một bố cục. Tìm hình lặp lại, đường cong, sự tương phản màu, và một chi tiết nhỏ phá nhịp. Chụp vào lúc mặt trời thấp để bóng đổ dài làm nổi hình khối, trừ khi chủ thể là màu nước.
Ảnh flycam có dùng thương mại được không?
Ngoài giấy phép bay, dùng ảnh cho mục đích thương mại còn liên quan tới quyền hình ảnh của người trong ảnh, quy định về chụp công trình và di tích, và có thể có yêu cầu riêng với bay phục vụ kinh doanh. Kiểm từng mặt theo quy định hiện hành trước khi bán hay quảng cáo bằng ảnh.